نەمەسە جاقىننان «دوربالاعاننان», الىستان «اربالاعان» ءتيىمدى مە؟
سونىمەن ءبارىن سىرتتان تاسۋعا, شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن اكەلۋگە ۇيرەنىپ الدىق. باس كەزىندە «كوممەرسانتپىز» دەپ الا دوربا كوتەرىپ, بازارشىلاپ قالادان اۋىلعا تاۋار تاسيتىن ايەل ادامدار شىعىپ ەدى. ەندى قاراساق, بازاردىڭ ءبارى شەت ەلدىڭ كيىم-كەشەكتەرى. قازاقستاندىق كيىم ونىمدەرى نەكەن-ساياق. بارى بار ەندى, بىراق باعاسى ۋداي قىمبات. ونىڭ جارناماسى دا ءالسىز بە, ايتەۋىر, قالتاسى قالىڭدار تۇپ-تۋرا شەت ەلدەن بارىپ كيىنەدى, قالتاسى جۇقالار شەت ەلدەن الىنعان تاۋارمەن كيىنەدى. ماسەلەن, وسكەمەن قالاسىنىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى اپتاسىنا ءبىر رەت سەمەي بازارلارىنا كەلىپ, كيىنىپ جاتادى, ويتكەنى, مۇندا كيىم ارزان. ءيا, كيىم عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىك تە ارزان. سوڭعى كەزدەرى مال شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن دەلدالسىز تىكەلەي ساۋداعا شىعاراتىن «سولتۇستىك» لوگيستيكالىق ورتالىق سياقتى ءبىرنەشە بازارلار اشىلدى. ول ومبى-مايقاپشاعاي اۆتوجولى بويىندا ورنالاسقان. مۇنىڭ ءوزى دە قاراپايىم قالا تۇرعىندارىنا ءبىرشاما كومەك بولدى. كومەك بولعاننان بۇرىن, كورشى رەسەيدەن كەلگەندەر اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇري ماقتاپ-ماقتاپ قازاق مالىنىڭ ەتىن ساتىپ الۋدا. ولاردا مۇنداي ەكولوگيالىق تازا ءارى ساپالى, باعاسى دا ارزان ءونىم جوق ەكەن. ەت الۋ ءۇشىن سەمەيگە ءجيى كەلەتىن بولدى رەسەيلىكتەر. بىراق ءسۇت الا المايدى, تابيعي ءونىم الىس جولعا شىداس بەرە مە؟!
مىنە, ويلاپ قاراساق, كەز كەلگەن دۇنيەنى سىرتتان اكەلە بەرمەي وزىمىزدە وندىرسەك, قۇنارلى جەرىمىز دە, تەحنيكامىز دا, جۇمىس كۇشى دە بار. بىراق, ءبىر نارسە جەتىسپەي وتىر. ول نيەت. ءويتكەنى, ەلىمىزدەگى قالتالى ازاماتتار شەت ەلدەن اكەلگەن تاۋارىن, ازىعىن, شەت ەلدە وقيتىن بالاسىن ناسيحاتتايدى. ودان دا گورى ارتىق اقشالارىنا جەر الىپ, وڭدەپ, قاراپايىم حالىقتى جۇمىسپەن, ازىقپەن, كيىم-كەشەكپەن قامتىسا عوي. دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىن فەرمەرلەرى, ياعني اۋىلى اسىراپ وتىر, ولارعا اس-اۋقات ايدان تۇسپەيدى عوي ەندى دايىن كۇيدە. سوندىقتان ولار دا اۋىلدى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. ەلباسىمىز اگرارلىق سالانى دامىتۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇرىن اۋىلدارىمىز «ميلليونەر اۋىل» اتانىپ, ءونىمى كول-كوسىر تاسىپ, قالانى اسىراپ جاتاتىن. قالانى ەمەس, ماسكەۋدى تىكەلەي اسىرايتىن. سەمەيدىڭ ەت-كونسەرۆى كومبيناتىنىڭ ءونىمدەرى, ەت-شۇجىقتارى ساپالى ءونىم رەتىندە ماسكەۋ اسىپ كەتە باراتىن. ەت تە, ءسۇت تە, كوكونىس پەن جەمىس تە اۋىلدان, قالا ماڭىنداعى ساياجايلاردان تولاسسىز اعىلاتىن.
– سول كوكونىس, جەمىس-جيدەك بەرەتىن ساياجايلاردى 90-ىنشى جىلدارى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە اۋىلدان ۇدەرە كوشكەن حالىق باسىپ الدى. ال ساياجايلار نەگىزىندە تەك جەمىس-جيدەك, كوكونىس, كارتوپ وسىرۋگە ارنالعان جازعى مەكەن بولعاندىقتان, قىستا تۇرۋعا جارامسىز ەدى. ال اۋىلدان كەلگەندەر, قىستا بىزدە جارىق جوق, جىلۋ جوق دەپ اكىمدىكتى جازعىرادى. ولار قابىرعاسى جۇقا ساياجاي ءۇيىن جىلىتۋ ءۇشىن ەسىك الدىندا ءوسىپ تۇرعان جەمىس-جيدەك اعاشتارىن اياۋسىز سىندىرىپ, وتىن عىپ جاعىپ جىبەردى. ولارعا ەشتەڭە دەي المايسىڭ, سەبەبى, ارزان تۇراتىندىقتان ساياجايدى ساتىپ الدى. جانە مۇلكىن جاريالاپ, جەكەمەنشىكتەرىنە دە اينالدىرىپ الدى, ال بىزدە وسىلايشا شارۋاشىلىقتىڭ قالانى ءونىممەن قامتىپ تۇرعان ءبىر سالاسى تۇرالاپ قالدى. ارينە, وسىدان كەيىن الما, جيدەك, ورىك, قاۋىن-قاربىز جانە تاعى باسقالارىن سىرتتان تاسىمالداپ جەيسىز. ال نەگىزىندە ونىڭ ءبارى سەمەيدە-اق وسەتىن, تابيعي تازا ونىمدەر ەدى, دەنساۋلىققا دا اسا پايدالى, – دەيدى قالاداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى
نيكولاي يساەۆ.
ءسويتىپ, ءبىز بۇگىندە اگرارلى ەل بولساق تا ازىق-ت ۇلىك, جەمىس-جيدەك, كيىم-كەشەكتى ءوزىمىزدەن «دوربالاپ» تاسىماي, شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن «اربالاپ» تاسىپ, ءتاۋىر كوممەرسانتقا اينالدىق. اۋىل جاستارى دا اۋىلدا جۇمىس بولماعاننان كەيىن قالاعا اعىلۋدا. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, سوڭعى 10-15 جىلدا قالاعا كوشiپ كەتكەن اۋىلدىقتاردىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتiپ جىعىلادى ەكەن. قاڭتار ايىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى سەمەي قالاسىنا ارنايى ساپارمەن كەلدى. حالىق قالاۋلىلارى قالانىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىمەن, قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرىمەن, قۇقىق قورعاۋ, سوت, پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىمەن, ءاسكەريلەرمەن, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن جانە قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەمەي قالالىق فيليالىندا قوعامدىق قابىلداۋلار وتكىزدى. ماسەلەن, دەپۋتات ۆاسيلي ولەينيكتىڭ قابىلداۋىندا بولعان قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى امانگەلدى جۇمانوۆ بىلاي دەدى:
– قازىر اۋىلدا جۇمىسسىزدىق. قالاعا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدا تۇراتىن جاستار, قىس كەزىندە جۇمىسسىز بولعاندىقتان, سەمەيگە كەلىپ, ۋاقىتشا بولسىن جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبارى وتباسىن اسىراۋدىڭ قامى عوي. اسىرەسە, جاس وتباسىلارىنا قيىن. جاستار دا ماعان كەلىپ ايتىپ جاتىر, ۋاقىتشا تىركەۋ ءماسەلەسى دە ولار ءۇشىن قيىنعا سوعايىن دەپ تۇر. اسىرەسە, اۋىل جاستارى الاڭداۋلى. ۋاقىتشا جۇمىسقا كەلدى دەلىك, ولار قايدا بارىپ ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرادى؟
اۋىل حالقى ءۇشىن مال ءوسىرۋ ماڭىزدى. ءسۇت-ايرانىڭدى ساتىپ الىپ جاتپايسىڭ. بىراق, اۋىل جاستارى ونىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە مال الۋ كەرەكتىگىن كەيدە بىلسە, كەيدە بىلمەي وتىرادى. بىراق, جەمشوپ قىمبات, سۋ ماسەلەسى تاعى بار. سوندىقتان دا بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعىداي ءبىرلى-جارىم مالمەن اۋىلدا ءومىر سۇرە المايسىڭ. نە ۇلكەن شارۋاشىلىق اشۋ كەرەك, نە جالدانىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ال شارۋا قوجالىقتارى تۇرعىنداردى تەك ماۋسىمدىق جۇمىستارعا عانا الادى ەكەن. وسىلايشا بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدىق جەرلەردە مال وسىرۋگە ونشا ءمان بەرىلمەي وتىر. جانە ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, مال باعۋ ءادىسى دە وزگەرگەن. بۇرىندارى اباي اۋدانى سياقتى قازاق اۋداندارىندا مالدى اۋىل سىرتىنا ايداپ جىبەرەدى, كەشكە توسىپ الادى, بولدى. مال ءوزى جايىلىپ كەلەتىن. ال ودان دا بۇرىنىراق, اتا-بابامىز مالدى جاز شىقسا جايلاۋعا ايداپ, قىس تۇسسە قىستاقتا ۇستادى, ءتىپتى بەرتىن شوپان, مالشى دا وسى ءتاسىلدى قولداندى, وتباسىمەن ءبىرگە مال سوڭىندا كوشىپ ءجۇردى. وسىلايشا جايىلىم جەرلەردى ۇنەمى وزگەرتىپ وتىراتىن. ال قازىر اۋىل تۇرعىندارى ءبىر-ەكى سيىر, بەس-التى ەشكى, ون شاقتى قويىن ايداپ اپارىپ جايىپ, قايتا اكەلەدى. بوس جىبەرگەنگە بولمايدى, مال بىرەۋدىڭ جايقالا ءوسىپ تۇرعان شارۋا قوجالىعىنداعى ەگىستىگىنە ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. قوجالىق يەسى ايقاي شىعارادى. ۇرى-قارى تاعى بار. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە العاندا, قاشان شىركىن, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى اگرارلى ەل بولا الامىز دەپ ويلايسىڭ...
راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست
سەمەي