ايكۇمىس

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇپقاراعان اۋدانىنا ساپاردان كەيىنگى ويلار

ايەل زاتىنىڭ قانداي دا­نا­گويى بولسا دا, قوعامدا وعان ءوز دەڭ­گەيىندە تەڭدىك تيە قويۋى قي­ىن. ول قانداي اقىلدى, ءبىلىمدى, كورەگەن بولسا دا, ءبىر بورىك ­كي­گەننىڭ قاراۋىندا بار شارۋا­نى ءبىتىرىپ, جاقسى اتاقتى باس­تى­عىنا بەرىپ, ءوزى كولەڭكەدە جۇرەدى. وسىنداي ءبىر ءسىڭلىمىز ماڭ­عىس­تاۋدىڭ تۇپقاراعان اۋدا­نىن­دا ءماسليحات حاتشىسى بو­لىپ جۇمىس ىستەيدى. جۇرت ال­دىندا جارقىلداپ سويلەگەندە, اينالاداعى بولىپ جاتقان ءدۇ­نيەنىڭ قانى سورعالاعان اششى شىندىعىن ونىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەل جاپىرلاي قول سوعىپ, جي­ىن بىتكەسىن كەيبىرەۋلەرى جانى­نا بارىپ العىستارىن ايتادى, مۇڭدارىن شاعادى. شىندىقتى ايتقان ادامنىڭ ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر­گە جاعا قويمايتىنى بەلگىلى. سەبەبى ايكۇمىس بەتىڭ بار, ءجۇ­زىڭ بار دەمەي, اناۋ جەردە انا ماسەلە, مىناۋ جەردە ويسىراپ جاتقاندى كورمەيسىڭدەر مە دەپ تۋراسىن ايتادى. ال ول مەكە­مە­لەردىڭ باسشىلارى داۋىستارىن شىعا­رىپ ايتپاسا دا, ىشتەرىنەن: «وسى كىسى-اق ءبارىن كورىپ قويادى ەكەن – نە بار سونشاما سىناپ», دەپ جاقتىرمايتىن­دا­رى ايدان انىق. كەيدە اۋداننىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى اڭگىمە بولا­تىن جي­ىن­دار جايلى ايكۇمىس­تىڭ «ەستىمەي» قالاتىن, «وبلىس­قا كەتكەن ەكەن» سەكىلدى سىلتاۋ­لار سەبەپ بولاتىن كەزدەر دە وقتا-تەكتە بولىپ تۇراتىنى دا سوندىقتان. مەن ايكۇمىستى وسى اۋدان­نىڭ اكىمدىگىندە ورىنباسار بو­لىپ جۇرگەن جىلدارىنان بىلەتىنمىن. اقسارى وڭىنەن, وتكىر جا­نارىنان باتىلدىعى دا, جاق­سى-جاماندى بىردەن ايىرا بىلەتىن, ياعني كىسى تانيتىن قاسيەتى دە بار جاس ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. ءالى دە سول كۇيىندە ەكەن. وسى اۋدان ورتالىعى اق­كەتىك ماڭىنداعى قىزىل وزەن ەلدى مەكەنىندە تۋىپ-ءوستى. اكەسى سارسەنعالي مۇعالىم بولعان, كو­ڭىل كوزى اشىق, اۋىل-ەل سىي­لايتىن ازامات ەدى – دۇنيەدەن ەرتە وزدى. اناسى الىيانىڭ اياعى اۋىر بولاتىن, وتاعاسى: – ەگەر ىشىڭدەگى ۇل بولسا, ينجەنەرلىككە وقىتارسىڭ, ال قىز بولا قالسا, مىنا ايكۇمىسىمدى سونداي وقۋعا بەر, – دەپ كەلىنشەگىنە تاپسىردى. ايكۇمىس ايسارا دەگەن ءسىڭلىلى بولدى. اناسى الىيا ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ءانشى, كوركى دە كەلىسكەن, اۋىلدىق كە­ڭەستىڭ حاتشىسى بولعان, وقى­عان-توقىعان ەستى ايەل ەدى. اقشۇقىر اۋىلىنان ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەسىن, اكە ارما­نىن ورىنداۋ ماقساتىندا ينجەنەرلىك وقۋ ىزدەپ, الماتى قاي­داسىڭ دەپ تارتىپ وتىرسىن. قو­لىندا كونە شامادان, قال­تا­سىندا ءجۇز سوم – ءسويتىپ ون جە­تى جاسار ايكۇمىس الماتىدان ءبىر-اق شىقتى. «ينجەنەرلىك وقۋ ورنى قالا­نىڭ ورتا تۇسىندا» دەگەندى اۋىلدا ەستىگەنى بار, تاكسي ءجۇر­گىزۋشى ورىس جىگىتى قاي وقۋ ورنى دەپ سۇراماستان الما­تىنىڭ ورتالىعىنداعى س.­م.كيروۆ اتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا-بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانىنا اكەلىپ ءتۇسىردى. ىعى-جىعى جاستار. دالىزدە قازاقشا سويلەسىپ تۇرعان ءۇش-ءتورت ءوزى شامالاس بوزبالا شامادانىن كو­تەر­گەن كۇيى جان-جاعىنا الاڭ­داپ تۇرعان ادەمى سارى قىزدىڭ جانىنا كەلىپ امانداسىپ, ءجون سۇراستى. اقتوبە جاقتىڭ بالا­لارى ەكەن, بۇلار دا وقۋ ىزدەپ جۇرگەندەر بولىپ شىقتى. – جاتاتىن ءۇي كەرەك, ماعان كومەكتەسىڭدەر, – دەپ ايكۇمىس بىردەن باتىل سويلەپ, ولارعا شامادانىن كوتەرتىپ قويدى. جاقىن كوشەلەردى كەزىپ ءجۇرىپ, ءبىر ورىس كەمپىردىڭ ۇيىنە تاپ بولدى. كەلبەتى ورىسقا ۇقساس اقسارى ءوڭدى, قوي كوزدى, قاسىن­داعى ەر بالالارعا قاراعاندا ورىسشاسى دا كەلىسكەن قىز بالا بابا كاتياعا بىردەن ۇنادى. ەكەۋى شۇيىركەلەسىپ, ءشاي ءىشتى. كاتيا اپايدىڭ قىزى كازگۋ-ءدىڭ حيميا-بيولوگيا فاكۋلتەتىندە ىستەيدى ەكەن. كەشكىلىك ۇشەۋى اقىلدا­سىپ, حيميا فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىرۋدى ۇيعاردى. مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ول ءبىر عانا ساباقتان ەمتيحان تاپسىرىپ, وقۋعا ءتۇستى. جاتاق­حاناعا كەتەردە قالتا­سىن­داعى ءجۇز سومىن شىعارىپ, جيىرما سومدايىن كاتيا اپايعا ۇسىنىپ ەدى, اپاي ازاردا-بەزەر بولىپ المادى. ايكۇمىس قازىرگى كۇن­دەرى دە بىرەۋ-مىرەۋ ورىس­تاردى جامانداي باستاسا, اشۋلانىپ, ءدال سول ادام كاتيا اپايىن جامانداپ جاتقانداي كوڭىلىنە الىپ, ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىپ تاستايدى. ستۋدەنت كەزدەگى ءبىر بولمەدە تۇرعان قۇربىسى كلارا ايكۇ­مىستىڭ دەمالىس كۇندەرى كاتيا اپاسىنا كەتەتىنىنە, توسەگىنىڭ تۇ­سىنا ۆياچەسلاۆ تيحونوۆتىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قوياتىنىنا رەنجىپ: «سەندە ۇلتتىق سەزىم جوق – ىلعي ورىستاردى جاقسى كورەسىڭ»,  دەپ ۇرساتىن. كلارا دا ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىردى, بىراق ورىس توبىندا وقىعاندىقتان, ديپلوم جەتەكشىسى ۋكراينالىق ازامات ەدى, اقىرى سول جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ, قازىر اۆستراليادا تۇرا­دى. وتكەن جىلى قازاق­ستانعا كەلىپ كەتتى, كەزدەستى. «سەنىڭ ۇلت­شىل بولعا­نىڭ وسى ما؟»  دەپ كۇلدى ايكۇمىس. كلارانىڭ مۇنىڭ كىندىكتەن جالعىز پەرزەنتى اماندىقپەن شامالاس قىزى بار ەكەن, ول دا جان دەگەندە جالعىزى كورىنەدى. «قۇدا بولىسايىق, ەكەۋمىزدىڭ ستۋدەنتتىك دوستىعىمىز قۇداعي­لىق­قا ۇلاسسىن», دەپ كلارا قولقا­لايدى. اماندىق الماتىدا, ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتورانتۋراسىندا وقيدى جانە سول جەردە ساباق بەرەدى. ۇيدەگى اناسىنا, ءسىڭلى-باۋىر­لارىنا قارايلاماسا, ايكۇمىس عىلىمنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ-اق كەتەر ەدى. امال نە... ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنت قىزدىڭ ديپلوم جۇمىسىن تاڭداۋعا كومەكتەسىپ اقىل بەرگەن جانە ءوزى جەتەكشى بولعان مانجەكەن مانعانقىزى مۇقامەدياروۆا ەدى. «جانتاق ءشوبىنىڭ قۇرا­مىن­داعى پوليفەنولدار» تاقى­رىبى مۇنى بىردەن قىزىقتىرعان. سەبەبى جانتاقتا راك اۋرۋىن ەمدەيتىن قاسيەت بار دەسەدى, ال ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى شۇبى­رىپ جۇرگەن تۇيە تەك جانتاق جەيدى. ورىستار بۇل ءشوپتى «ۆەربليۋجايا كوليۋچكا» دەيدى ەكەن. جانتاق جەگەن تۇيەنىڭ ءسۇتى نەمەسە ەتى ەمى جوق دەپ جۇرگەن اۋرۋعا داۋا بولسا, ادامزات ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق ەمەس پە! ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن گۋرەۆتەگى (قازىرگى اتىراۋ) مۇناي-حيميا ينستيتۋ­تىنا جۇمىسقا بارۋعا تۋرا كەلدى. سەبەبى ول جىلدارى اقتاۋ قالا­سىندا قازاق ماماندارىنا جۇمىس تابۋ وتە قيىن ەدى. بىرەر جىلدان كەيىن ماڭعىستاۋعا ورالىپ, اق­تاۋداعى №11 ۋچيليششەگە ماستەر بولىپ ورنالاستى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى حات­شىسى زەينوللا الشىنباەۆ جا­نىپ تۇرعان ىسكەر جاس ماماندى كومسومول جۇمىسىنا شاقىردى. باس­شىلىق قىزمەتتەگى ءومىربايانى وسىدان باستالدى. كەشىكپەي فورت-شەۆچەنكو قالاسىنا اۋدان­دىق اتقارۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعا­يىندالدى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە قاتارداعى حاتشى, كەيىن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقاردى. قازىر اۋداندىق ءماسليحات حات­شىسى. فورت-شەۆچەنكو بۇل كۇندە اقكەتىك دەپ اتالادى. تەڭىزدىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان اقكەتىككە بايتەرەك پوسەلكەسى مەن اتاش ەلدى مەكەنى قارايدى. قاراجانباس تەڭىز مۇناي كەشەنىندە وسى اۋ­داننىڭ ءۇش جۇزگە جۋىق تۇر­عىنى جۇمىس ىستەيدى. كاسپي تە­ڭىزىنەن مۇناي بارلاۋشى شەتەلدىك «اد­جيپ» كومپانياسىنىڭ ءبىر ءبولىم­شەسى, قاشاعان ماڭىندا ارال­دار سالىپ جاتقان «نك» دەپ اتالاتىن تۇرىك, سونداي-اق تەڭىز تۇبىنەن مۇناي ءوندىرۋدى ەرتە باستاعان گوللانديا ەلىنىڭ «باگەنبورگ» سەكىلدى كومپانيالارى اق­كەتىك تەر­ريتورياسىندا بولعان­دىقتان, اۋ­داننىڭ ءبىراز ازاماتىنا سولار جۇمىس بەرىپ وتىر. اۋداندا تۇيە, جىلقى, قوي وسەدى. جەكەلەگەن ادامدار اقكە­تىكتەن ەلۋ-الپىس شاقىرىمداعى جەراستى سۋى بار ساۋبەت دەگەن جەردە كوكونىس ءوسىرىپ, كاسىپ ەتىپ ءجۇر. بۇل كاسىپتى باستاعان مارقۇم جومارت نۇرلاەۆ دەگەن وسى ەلدىڭ ازاماتى ەدى. ماڭعىستاۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كوپ ەڭ­بەك ەتكەن, كەزىندە سوۆحوز باس­قارعان العىر كىسى بولاتىن. ءدۇ­نيەدەن ەرتە وزدى. اپتاپتى ىس­تىق, قىس بولسا, قارا قاتقاق, ىزعىرىق جەل ۇنەمى سوعىپ تۇرا­تىن بۇل ايماقتا ادامدار قىرىق جاسقا جەتپەي قان قىسىمى كو­تەرىلەتىن اۋرۋعا ۇشىرايدى. جومارت تا سول اۋرۋدان كەتكەن. اقكەتىكتىڭ ىرگەسىندە اقجال تولقىندارى كەيدە كوبىگىن اسپان­عا شاشىپ, كەيدە باس ۇيرەنگەن اساۋداي موماقان كۇيدە مولدىرەپ, بابالار حازار اتاپ كەتكەن كاسپي تەڭىزى جاتىر. تەڭىزدىڭ سۋى تۇزدى, قىستا دا قاتپايدى. بۇل جەردى قازاقتان باسقا حالىق مەكەندەسە, ماڭعىستاۋدىڭ ادەتتەگى 40º-50ºس اپتابىندا سۋعا تۇسەتىن جايناعان جاعاجايعا اينال­دى­رىپ, دۋبايدا, انتاليا مەن يسپا­نيادا قالىپ جاتقان قىرۋار قاراجات وسى ەلدىڭ نەسىبەسىن مولايتار ەدى. اراب, يزرايل ەلدەرىنە بار­ساڭ, جەرلەرى سۋسىز, تاستى تاۋ­لارى دا جارمىشتىڭ, بەينەۋدىڭ كورىنىسىن ەلەستەتەدى. بىراق ول ەلدەر ءار تالدىڭ تۇبىنە تۇتىكپەن سۋ جىبەرىپ, كوكجاسىل ورمان جاساپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى – ايكۇمىستىڭ وي-ارمانى. جالپى, ءبىز كاس, ەرىنشەك حالىققا اينالىپ بارامىز. نەگىزىنەن قانىمىزدا وسىنداي قاسيەتتەر بولسا كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا قانداي كاسىپپەن اينالىسام دە­سەڭ دە, مۇمكىندىك مول. ءتىپتى تەڭىز جاعاسىنداعى قايىرشاق پەن سۋ جۇقارتقان تاستاردان دا ءوڭىردىڭ ءومىر تاريحىن بەينەلەيتىن سۋۆەنيرلەر جاساۋعا بولادى. تۇيەنىڭ, قويدىڭ جۇنىنەن الەم قىزىعاتىن الاشا, تەكەمەت, سىرماقتى بىلاي قويعاندا, ويۋلاعان, ۇيدە كيەتىن كەبىس جازدا تابانىڭدى تەرلەتپەيدى, قىستا توڭدىرمايدى. ۇيعىر اعايىننىڭ قىزى فابيا ءدام ايداپ فورت-شەۆچەن­كونىڭ كەلىنى بولىپ كەلگەن ەدى. ءوزى العىر, سەزىمتال فابيا اۋدان­دىق مادەنيەت ۇيىنە ديرەكتور بولىپ ورنالاسقان بولاتىن. كەيىن اكىم اۋىسقان كەزدە ول جۇ­مىستان بوساپ قالدى. ءۋايىم شەگىپ, ازىپ-توزىپ كەتتى. ايكۇمىس ەكەۋى سىرلاس قۇربىلار ەدى. فابيا­مەن كەزدەسىپ, پىكىر الىستى. – ءتورت قابىرعاعا قاراپ وتىرايىن دەپ پە ەدىڭ – كاسىپ جاسا. اناۋ تەڭىز جاعاسىنداعى قا­يىرشاقتاردان بوياپ, سۋۆەنير جاسا – سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى, – دەپ ايكۇمىس قۇربىسىنا اقىل ايتتى. سول-اق ەكەن, فابيانىڭ قولىنان شىققان سۋۆەنيرلەردى جۇرت تالا­سىپ الاتىن بولدى. بۇل كۇندە ول ءما­دەنيەت ۇيىنە قايتا شاقى­رىلىپ, باس­قارىپ وتىر – ىسكەر ادام ايتەۋىر دالادا قالمايدى عوي – بىراق الگى قوسىمشا كاسىبىمەن دە اي­نا­لىسادى. قازىر مەكتەپ بىتىرگەندەردىڭ ءبارى زاڭگەر, ءتارتىپ ساقتاۋ سالا­سىنىڭ نەمەسە كەدەن قىزمەتكەرى بولعىلارى كەلەدى. ال, تەلەديدار, مۇزداتقىش, راديو جوندەيتىن, ەلەكتريك سەكىلدى ماماندىقتار دايىندايتىن ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىن كوزدەرىنە ىلمەيدى. باتىڭكەنىڭ وكشەسىن قاقتىرۋ, بولماسا شاش قيدىرىپ, تىرناعىڭدى تازالاتۋ ءۇشىن اقتاۋ قالاسىنا بارۋعا تۋرا كەلەدى. بۇرىن اعاشتان, جەرگىلىكتى جەردەن شىعىپ جاتقان تاستان ويۋ وياتىن ەل ىشىندە شەبەرلەر بولۋ­شى ەدى, بۇل كۇنگى جاستار ونداي جۇمىستى مەنسىنبەيدى. ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن ايتپاياق, وسى اۋداننىڭ ايماعىندا قانشا تاريحي ورىندار بار. ولاردىڭ اينالاسىندا تۋريستەر باراتىن, دەمالاتىن, سۋسىن ىشەتىن ەشتەڭە جوق. اقكەتىكتەن وتىز شاقتى شا­قى­­رىم جەردە اتا-بابا­لارى­مىز تامشالى دەپ اتاپ كەتكەن ءبىر تاماشا جەر بار. تاۋدىڭ كولەمى وتىز مەتردەي جارتىلاي دوڭگە­لەنە بىتكەن جارقاباعىنىڭ جان-جاعىنان جاڭبىردىڭ سۋىن­داي سورعالاپ تۇرعان تامشىلار. تابي­عاتتىڭ تاڭعاجايىپ شەبەرلىگىنە تاڭ قالاسىڭ. اينالاسى سۋسىز شولگە اينالعان دالاداعى عاسىر­لار بويى اڭىزاق پەن جەل مۇجىگەن تاستى تاۋدان شىعىپ جاتقان سۋ قايدان ءونىپ تۇر ەكەن... رەتىن تاۋىپ كەلىستىرسە, بۇل دا دەمالىس ورنى بولۋعا لايىق جەر. اقشالى كاسىپكەرلەر اينالىپ-ءۇيىرىلىپ قالانىڭ ماڭىن, اۋدان ورتالىقتارىن اينالسوقتاپ جۇرە­دى. ۇكىمەت قاشان كول-كوسىر قارا­جات بەرەدى دەپ اۋىزدارىن اشىپ جۇرگەن بىرەۋ. «تەندەر» دەگەن ساياسات شىقتى. ول پەرىشتەنىڭ ءوزىن دە تۋرا جولدان تايدىراتىن سيقىرلى ساياسات. «پالەنشەكەڭ», «تۇگەنشەكەڭ» قوياردا-قويماي ال­قىنۋمەن اتشاپتىرىپ كەلىپ «يمانبايعا, سارسەنبايعا بەرىڭ­دەر» دەپ نەمەسە تەلەفون سوعىپ زىركىلدەيدى. بىرەۋدىڭ ءوزى, بىرەۋدىڭ كوزى جاقسىنى ءالى كۇنگە دەيىن تاستاي الماي جۇرگەن تەندەر كوميس­سياسىن باسقارعاندار اقىر سوڭىندا باستارى اينالىپ, وزدە­رىنىڭ جىلىمعا قالاي تۇسكەندەرىن بىلمەي قالاتىن كەزدەرى بولدى. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, اۋدان مۇنداي بالەدەن قۇتىلدى, ەندى تەندەر ماسەلەسىنىڭ ءبارى وبلىس ورتالىعىندا شەشىلەدى. اۋدان اكىمى سەرىكباي وتەل­گەن ۇلى تۇرىموۆ – ءىس بىلەتىن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن جاقسى تانىس ازامات, وسى ولكەنىڭ تۋماسى. ول كەلگەلى اۋداننىڭ شارۋاشى­لىعى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ەداۋىر جاقسارىپ قالدى. بارلىق ەلدى مەكەنگە گاز جۇرگىزىلدى. اۋىز سۋ, جول ماسەلەلەرى دە شەشىلىپ جاتىر جانە جوعارىداعى اتالعان كومپانيالاردىڭ كومە­گىمەن ءبىراز جاس اۋداندا جەتىسپەيتىن دارىگەرلىك, ەكولوگيا, كەمە جانە سۋ ماماندىقتارىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. اۋداندا وقۋ ءبولىمى جا­نىنداعى مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ورتالىقتىڭ باسشىسى مەي­رامگۇل ەڭسەەۆا «انا مەن ءسابي» اتتى سەمينار وتكىزدى, وعان الماتىدان گينەكولوگ, پەدياتر ماماندار شاقىرىلىپ, اۋدان­نىڭ ايەلدەر قاۋىمى اسا ىقىلاسپەن قاتىستى. مۇنداي شارا ايماقتا ءبىرىنشى رەت وتكەن ەدى. سونداي-اق «پسيحولوگيا جانە مەن» سەمينارىندا دا وتباسىنىڭ ىنتىماعى, ۇيدەگى تاربيە جايلى كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. وعان دا الماتىدان ايتۋلى پسيحولوگ ماماندار كەلدى. «مەن قازاق قىزدارىنا قاي­ران قالام» كەشى, «كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل دە وتە تارتىمدى ءوتىپ, تۇر­عىنداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. اقكەتىك مەكتەپتەرىندە پوەزيا كەشتەرىن ءوت­كىزۋ دە ءداس­تۇر­گە اي­نال­عان. – مۇنىڭ ءبارى – جاس­تاردى رۋحاني تاربيەلەۋگە ارنالعان شارالار. سەبەبى رۋحى جۇ­قار­عان جۇرت ەل بولۋدان قالا­دى, – دەيدى ايكۇمىس. فورت-شەۆ­­چەنكو – ءبۇ­گىنگى اق­كە­تىك قالاسىن نە­گىزىنەن زيا­لىلار مەكەنى دەپ اتاۋعا بو­لادى. ماڭعىستاۋدان شىق­قان تالاي ساڭ­لاق ۇل-قىزدار وسى جەردەن قانات قا­عىپ, قازاق ەلىنىڭ يگىلىگىنە ومىرلەرىن ارنا­عان. جالاۋ مىڭ­باەۆ, تولەسىن اليەۆ, گەورگي ور­دە­نىنىڭ كاۆالەرى وس­پان كوبەەۆ, قا­زاق ەلىنىڭ العاشقى دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى ەستورە ورازاقوۆ, ماڭعىستاۋ­دىڭ تاري­حىن تىرنەكتەپ جيناپ, تاراس شەۆچەنكو مۇراجايىنىڭ, سون­داي-اق وب­لىس­تىق مۇراجاي­دىڭ العاشقى شەگەسىن قاعىپ, ءجا­دىگەرلەرىن جيناعان ەسبول ءومىر­باەۆ, عى­لىم دوكتورى شاي­حى ەر­كەعۇلوۆ, جازۋشى مار­شال ءاب­دىقالىقوۆ. قازاق زاڭ عىلى­مىنىڭ اتاسى سالىق زيمانوۆ اعامىز دا العاشقى ەڭبەك جو­لىن وسى اقكەتىك مەكتەبىندە باستا­عان. ول كىسىنىڭ قۇرمەتىنە ءوزى ءبىر كەزدە ەڭبەك ەتكەن «كوك شكولدى» دارىندى بالالار مەكتەبى دەپ اتاپ, سالىق زيمانوۆ اعامىزدىڭ ەسىمى بەرىلىپتى. ورىس پاتشا­سىنىڭ قازاق دالا­سىن جاۋلاپ الۋ ساياساتى ماڭ­عىستاۋ ايما­عىنا دا ءوز قاسىرەتىن الا كەلگەن. پاتشا اسكەرىمەن ۇرىسقا شىعىپ ويرانداعان, كەيىن سول ەرلىكتەرىن كەشىرە ال­ماعان جات ساياساتتىڭ قۇر­باندارى يسا مەن دوسان باتىر­لاردىڭ ات ءۇستىن­دەگى ەسكەرتكىش بەينەسى تاۋدىڭ باسىندا بۇگىنگى ۇرپاقتارىن ەلىن, جەرىن سۇيۋگە شاقىرىپ تۇرعانداي. ماڭعىستاۋدىڭ جەرى ءشو­لەيت, جازىنىڭ ىسسىلىعى 40º-50ºس-قا جەتەتىن اپتاپ, وعان قوسا تەڭىز اڭعارىنان ۇنەمى سوعىپ تۇراتىن اڭىزاق الا­قۇيىن جەل – استى مۇ­ناي مەن گازعا تولى, بەتى كۇيگەن تەرىدەي ءشوپ وسپەيتىن ۇلان دالادا تى­نىمسىز ويران سالىپ, شاڭىن سىلكىلەپ اسپانعا شىعارىپ جا­تادى. ماڭ­عىستاۋ­لىقتار وسىن­داي جاعدايدا – جەلدىڭ وتىندە, شىجعىرعان كۇن­نىڭ استىندا ەڭبەك ەتەدى. بۇل ولكەدە بەتتەرىنە جەل مەن كۇن بەدەرىن سالماعان اققۇبا نەمەسە بيداي ءوڭدى كىسىنى كەزدەستىرۋ قيىن. بىراق ەڭبەكتەرى ادال, بابالاردان قالعان اتامەكەندەرىن سۇيە بىلەدى, سۇيە بىلگەندىكتەن كوك­وراي شالعىندى, ايدىن كول­دى, سامىرسىندى, شىرشالى تاۋ بوكتەرلەرىنە كوشۋدى ەستەرىنە دە المايدى. تەك جەرىنىڭ باي­لىعى ۇرپاعىنىڭ ناپاقا­سىنا بۇيىرسا دەپ تىلەيدى... سولاردىڭ ءبىرى – ايكۇمىس سارسەنعاليقىزى دوسانوۆا. فاريزا وڭعارسىنوۆا.