شارىن شاتقالى... تەرەڭدىگىنىڭ كەي جەرى 550 مەترگە دەيىن جەتەتىن قىزىل كەرىش شىڭىراۋ بىزدەگى گازەت-جۋرنال بەتتەرى مەن تەلەديدار حابارلارىن جاۋلاپ العالى قاشان؟! ءيا, بۇدان مىڭداعان جىلدار بۇرىن دۇلەي تاسقىننىڭ سۋى ورىپ كەتكەن بۇل شۇرات نەبىر قۇپيا سىر مەن تىلسىم كۇشكە تولى. اسىرەسە, اقشىل, قوڭىر, قىزىل, سۇر كەيىپتەگى توپىراق بەلدەۋلەرىنەن قۇرالعان جارقاباقتار... وندا تابيعاتتىڭ ءوزى جاساعان نەبىر فانتاستيكالىق «سكۋلپتۋرالار» بوي تۇزەپ تۇر. ساڭىراۋقۇلاق, ديۋ, اتتى ادام, ەرتەگىدەگى قورعان مۇنارالارى دەيسىز بە, ءبارى بار. وسىنداي بەينەلەردى كورگەن ادامداردىڭ تاڭعالماسقا شاراسى جوق.
بۇل شارىن شاتقالىنىڭ تورىايعىر تاۋى ماڭايىنداعى جوعارعى كورىنىسى. ال ونىڭ تومەنگى سارىتوعاي الابىنا كەلىپ ۇلاساتىن تۇسى شە؟ مۇندا دا ادامدى تاڭداندىراتىن, ويلاندىرىپ-تولعاندىراتىن جايتتار جوق ەمەس. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى وسىنداعى جۇمباق ورمان. ونداعى ەجەلگى سوعدى زامانى اعاشتارى تەگىنە جاتاتىن ەرەن توعايى.
بۇل اڭعاردى ءبىز ەڭ العاش 1959 جىلى سەگىز جاسىمىزدا كورگەن ەدىك. شونجى اۋىلى شارىن وزەنى اعىپ وتەتىن سارىتوعايعا وتە جاقىن بولاتىن. سول جەردەن ۇلكەن كىسىلەر, ارالارىندا ءوزىمىز سياقتى بالالار دا بار توپ ۇيلەرىمىزگە وتىن دايىنداپ تاسيتىنبىز. ورمان كۇزەتشىسى توكىر دەگەن قارت ەدى. تىك تۇرعان اعاشتى كەسكىزبەيتىن. جەل قۇلاتقان كارى تال-تەرەكتەر مەن وزەن جيەگىندەگى سۋ شايعان تۇبىرتەك سالىندىلاردى جيناپ الۋعا عانا رۇقسات بەرەتىن. ءبىر كۇنى اكەيدىڭ سول كىسىگە: «اناۋ قۇلاعان اعاشتى ارباعا سياتىنداي ەتىپ كەسۋگە قانشا ارەكەتتەنسەم دە بولمادى. ءدىڭى بالتامدى كەرى سەرپيدى دە تۇرادى. بولە المادىم», دەگەن ءسوزى ەسىمىزدە. سوندا قاريا: «ول ەرەن عوي. باسقا اعاشتاردان تەمىر سياقتى قاتتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى, – دەدى. – ونى وتقا جاعۋعا ەمەس, قۇرىلىسقا پايدالانۋ كەرەك. سەبەبى, جوعارىداعىداي ەرەكشە قاسيەتىنە بايلانىستى ەرەندى وزەن كوپىرىنىڭ استىنداعى تىرەۋىشكە قويساڭ شىرىمەيدى. ءۇيدىڭ توبەسىن جاباتىن بەلاعاشقا پايدالانساڭ سىنبايدى. ات اربا دوڭگەلەگىنىڭ شەڭبەرىن جاساساڭ ءمۇجىلمەيدى. اۋلاداعى وتىن بۇتايتىن دوڭبەكتى قازاق جاڭعىرىق دەمەي مە. مىنە, سوعان دا ول تاپتىرمايتىن نارسە. ويتكەنى, ۇستىنە قانشا سوققى تۇسسە دە, جارىلمايدى, سىنبايدى».
سودان سوڭ توكىر اقساقال تومەندەگىدەي ەكى قىزىق نارسەنى ايتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, 30-جىلدارى وسى سارىتوعايدىڭ شەتىندەگى تاستىقارا اۋىلىندا پيلوراما ارتەلىنىڭ قۇرىلعاندىعى. وندا ەرەن اعاشىنان تاقتاي ءتىلىنىپ, ول ىلە وزەنىندەگى بارجامەن قاپشاعاي تۇسىنداعى تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ رازەزدەرىنە اكەتىلەتىن بولعان. تەمىرگە قاراعاندا جەڭىل, بىراق بەرىكتىگى سول تەكتەس مەتالدارعا پارا-پار ەرەننەن الىنعان جوعارىداعى جۇقا فانەر تاقتايشالار جيەگى اليۋمينيمەن قۇرساۋلانىپ, اەروپلاننىڭ كورپۋسىن جاساۋعا پايدالانىلعان ەكەن. ەكىنشىسى, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى جاعداي. سول كەزدەرى سارىتوعايعا ەڭبەك ارمياسىنىڭ بريگاداسى اكەلىنىپ, ولار مۇندا ەكى جىلداي بولىپتى. ىستەگەن جۇمىستارى – ۋچاسكە باسشىلارى تاڭداپ, رۇقسات ەتكەن ەرەن اعاشىن كەسىپ, بەلگىلەنگەن قالىپ, فورما بويىنشا تۋلا مەن يجەۆسكىگە جىبەرۋ. سويتسە, شىتىناپ سىنبايتىن, وپىرىلىپ كەتپەيتىن ودان ۆينتوۆكا مەن اۆتوماتتىڭ ءدۇمى جاسالعان ەكەن عوي.
...كەيىن ءبىزدىڭ ءۇيىمىز ەتەكتەگى شونجىدان تاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى نارىنقولعا كوشىپ, سارىتوعايدى ۇمىتتىق. ونداعى ەرەن اعاشى دا ەستەن شىعىپ كەتكەن. تەك ارادا 30 جىل وتكەندە... ءيا, 90-جىلدارى گازەت-جۋرنالدار مەن تەلەارنالار شارىن شاتقالى تۋرالى نەبىر سەنساتسيالىق حابارلاردى ءدۇمپىتىپ بەردى دەيسىز. قۇددى امەريكا قۇرلىعى ەندى اشىلعانداي اسەر قالدىراتىن سول اقپاراتتار اراسىندا سارىتوعاي ورمانى, ونداعى جۇمباق وازيس تۋرالى دا ايتىلىپ قالىپ جاتتى. باقساق, ول باياعى تەمىر اعاش – ەرەن ءماسسيۆى ەكەن. بىراق, اتاۋى باسقا. انىقتامالىقتار مەن ەنتسيكلوپەديالارعا شارىن شەتەنى دەگەن ءسوز تىركەسىمەن ەنىپ تە ۇلگەرگەن.
«سوندا قالاي؟ – دەيمىز ىشتەي. – بۇلاردىڭ ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن مۇلدە بولەك اعاشتار عوي». مۇنداي تۇجىرىمعا كەلۋىمىزگە شەتەندى دە بالا كۇنىمىزدەن كورىپ وسكەندىگىمىز. ول قابىعى قىزىل, ىشكى وزەگى اق, ءدىڭى اناۋ دەپ ايتاتىنداي جۋان ەمەس, جاپىراقتارى سيىرتاڭداي كەيىپتە وسەتىن, بۇتاقتارىندا قويشىنىڭ قىزدارى قۇلاقتارىنا سىرعا عىپ تاعىپ وينايتىن مونشاق-مونشاق جەمىسى بار بويشاڭ اعاش ەدى. تەز سىناتىن. مورت, ءالسىز بولعاندىقتان كوپ ەشتەڭەگە جارامايتىن. بالا كەزىمىزدە مالشىلاردىڭ ودان بۇزاۋ بايلايتىن قازىق جاسايمىز دەپ ارەكەتتەنگەنىن كورگەنىمىز بار. ءسويتىپ بالتامەن ءبىر باسىن ۇشكىرلەپ جەرگە قاققانىندا, ۇستىنەن ۇرعان سوققىعا شىداي الماعان ول بوي-بوي بوپ سوگىلىپ, تۇككە جاراماي قالاتىن. سوندا بۇل قايداعى تەمىر اعاش؟ ودان كەيىن... ءيا, شەتەن سارىتوعاي سەكىلدى ساۆاننالىق سيپاتتاعى جەردە ەمەس, تيان-شاننىڭ كوكوراي شالعىندى بەلدەۋىندە وسەدى. ياعني, ول قۇرعاق, شولەيتتى ايماققا جات, تەك سالقىن جەر, ىلعالى مول تاۋلى وڭىرگە بەيىم اعاش.
وسىنداي ويلار مازا بەرمەگەن سوڭ بالا كەزىمىزدەگى تانىس سارىتوعايعا بارىپ, ءبارىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋگە بەل بايلادىق. وعان جول 2012 جىلدىڭ كوكتەمىندە عانا ءتۇستى. وسىدان 53 جىل بۇرىن كورگەن سول ءوڭىر. سول جارقاباقتى اڭعار. شوق-شوق اعاشتار وسكەن سول توعاي. كوپ وزگەرىس جوق. تەك وزەندە عانا وزگەشەلىك بار ما, قالاي؟.. توڭىرەكتى ازان-قازان ەتىپ جاتاتىن بۇرىنعى دۇلەي اعىن بايقالمايدى. سۋ مۇلدە ازايىپ كەتكەن. بۇل جەردى وسى ايماقتاعى مەنشىكتى ءتىلشىمىز نۇربول الدىباەۆ جاقسى بىلەدى ەكەن. ول مۇنداعى مەكەمە ماماندارىمەن امانداسا كەلىپ: «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ديرەكتورى توقتام بەكتەمىسوۆ», – دەپ تانىستىردى دەنە ءبىتىمى شاعىن, قيمىلى شيراق, اشىق مىنەزدى كىسىنى.
– ءيا, بۇل اعاشتىڭ اتى ەرەن, – دەدى اعامىز امان-ساۋلىقتان سوڭ. – ءوز باسىم وسى اتاۋدى قۇپتايمىن, قولدايمىن. سەبەبى, ول ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا سوناۋ 50-60-جىلدارداعى بالا كەزىمىزدەن تانىس ۇعىم. وعان جانكۇيەر بولعاندىقتان, وسى پاركتىڭ كىرەبەرىس جەرىندەگى پاننوعا «شارىن رەليكتى ەرەن توعايى» دەپ جازدىرتىپ تا قويدىم. ەندىگى ماسەلە ءتۇرلى انىقتامالىقتار مەن بيولوگيالىق وقۋلىقتاردا. سونداعى قيعاشتىقتاردى ءتۇسىندىرىپ ايتىپ, جاڭساق ۇعىمدى تۇزەتۋگە كۇش سالۋ كەرەك.
وسىلاي دەگەن توقاڭ كەلەسى كەزەكتە ەرەن اعاشىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بايانداۋعا كوشتى. اڭگىمە يەسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ونىڭ بويىندا ادامعا كۇش-جىگەر بەرەتىن بيوەنەرگەتيكالىق قۋات بار ەكەن. ونى قۇشاقتاپ, دىڭىندەگى قابىققا الاقانىڭىزدى تيگىزسەڭىز, جانعا جايلى جىلى اعىن سەزىلەدى. مۇنى ەڭ العاش بايقاعان لوندونداعى كورولەۆالىق بوتانيكا باعىنىڭ عالىمدارى بولىپ شىقتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شارىن شاتقالىن كورۋگە كەلگەن ولار وسىعان تاڭعالىپ, سوسىن توعايداعى ءالى ەشكىم بىلمەيتىن, كوپ زەرتتەلمەگەن وسىمدىك تۇرلەرىنە تامسانىپ قايتىپتى. سودان سوڭ اتاپ ايتار نارسە, ەستە جوق ەسكى زامانداعى سوعدى ءداۋىرى فلوراسىنىڭ جۇرناعى بۇل اعاش قازىر وسى سارىتوعايدان باسقا امەريكاداعى نەۆادا شتاتىنىڭ گرانت رەزەرۆاتىندا عانا ساقتالىپ قالىپتى. سونداي-اق, وتە قاتتى, بەرىك قاسيەتىنەن بولەك ەرەن ءوزىنىڭ تەكستۋراسى, ياعني تابيعي ورنەگى ارقىلى مەبەل فابريكاسى ماماندارىن دا قاتتى قىزىقتىراتىن بولىپ شىقتى. بۇل ءجونىنەن ول ءۇي جيھازدارى ءۇشىن ايرىقشا باعاعا يە قىزىل اعاشپەن قاتار اتالىپ, قۇرمەتتەلەدى ەكەن.
– قوڭىر كۇزدە, – دەگەن ەدى سول ساپارداعى اڭگىمەسىندە توقاڭ, – ەرەننىڭ جاپىراقتارىنداعى تۇقىمى ءپىسىپ جەتىلەدى. بۇتاقتاردى جەل شايقاعاندا, سول ءدان-دانەكتەر ساباعىنان ءۇزىلىپ, ءتومەنگە قاراي قۇلدىرايدى. عاجابى, بۇل تۇقىمنىڭ ۇشكىر ۇشى مەن قانات سياقتى قاۋىزدارىنىڭ كەڭىستىكتەن جەرگە ءتۇسەردە تىكۇشاق پروپەللەرى سەكىلدى ەستىلەر-ەستىلمەس دىبىس شىعاراتىندىعى. ءسويتىپ, ولار شىركوبەلەك اينالعان كۇيى توپىراققا كەلىپ قادالادى دا, شىم قىرتىسىنا دەندەي ەنىپ كەتەدى. ناتيجەسىندە, كەلەسى كوكتەمدە سول جەردەن ەرەننىڭ كىشكەنتاي وسكىندەرى قاۋلاپ شىعىپ, شىپ-شىمىر شىبىققا اينالادى. سوسىن... ءيا, سوسىن ەرەننىڭ جاپىراعى مەن جەرگە توگىلگەن تۇقىم ءدانى قۇرامىندا ماي كوپ بولادى. وسىنى بىلگەن ورمان جۇمىسشىلارى كوكتەمنىڭ اياعىندا وتكەن كۇزدەن قالعان ەسكى جاپىراقتاردى جيناستىرىپ, ءار جەرگە ءۇيىپ قويادى. سەبەبى, ول اڭ مەن مالعا وتە جۇعىمدى ازىق. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, جالپى وسى سارىتوعايدا ەشقاشان جۇت بولماعان. ول مۇنداعى توراڭعى, قاراعاش, ەرەن, شەڭگەل سياقتى اعاشتاردىڭ ءدان-دانەگى مەن ورمان اراسىنداعى جۇعىمدى شوپتەردىڭ قاسيەتىنەن بولۋى كەرەك.
اڭگىمە بارىسىندا توقتام اعامىزدان سونداي-اق ەرەننىڭ كوككە بويلاپ وسۋگە قۇشتار اعاش ەكەنىن, ءدىڭىنىڭ دە جۋان بولاتىنىن جانە قۋراماي, سەمبەي ۇزاق جاسايتىن ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن بىلدىك. بۇل ايتقاندارىمىزدى ناقتى دەرەكتەرمەن سويلەتەر بولساق, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تابيعات سىيىنىڭ بيىكتىگى 10-15 مەترگە, جۋاندىعى 7-8 ادامنىڭ قۇشاعى جەتىپ, ال ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى 150 جىلعا دەيىن بارادى ەكەن. توعايدى ارالاپ ءجۇرىپ 700 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تۇرعان, ودان كەيىن 400-500 جىل جاساعان ەرەن اعاشتارىن كوردىك. ولاردىڭ دىڭىندەگى قالىڭ قىرتىستى قابىقتارعا بويلاي تۇسكەن شيمايلى سىزىقتار وتكەن عاسىر وقيعالارىنىڭ تابىن بىلدىرەتىن ادام اجىمدەرىنە كەرەمەت ۇقساپ تۇر.
...بىلتىر قاراشا ايىندا نارىنقولعا بارىپ, قايتار جولدا تەمىرلىك سايىن جۇلگەلەي وتىرىپ سارىتوعايعا سوققان جايىمىز بار. كۇن جەكسەنبى ەدى. ءتۇس كەزى-ءتىن. اڭعار ءىشى تىم-تىرىس. ويىمىزعا وسىدان 4 جىل بۇرىنعى ساپارىمىز ورالدى. سودان بەرى بۇل جەردە كوپ ەشتەڭە وزگەرە قويماپتى. تەك... قورىق قاقپاسىن اشقان كۇزەتشى ءجون سۇراسقاننان سوڭ توقتام اعا بەكتەمىسوۆتىڭ قايتىس بولعانىن ايتتى. «قاشان؟» – دەدىك نە دەرىمىزدى بىلمەگەن ءبىز. «وسىدان ەكى جىل شاماسى بۇرىن», – دەپ جاۋاپ بەردى ول. ءۇنسىز قالدىق. كوز الدىمىزعا ەلگەزەك, شيراق قيمىلدى, اقكوڭىل اعا ەلەستەدى. ول كىسىنىڭ: «بۇل ءوڭىردى بىزدەن ارتىق كىم بىلەدى؟! اكەمىز, اكەمىزدىڭ اكەسى, مىنا ءوزىمىز ءومىرىمىزدى ارنادىق قوي وسى جەرگە. جازىڭىزدارشى, عالىمدارعا ايتىڭىزدارشى... بۇل اعاشتىڭ اتى – ەرەن», – دەگەن ءسوزى قۇلاعىمىزعا جاڭعىرىپ جەتكەندەي.
«جازامىز, جەتكىزەمىز جۇرتشىلىققا», دەدىك جابىعىپ تۇرىپ ىشىمىزدەن. وسى ءبىزدىڭ جاقسى سوزگە نەگە جانىمىز اشىمايدى؟ تىلدىك قورىمىزدا شوشقاتىكەن, ساسىققۋراي, يتسيگەك, سىڭبىرىك, يتمۇرىن دەگەن اتاۋلار دا بار عوي. وعان قاراعاندا ەرەن دەگەن ەرەكشە ۇعىم ەمەس پە؟ ءسوزدىڭ تورەسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. شەتەننەن ەشكىم قاشىپ تۇرعان جوق. ول جوعارىدا ايتىپ وتتىك, باسقا اعاشتىڭ اتى. 2007 جىلى «ارىس» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتە» ونىڭ «ريابينا» ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى تۇر. سوندا «ياسەن» قالاي شەتەن بولادى؟ بيولوگ ق.سىبانبەكوۆ 1986 جىلى «قاينار» باسپاسىنان شىققان «جابايى وسىمدىكتەر سىرى» اتتى ەڭبەگىندە ريابينانى ءسىبىر شەتەنى, كاۆكاز شەتەنى, تيان-شان شەتەنى دەپ جىكتەپ, جىلىكتەپ جازىپ كەتكەن. ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز. سوڭعى 5-6 جىلدان بەرى ەكولوگتار شەتەندى بىلاي قويىپ, شارىن شاعان توعايى دەگەنگە كوشتى. ال كەرەك بولسا... شاعان دەپ بىرىنشىدەن, بۇتا تەكتەستەردى ايتادى. وندا ءدىڭ بولمايدى. كوككە بويلاپ وسپەيدى. رەسپۋبليكامىزداعى شاعان اتاۋىن يەلەنگەن جەرلەردى ارالاپ كورگەنىمىز بار. سوندا ولاردا قاراعايداي قايقايعان ءزاۋلىم اعاشتار كوزىمىزگە تۇسكەن جوق. بۇتالى, باكەنە توعايلاردى كەزدەستىردىك. ەكىنشى, شاعان ءسوزى قۋراعان, قۇپ-قۋ بوپ سەمگەن ەمەن, شىرشالارعا بايلانىستى قولدانىلادى. قىستا وتىنعا بارعان اۋىل ادامدارى تاۋ بەتكەيىن ارالاپ ءجۇرىپ, بۇتاقتارىنا دەيىن اپپاق بولىپ قۋ ءمۇيىز سياقتى قاتىپ قالعان قاراعايدى كورسە: «انە, شاعان! وتقا ناعىز قۇرعاق, كەبۋ تامىزىق», – دەپ ۇيلەرىنە كەسىپ الىپ قايتاتىن. 2011 جىلى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى شىعارعان «قازاق ادەبي ءتىلى سوزدىگىنىڭ» 15-تومىندا دا شاعان سوزىنە بايلانىستى جوعارىداعىداي بيولوگيالىق جانە تىلدىك تۇرعىداعى ەكى ۇعىم, تۇجىرىم بار. وسى دايەكتەردى وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, تالعام تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەيتىن ساراپشى توپ – تەرمينكوم عوي. ال ونى رەتتەپ, ءوز ورنىنا قوياتىن, سونىڭ ومىردە كورىنىس تابۋىن باقىلاپ, قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن كىم؟ ءسوز بار. ءىس... شارىن شاتقالىنداعى سارىتوعاي شۇراتىنىڭ ەرەن توعايىنان ءبىز, مىنە, وسىنداي ەكىۇداي سەزىممەن, كۇپتى كوڭىلمەن اتتاندىق.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى,
ۇيعىر اۋدانى