ەسكى كۇندەردىڭ سۋرەتى كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. جاپان تۇزدەگى جالعىز ءۇي. شوپاننىڭ ەڭ جاقىن دەگەن كورشىسىنىڭ ءوزى قوزىكوش جەردە تۇرادى. بىرىنەن ءبىرى اينىمايتىن سىڭار كۇندەر. كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسىندا ەشقانداي وزگەشەلىك جوق. كۇن كوتەرىلگەننەن باتقانعا دەيىنگى ارالىقتا اتقارىلاتىن شارۋا دا ءبىر. قويدى قوراسىنان شىعارىپ, قوس قۇلاعى تۋعان ساتىندە ءۇسىپ كەتكەن كۇرەڭ اتىنا ءمىنىپ, قيسايا جامباستاپ, ءىلبىپ باسىپ كەتىپ بارا جاتادى. سودان ءتۇس الەتىندە مالدى قوراعا جاقىن جەرگە قايىرىپ, الدەنىپ العاسىن, تاعى دا قويدىڭ سوڭىنان كەتەدى. ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلدىڭ دە ءومىرى بىرقالىپتى. سيىر ساۋادى, تاماق پىسىرەدى, كىر-قوڭىن جۋادى, ەرتە تۋعان قوزىلاردى جايعايدى. «قىسقى كانيكۋلدا اعاڭا قولعابىس جاسا», دەپ ءبىزدى قويلى اۋىلعا جىبەرگەندە وسىنداي كورىنىسكە كۋا بولاتىن ەدىك. سوندا ۋاقىت توقتاپ قالعانداي اسەر ەتەتىن. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ابدەن زەرىگىپ, جىندى ادام سەكىلدى كوك قاسقا قۇنانمەن دالادا بەيبەرەكەت ەرسىلى-قارسىلى شاۋىپ, ونى ابدەن جاۋىر عىپ, ودان اعامىزدان ۇرىس ەستىپ تىناتىنبىز. ۋاقىتتىڭ ءوتىپ جاتقانىن ەسىكتىڭ جاقتاۋىندا ءىلىنىپ تۇرعان قالىڭ كۇنتىزبە عانا كۋالىك قىلاتىنداي ەدى. ءار پاراعى جىرتىلعان سايىن كۇننىڭ وتكەنىن, اۋىلعا قايتار ءساتتىڭ جاقىنداعانىن حابارلاپ تۇراتىن.
بۇل نەگە ەسكە ءتۇستى؟ بايقاساڭىز, بۇگىندە باياعى تويعان قوزىداي توپ-تومپاق بولىپ ءار ۇيدە تۇراتىن كۇنتىزبە شىقپايدى ەكەن. ساعات, فوتواپپارات, بەينەكامەرا, قويىن داپتەر سەكىلدى كۇندەلىكتى قاجەتتى دۇنيەلەردى وزىنە ءسىڭىرىپ العان قالتا تەلەفونىڭىز كۇنتىزبەنى دە جۇتىپ قويىپتى. كۇنتىزبەسى قولىندا جۇرگەن ادام ونى ۇيىنە ءىلىپ نە جىنى بار دەرسىز؟ دەگەنمەن, ءبىز وسى دۇنيەنىڭ قاجەتتىلىگىن اڭعاردىق. جانە سونى ىزدەپ جۇرگەن ادامداردى دا جولىقتىردىق. الماتى مەن استانادان, ءوزىمىزدىڭ قىزىلورداداعى ساۋدا ورىندارى مەن كەڭسە تاۋارلارىن ساتاتىن دۇكەندەردەن ىزدەپ كورىپ ەدىك, تاپپادىق. جۇمىس ۇستەلىنە, ءۇيىڭىزدىڭ قابىرعاسىنا ىلىنەتىن پلاكات تۇرىندەگى كۇنتىزبەلەر تولىپ تۇر. ال ءوزى قالىڭ, ءار بەتىن جىرتىپ نە قايىرىپ قوياتىن ءتۇرى جوق.
ادەتتە جاس ۇرپاقتىڭ كىتاپ وقىمايتىنىن, ساۋاتىنىڭ كەم ەكەنىن ايتىپ, نالىپ جاتامىز عوي. بىزگە وسى كۇنتىزبە بالانى كىتاپ وقۋعا تاربيەلەيتىن قۇرال سەكىلدى كورىنەدى. ادامنىڭ تانىم-تۇسىنىگىن ارتتىرىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, كەرەكتى اقپاراتتارمەن جان-جاقتى قارۋلاندىراتىن زات سەكىلدى اسەر ەتتى. قالاي؟ جاڭادان امەريكا اشىپ نەمەسە ۆەلوسيپەد قۇراستىرىپ جاڭالىق قىلۋدىڭ ەش كەرەگى جوق. كۇنتىزبەنىڭ ءار پاراعىن قايىرعان ادام كۇندە قىزىقتى دەرەكتەردى وقىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭىزىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلسە, ارتىق پا؟ مىسالى, 10 تامىز كۇنگى بەتىنە «بۇگىن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى دۇنيەگە كەلدى» دەپ جازىپ, ارتقى قاباتىنا حاكىمنىڭ بىرنەشە وسيەتىن جازسا, قاتىپ كەتپەي مە؟ شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ سەكىلدى ويشىلدار مەن ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ سياقتى الاش ارىستارىنىڭ تۋعان كۇنىن بەلگىلەپ كورسەتسەك, پايدالى ەمەس پە؟ 8 ناۋرىز كۇنىنە قازاق قىزدارىنا قاتىستى, 7 مامىرعا ەرلىك تۋرالى, 30 تامىزعا زاڭ-زاكوننىڭ كۇش قۋاتى جايىندا, 1 جەلتوقسانعا ەلباسىنىڭ ەرەكشە سوزدەرىن, 16 جەلتوقسانعا تاۋەلسىزدىك تۋراسىنداعى ادامعا رۋح بەرەتىن ونەگەلى اڭگىمەلەردى باسسا, زيان با؟ ءبىر جىلدا 365 كۇن بار. ياعني, كۇنتىزبەنىڭ دە سونشاما پاراعى بولماق. سونىڭ بارلىعىن تاربيەلىك ءمانى بار ناقىلدارمەن, ماقال-ماتەلدەرمەن, جۇمباقتارمەن, الاش ارىستارىنىڭ ەلدىك مۇرات جونىندە ايتقان اسىل سوزدەرىمەن, قىسقا عانا تاريحي دەرەكتەرمەن, ۇلتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنان قالعان ءپالساپالارمەن تولتىرۋعا بولادى عوي. سونىمەن قاتار, ونىڭ ءىشىن يماندىلىققا, سالت-داستۇرگە, يبا مەن ادەپكە, ءتالىم مەن تاربيەگە قاتىستى قانشاما دەرەكپەن قامتىسا دا ەشكىم قوي دەمەيدى. قازاق تاريحىنداعى ەلەۋلى كۇندەرگە ەرەكشە ەكپىن بەرىپ, حالىق ساناسىندا جاڭعىرتىپ وتىرۋعا, جاس ۇرپاقتىڭ ميىندا جاتتالىپ قالۋىنا اسەر ەتۋگە تاپتىرماس ءتاسىل دەر ەدىك. جۇرتتى جاپپاي تاريحي, قازاقتىڭ ءومىر سالتىنا قاتىستى, ادەبي, رۋحاني-مادەني كىتاپتاردى وقىتۋعا ماجبۇرلەي الماسپىز. بىراق, كۇنتىزبەنىڭ ءار بەتىن قايىرعان ادام وزىنە وسىنداي مول ءارى قىسقا دەرەكتى السا, ەرتەڭ ونىڭ ءوز تانىم-تۇسىنىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن بۇدان دا ۇلكەن دۇنيەلەردى قولىنا الماسىنا كىم كەپىل؟!
وسى تۇرعىدا بىرنەشە باسپاعا حابارلاسىپ كوردىك. مۇنداي كۇنتىزبەلەردىڭ قاجەتتىلىگى جايىندا حابارى جوق. ونى شىعارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەمەيدى. بىرىنشىدەن, بۇل مەحناتتى جۇمىس. شارۋاسى شاش-ەتەكتەن. ەكىنشىدەن, ۇرپاق تاربيەلەيىك, ەلگە اعارتۋشىلىق قىزمەت قىلايىق دەيتىن باسپا كەم. ويتكەنى, بارلىعى نارىققا بەيىمدەلىپ العان. ارينە, قازىر باس-باسىنا باسپا اشىپ العان زاماندا بالكىم, سولاردىڭ بىرەۋى كۇنتىزبەنى از عانا تارالىممەن شىعارعان دا بولار. بىراق دۇكەن سورەلەرىندە مۇلدەم جوق. ال ءبىز وسىنداي كۇنتىزبەلەر شىعارسا, ونىڭ سۇرانىسى ارتاتىنىنا سەنەمىز. سەبەبى, ەسكىنىڭ كوزىن كورگەن, سالت-ساناسىن سىڭىرگەن ادامدار مۇنداي دۇنيەنى ءالى دە قاجەت سانايدى. ايتپاقشى, «اۋىلداعى اكادەميك» اسان رۇستەمبەكوۆ تە وسى كۇنتىزبەنى تاپپاي جۇرگەنىن ايتقان. «جيىرما سەگىز جىلدا كۇنتىزبە قايتالانادى ەكەن. مەندە سونىڭ 27-ءسى بار. سوڭعىسىن تاپپاي ءجۇرمىن. ەگەر كوزىڭە شالىنسا, ماعان حابار بەرشى», دەپ ەدى. قوعامدا اسان اقساقال سەكىلدى ادامدار از ەمەس دەپ ويلايمىز. بار تىرلىكتى جيناپ قويىپ, وسى ىسكە ءوزىمىز بەل شەشە كىرىسسەك پە ەكەن, الدە؟..
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى