«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 25 قاڭتارداعى № 141 وكىمىمەن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. بۇل تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى ءمانى مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوز ۇندەۋىندە اتاپ وتكەندەي, بۇل وزگەرىستەرگە ءبىردەن-ءبىر سەبەپ – بۇگىنگى كۇننىڭ سىن-قاتەرلەرى. مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىك وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىنىڭ ءرولىن تابىستى اتقارىپ كەلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە دۇنيەجۇزىلىك كەڭىستىكتە جەتكەن تەگەۋرىندى جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. قازىر قوعامدىق كاتىناستار كۇردەلەنە ءتۇستى, سوندىقتان ونى رەتتەيتىن نەگىزگى زاڭ دا مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ قارىم-قاتىناسىن سوعان لايىقتاۋى ءتيىس. ويتكەنى, نەگىزگى زاڭدى قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم دەپ تۇسىنسەك, كونستيتۋتسيا مەملەكەتتە ورىن العان قارىم-قاتىناستاردان اسىپ تا, كەيىن قالىپ تا كەتپەۋى كەرەك. ەندى ەلىمىزدە ورىن العان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعداي, تۇرعىندارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, مەملەكەتتىك ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ سوعان ساي بولۋىن تالاپ ەتەدى. قورىتىپ ايتقاندا, بىزگە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت, بەلسەندى پارلامەنت جانە زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادىلدىكتى جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەتىن سوت بيلىگى قاجەت.
ەلباسىنىڭ ۇندەۋىنە سايكەس 40-قا جۋىق پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرىلەدى. مىسالى, «ۇكىمەت رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنىڭ كەلىسىمىمەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتەدى جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى». بۇل وتە وزەكتى جانە ۋاقتىلى تۇزەتۋ, ويتكەنى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر. سونداي-اق, «مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتىلاتىن بارلىق ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ ءبىرىڭعاي جۇيەسىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنىڭ كەلىسىمىمەن جوباعا سايكەس ۇكىمەت بەكىتەتىن بولادى».
جوباعا سايكەس پارلامەنت وكىلەتتىكتەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وسەدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت پارلامەنت ماجىلىسىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن پرەمەر-مينيستر ەنگىزگەن ۇسىنىممەن ۇكىمەتتىڭ قۇرىلىمىن ايقىندايدى, پرەزيدەنت دەربەس تاعايىندايتىن جانە بوساتاتىن سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرىنەن باسقا ۇكىمەت مۇشەلەرىن قىزمەتىنە تاعايىندايدى جانە قىزمەتىنەن بوساتادى دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلمەك. پرەمەر-مينيستر تاعايىندالعاننان كەيiن ون كۇن مەرزiمدە پارلامەنت ءماجىلىسىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن ۇكiمەتتiڭ قۇرىلىمى مەن قۇرامى تۋرالى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنە ۇسىنىستار ەنگiزەدi دەگەن تۇزەتۋ دە بار. سونىمەن قاتار, پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى مۇشەلەرىنىڭ ءوز قىزمەتى ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ەسەپتەرىن تىڭداۋعا حاقىلى. ەسەپتى تىڭداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇكىمەت ءمۇشەسى مەملەكەت زاڭدارىن ورىنداماعان جاعدايدا پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن ونى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە ءوتىنىش جاساۋعا قاقىلى. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. سونداي-اق, ۇكىمەت ءوزىنىڭ قىزمەتىندە پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپتى بولادى.
ۇكiمەت قىزمەتiنiڭ نەگiزگi باعىتتارى جانە ونىڭ ماڭىزدى شەشiمدەرi تۋرالى پرەزيدەنتكە جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنە باياندايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت جاڭادان سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىندا ءوز وكىلەتتىگىن دوعارادى.
سونداي-اق, ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى دە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى پرەمەر-مينيسترمەن جانە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن عانا قابىلدايدى.
تاعى ءبىر مىناداي تۇزەتۋدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى: پرەزيدەنت ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىندە, كۇشىنە ەنگەن زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە قاراپ, قورىتىندى بەرۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ۇسىنىستار جولدايدى. بۇل تولىقتىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور, ءويتكەنى, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا نورمالارىنا ساي, كۇشىنە ەنگەن زاڭ جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەر سوت قاراۋىنىڭ شەڭبەرىنە تۇسكەندە عانا, 78-باپتىڭ تارتىبىندە كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تەكسەرىلەتىن. ال وسى تۇزەتۋ قابىلدانعان جاعدايدا, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جاڭا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنى ءسوزسىز. وسىعان وراي, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ دە قۇزىرەتى كەڭەيتىلەدى.
سوت بيلىگىنە بايلانىستى وزگەرتۋلەر دە بار, مىسالى, جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرەتى: ازاماتتىق, قىلمىستىق ىستەر, جەرگىلىكتى جانە باسقا دا سوتتاردىڭ سوتتىلىعىنا جاتاتىن وزگە دە ىستەر بويىنشا جوعارى سوت ورگانى بولىپ تابىلادى, زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا ونىڭ سوتتىلىعىنا جاتاتىن سوت ىستەرىن قارايدى جانە سوت پراكتيكاسىنىڭ ماسەلەلەرi بويىنشا تۇسiنiكتەمەلەر بەرەدى دەپ ناقتىلانىپ وتىر.
تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن تۇزەتۋ, كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا بايلانىستى, وندا «ەگەر كونستيتۋتسيادا وزگەشە كوزدەلمەسە, زاڭدى جولمەن الىنعان م ۇلىككە مەنشىك قۇقىعىن شەكتەيتىن نەمەسە ودان ايىراتىن زاڭداردى جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا جول بەرىلمەيدى» دەلىنگەن. بۇل ماسەلەنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەر بولساق, ەلباسى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى العا تارتقان كەزدە, ونىڭ ىشىندە, مەنشىك قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتقان بولاتىن. ەلباسى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ادامنىڭ مەنشىك قۇقىعىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىر. نەلىكتەن؟
ويتكەنى, ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ىشىندە ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ول – جەكە مەنشىك قۇقىعى. بۇل قۇقىقتاردىڭ قازاقستاندىق قۇقىقتىق جۇيەگە عانا ەمەس, ادامنىڭ بوستاندىعى, ونىڭ مەجەسى رەتىندە ادامنىڭ قۇقىعى, تەك قانا ادام ءوندىرىس قۇرالدارىنا مەنشىكتەنۋ قۇقىعى بولعاندا عانا ورىن الىپ, جۇزەگە اسىرىلادى. ەگەر ءوندىرىس قۇرالدارىنا ادامنىڭ جەكە مەنشىگى تولىعىمەن جوققا شىعارىلسا, ول جەردە بوستاندىق پەن قۇقىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس.
جالپى العاندا, نەگىزگى زاڭىمىزعا ەنگىزۋگە باعىتتالعان بۇل تۇزەتۋلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ جاڭا قارقىنىن كورسەتەدى جانە كونستيتۋتسيامىزدا ايقىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى دەگەن نەگىزگى قاعيدالاردىڭ مىزعىماستىعىن ايقىندايدى.
انار جايىلعانوۆا,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى