وڭىردەگى 31 اۋىل «تىرەك اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىن دامىتۋ» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل اۋىلداردىڭ تىرەك بولارلىقتاي تىنىس-تىرشىلىگى ءالى بايقالماي وتىر.
ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 18 قىركۇيەكتە بەكىتىپ بەرگەن تىزىمىنە العاشىندا وڭىردەن 24 تىرەك اۋىل ەنگەن-ءدى. تالاپقا سايكەس, ءار وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ الەۋەتى جوعارى ءارى ورتاشا بولىپ تابىلاتىن اۋىلدار عانا تىرەك اۋىلدار بولا الادى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى بەكىتىلگەن ورتاق ادىستەمە ايماقتىق دامۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن تولىق ەسەپكە الماسا كەرەك. سوندىقتان شيكىزاتتىق, ينفراقۇرىلىمدىق, ونەركاسىپتىك قۋاتى مەن باسقا دا ماڭىزدى فاكتورلارىن ەسكە الا وتىرىپ, العاشقى تىزىمگە وزگەرتۋ ەنگىزىلىپ, اقسۋ قالاسىنا قاراستى ەۆگەنەۆكا, قالقامان, قىزىلجار اۋىلدارى, ەكىباستۇز قالاسىنا قاراستى اقكول, ءتورتۇي, الكەي مارعۇلان اتىنداعى, شيقىلداق اۋىلدارى بار تاعى 7 اۋىل قوسىلىپتى. ءسويتىپ, وڭىردەگى تىرەك اۋىلدار سانى 31-گە جەتكەن. ياعني, ۇكىمەتتىڭ تىرەك اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىن دامىتۋ باعدارلاماسى الداعى ۋاقىتتى ءوسۋ, دامۋ الەۋەتى بار اۋىلداردى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. تىرەك اۋىل جاڭعىرتىلعان الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى بار, جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن ورتالىققا اينالۋى كەرەك. دامۋ ۇدەرىستەرى باسقا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سول جەرلەرگە كوشىپ كەلۋگە ىنتاسىن ارتتىراتىنداي دەڭگەيدە بولۋى ماڭىزدى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى بۇل باعدارلاما وڭىردە بەس باعىت بويىنشا كەشەندى جوسپار ارقىلى ىسكە اسىرىلۋدا دەپ وتىر. مىسالى, ەكىنشى باعىت شەڭبەرىندە ەرتىس, قاشىر, ماي, شارباقتى اۋداندارىندا 24 بىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن ساۋدا جابدىعى ساتىپ الىنىپتى. ال اقتوعاي, قاشىر, ماي اۋداندارىندا سۋارۋ جۇيەلەرى قالپىنا كەلتىرىلدى. اقسۋ جانە ەكىباستۇز قالالارىنىڭ اۋىلدارى مەن اۋىلدىق ايماقتارىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى 958 باس ءىرى قارا مال ساتىپ السا, لەبياجى اۋدانىنىڭ شارباقتى اۋىلىندا باقشا داقىلدارى تۇقىمىن وڭدەيتىن تسەح اشىلدى. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا قاشىر, ماي جانە ۋسپەن اۋداندارىندا الەۋمەتتىك نىساندارعا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى, تەرەڭكول اۋىلىندا 3 ساۋدا ورنى اشىلدى.
بۇل ءبىر قاراعاندا, تىرەك اۋىلداردى قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ باعدارلاماسىنان بۇرىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان اكىمدىكتەردىڭ كەزەكتى شارالارى سەكىلدى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, تىرەك اۋىلداردى دامىتۋعا ارنالعان ناقتى ءبىر جوسپار, جۇيە بايقالمايدى. ايتپاقشى, اۆستريادان ماكسيميليان فەدينگەر دەگەن حالىقارالىق ساراپشىنى شاقىرىپ وڭىرلىك «مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ» ورتالىعىندا تىرەك اۋىلداردىڭ اكىمدەرىنە ارنالعان «جوبالاردى باسقارۋ جونىندەگى شەبەرلىك ساباقتارى» دا وتكىزىلدى. فەدينگەر تۇركيا مەن كوسوۆوداعى اۋىلدى دامىتۋداعى ناقتى مىسالدار ارقىلى اۋىلدىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان شاعىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەردى. ەۋرووداق جاساعان «مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋ جانە جاڭعىرتۋ» جوباسىنىڭ نەگىزگى ساراپشىسى, اۆستريا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديرەكتورى م.فەدينگەر, تىرەك اۋىلدار جوباسىنىڭ ءار ەلەمەنتى باسقالارمەن ءوزارا بايلانىستى ەكەنىنە جانە مەملەكەتتىك سەكتور تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ شارۋالاردى ءوندىرىس اشىپ, دامىتۋعا ىنتالاندىراتىنىنا سەنىمدى. قارجىلاندىرۋ ءراسىمى كونكۋرستىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل ءادىل باسەكەلەستىكتىڭ بولۋىنا, سالىنعان قاراجاتتىڭ قايتۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. باستاپقى دەرەكتەرى بىردەي بولعاندا, تابىستى جوبالار جاڭادان اشىلعان وندىرىستەر سانىن بىرنەشە ەسە ارتتىرادى, حالىقتىڭ وزدىگىنەن جۇمىسپەن قامتىلۋىن ەسەلەيدى.
– تۇركيادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىن دامىتۋ ماسەلەسىنە اسا كوڭىل بولىنەدى. الدىمەن جوبا ازىرلەۋ كەرەك. ويتكەنى, ناقتى جوبالار ارقىلى وزگە ەلدەردە جۇزەگە اسقان ۇزدىك تاجىريبەلەر اۋىل, اۋدان اكىمدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى اۋىلداعى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋ جولىندا جاسالاتىن ۇلكەن قادام ەكەنىن كورسەتىپ وتىر, – دەپ كەتتى شەتەلدىك ساراپشى.
بۇل ناقتى جاسالعان جوسپار, جوبالار ارقىلى ءار اۋىلدىڭ وزىندىك باعىتىن ايقىنداۋ قاجەت دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ بار ما, جوق پا دەپ ىزدەپ, كورگىمىز كەلىپ وتىرعانى دا وسى اۋىل, اۋدان اكىمدەرى جاساعان جوبالار. 2012 «پاۆلودار وبلىسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ستراتەگياسى» جاسالدى. ونى «ستراتەدجي پارتنەرس گرۋپپ» حالىقارالىق كونسالتينگىلىك كومپانيا ازىرلەپتى. ماڭىزدى قۇجاتتا 2030 جىلعا دەيىن ءوڭىردى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ءۇش ماقساتى بەلگىلەنگەن. ەندەشە, قىرۋار قاراجات كەتىرىپ جاساعان وسى جاھاندىق ماقساتتاردى دالادا قالدىرماي قۇجاتتاردىڭ بەتىن اشىپ ۇڭىلەيىك, ىزدەنەيىك, ويلانايىق, جوبا-جوسپار جاسايىق.
جالپى, تىرەك اۋىلدار قاتارىنا ەنگەن مايقايىڭ دا, قالقامان دا بۇرىننان بەرى كەلە جاتقان ءوندىرىستى كەنتتەر. تىرەك اۋىلعا ەنگىزىلمەگەن ءوندىرىستى سولنەچنىي كەنتى دە بار. بۇل كەنتتەردە بىرنەشە ءوندىرىس ورىندارى ورنالاسقان. مايقايىڭنىڭ وڭىردەگى باسقا اۋىلداردان وزگەشەلىگى سول, قالا تيپتەس كەنت, 9 مىڭ تۇرعىنى بار. بىراق, ءالى دە ءبىر باسىنا جەتەرلىك ماسەلەسى از ەمەس. بىلتىر جىلۋسىز قالا جازدادى. ۇيدە وتىرعان 176 بالاعا بالاباقشا كەرەك. سوندىقتان, مايقايىڭ مەن قالقاماندى تىرەك اۋىلدار قاتارىنا الۋدان بۇرىن قالا تيپتەس ءوندىرىستى جۇمىسشىلار كەنتى اتىن ساقتاپ, وڭىرلىك ارنايى باعدارلاما جاساپ قولعا السا دۇرىس بولار ەدى.
الگى, العاشقى تىزىمگە ەنبەي, سوڭىنان قوسىلعان 7 اۋىلعا كەلەتىن بولساق, بۇل اۋىلدار ءوندىرىستى اقسۋ مەن ەكىباستۇز قالالارىنا قارايدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر وسى ەكى قالاعا قاراستى اۋىلدار نە اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا, نە مونوقالالار باعدارلاماسىنا ەنبەي قالعان, ەگەر ۇكىمەت قولداماسا, الداعى ۋاقىتتا بۇل اۋىلداردىڭ كۇنى نە بولارى بەلگىسىز. ويتكەنى, ەكىباستۇز بەن اقسۋ مونوقالا دەپ اتالادى دا, ەندى تىرەك اۋىلدارعا قوسىلدى.
وبلىستىق اكىمدىك تاپسىرماسىمەن, «وڭىردەگى اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ شەكارالارىن قايتا قاراۋ جونىندە وڭتايلاندىرۋ» شاراسى دا قولعا الىندى. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس, ءبىر اۋىلدىق اۋماقتاعى حالىق سانى 2 مىڭ بولۋى كەرەك. مىسالى, وبلىستاعى اقسۋ قالاسىنا قاراستى ەۆگەنەۆكا اۋىلىندا 2156-دەي ادام تۇرسا, ەكىباستۇز قالاسىنا قاراستى شالعايداعى كومسومول اۋىلدىق اۋماعىندا 505 ادام بار. بۇل جاقتىڭ حالقى ۇدەرە كوشىپ قالالارعا كەتىپ قالدى. قازىر وبلىستا تۇراتىن اۋىل حالقىنىڭ سانى 222 مىڭداي عانا. اۋىلداردا حالىق سانى, مەكتەپتەر وقۋشىلار سانى مۇلدە ازايىپ بارادى. تۋ كورسەتكىشتەرى تومەن. قايتا ورالمان اعايىندار كەلىپ اۋىل اراسى ءبىراز تولىپ قالدى. قايبىر جىلى «بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن قارا ءتىزىم جاسالىپ, ساناتتا تۇرعان كوپتەگەن اۋىل جويىلىپ كەتتى. وبلىستاعى ماي اۋدانىندا 10 مىڭعا تارتا حالىق بار دەسەك, ءار اۋىلدىق اۋماققا 2 مىڭ تۇرعىننان بولگەندە 5 اۋىلدىق اۋماق قانا كەلەدى. اقسۋ قالاسىنا قاراستى 15 اۋىلدىق اۋماقتان وڭتايلاندىرۋدان سوڭ 6 اۋىلدىق اۋماق قالدىردى. قىزىلجار, سارىشىعاناق, العاباس پەن ايناكول سياقتى قالانىڭ ءدال تۇبىندە وتىرعان
اۋىلدار قوسىلىپ, ءبىر اۋىلدىق اۋماقتى قۇرايدى. وكىنىشكە قاراي, قالالاردىڭ ءدال تۇبىندە تۇرعاندارىمەن شالعايداعى
اۋىلدارمەن كۇنكورىستەرى بىردەي. وڭىردەگى ءۇش قالاعا قاراستى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ كەشەندى جوسپارى ءازىرلەنىپ جاتىر دەپ ەدى. ناتيجەسىن كورمەدىك. وبلىس ورتالىعىنا قاراستى 5 اۋىلدى دامىتۋ ءۇشىن 3 جىلدا 17 ملرد تەڭگە بولىنەدى, تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولماق دەلىندى. بۇل دا سولاي ايتىلدى, قالدى.
– كەلەسى جىلى تىرەك اۋىل بايقونىستا اس تۇزى وندىرىلەدى. قازىرگى كەزدە بۇل جوباعا 375 ميلليون تەڭگە قۇيۋعا ءازىر ينۆەستور بار. ول اس تۇزىن وندىرۋگە قاجەتتى قۇنى 75 ميلليون تەڭگە تۇراتىن قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋدى باستاپ كەتتى, – دەيدى قاشىر اۋدانىنىڭ اكىمى جانات شۇعاەۆ.
ءبىز تىرەك اۋىلداردى دامىتۋعا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىپ, ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋمەن اينالىسامىز. بىراق, بۇل شارالار نەگىزگى جۇمىستىڭ تەك 10 پايىزىن عانا قۇرايدى. ەڭ باستىسى, ءار تىرەك اۋىلدا تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتىپ, بيۋدجەتكە سالىق تولەۋگە قاۋقارلى كاسىپورىن بولۋى كەرەك, دەگەن بولاتىن وبلىس اكىمى ب.باقاۋوۆ.
ال تىرەك اۋىلداردا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارىن باستاۋ ءۇشىن جوبالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ قاجەت. ب.باقاۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وبلىستاعى 31 تىرەك اۋىلدىڭ ارقايسىسى قالپىنا كەلتىرىلۋى ءتيىس. اۋىلدىڭ دامىعان ينفراقۇرىلىمى جاعىنان تارتىمدى بولۋى, حالقى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتىلۋى كەرەكتىگىن, ال بۇنىڭ جاڭا ءوندىرىستەر اشۋ, بيزنەستىڭ قولدانىستاعى جوبالارىن كەڭەيتۋ ارقىلى مۇمكىن بولاتىنىن ايتادى. بۇل ءۇشىن كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار, تەك ولاردى دۇرىس پايدالانىپ, حالىققا اقپارات بەرۋ كەرەك.
ءبىز جازعان ماسەلەلەر بۇگىن عانا ەمەس, تالاي جىلداردان بەرى بەتى قاراماي كەلە جاتقان, ايتىلعان, جازىلعان جايلار. نيەت پەن پەيىل بولسا اۋىلدار جايناپ, باياعىدا-اق جولعا تۇسەر ەدى. اۋىلدان ەل كەتپەسىن دەيىك. ماسەلە وسىندا.
پاۆلودار وبلىسى