اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن ءازىلدەن باستايىق. الدەبىر اۋىلدا ءبىر باۋكەسپە ۇرى قايتىس بولىپتى دەيدى. قىلت ەتكەندى قالت جىبەرمەيتىن, اسقان ەپتىلىكپەن قوراداعى مالدى جىمقىرىپ كەتەتىن كانىگى قاراقشى ەكەن الگى. سودان جۇرتشىلىق جاڭاعىنىڭ جانازاسىنا جينالادى. ادەتتەگى ءراسىم بويىنشا مولدا جينالعان جاماعاتقا «قانداي ادام ەدى؟» دەگەن ساۋال تاستايدى. ەشكىم ءۇن قاتپايدى. سودان ەكىنشى رەت قايتالايدى. قۇداي-اۋ, تىرس ەتكەن ادام بولسايشى. بارلىعى ءتىلىن جۇتىپ قويعانداي, ءۇنسىز. بولماعاسىن ءۇشىنشى رەت سۇرايدى مولدەكەڭ. قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىقتىڭ اراسىنان ءبىر داۋىس شىعىپتى دا, بىلاي دەپتى: «مالعا بولماسا, ادامعا اسا زيانى جوق ەدى عوي, جارىقتىقتىڭ».
«قىسىر ءسوز كۇلمەككە جاقسى» عوي. دەگەنمەن, مىناۋ كۇلەتىن نارسە ەمەس ەدى. «وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايتىن» قازاقى عادەتتىڭ ءوزى وسى ارادا ىسىرىلىپ ىزا مەن اشۋعا ورىن بەرىپ تۇر. اباي اتامىز ايتاتىن «قازاقتىڭ ولگەن كىسىسىندە جامانى جوق» دەيتىن ءسوزى دە مىنا جەردە ءمانى مەن ماڭىزىن جوعالتقانداي ما, قالاي؟ ويتكەنى, عاسىرلار بويىنا جالعاسقان ءداستۇر بويىنشا ءبىزدىڭ جۇرت ءولگەن ادام تۋرالى جامان پىكىر ايتپايتىن. بىراق ءتىرى كۇنىندە جۇرتقا تىنىشتىق بەرمەگەن, وزگەنىڭ ماڭداي تەر, تابان اقىسىمەن جيعان ادال مالىن ۇرلاپ, اياداي اۋىلدىڭ بەرەكەسىن قاشىرعان ۇرى تۋرالى ەشكىمنىڭ ءبىراۋىز «جاقسى ادام ەدى» دەپ ايتۋعا ءتىلى بارماعانىن تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياقتى.
مۇنى نەگە اينالسوقتاپ وتىرمىز؟ سوڭعى كەزدەرى مال ۇرلىعى كوبەيدى. جىلقىنى ءۇيىرىمەن قۋىپ كەتىپ جاتقان جاعداي جايىندا, بەتىنە قاراپ وتىرعان بىرەر قاراسىن تۇندە كەلىپ ۇرىلاردىڭ كوتەرىپ كەتكەنى تۋراسىندا, ورىستەگى سيىرىن سول جەردە سويىپ الىپ, ەتىن بازارعا جونەلتكەنى حاقىندا ءجيى ەستيتىن بولدىق. جوق ىزدەگەن ءبىر ادام. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن تارتادى» دەيتىندەي, داعدارىس كەلگەن زاماندا ۇرىلاردىڭ دا قاپتاۋى تاڭقالارلىق دۇنيە ەمەس ءتارىزدى. دەي تۇرعانمەن, ءبىر تەڭگەسىن ەكى ەتە الماي, ءبىر مالىنىڭ باسىن كوبەيتە الماي وتىرعان قاراشا حالىقتىڭ وبال-ساۋابى كىمگە؟ مۇنى ويلايتىن ۇرى بار دەيسىز بە؟ مىسالى, 2015 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا 852 مال ۇرلىعى دەرەگى تىركەلىپتى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىزدانعان رەسمي ادامداردىڭ عانا دەرەگى. ال قازاقىلىققا سالىپ, انە-مىنە تابىلادىمەن ءجۇرىپ, اقىر سوڭى كۇدەرىن ءۇزىپ, «قۇدايى ساداقا» دەي سالعان ادامنىڭ ناقتى سانىن ەشكىم بىلمەيدى. جىلدار بويىنا جالعاسىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر مىنەزدى دە ءتۇسىنە المايمىز. جوعالعان مال قالاي ساداقا بولادى؟ ساداقا, قۇرباندىق دەگەننىڭ وزىندىك تالاپ-ءتارتىپتەرى بولماۋشى ما ەدى؟ ءاسىلى, بۇل دا بەيقامدىق پەن شاراسىزدىقتىڭ ءبىر كورىنىسى شىعار. ايتپەسە, بالادان بەتەر ماپەلەپ, ءوسىرىپ, باسىن كوبەيتىپ وتىرعان دۇنيەسى جوعالعان ادام «ساداقا» دەپ قاراپ وتىرار ما؟ ال بىلتىر مال ۇرلاۋ دەرەگى ايتارلىقتاي قىسقارىپتى. 667 جاعداي رەسمي ورگاندارعا حابارلانعان. قىلمىستىڭ اشىلۋ دەرەگى دە 14 پايىزعا جاقسارعان. ءبىراز ادامنىڭ جوعى تابىلىپ, قولىنىڭ سۇعاناعى بارلار جازاسىن العان. قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ناقتى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا مال ۇرلىعىن كاسىپ ەتكەن 11 قىلمىستىق توپتىڭ ءىس-ارەكەتى اشكەرەلەنىپتى. ال وسى توپتاردىڭ قۇرامىندا 41 ادام بولعان. جەڭىل پايدانى كاسىپ ەتكەندەردىڭ 74 مال ۇرلىعى قىلمىسىنا قاتىسى بارى انىقتالعان. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىن وسى دەرەك دايەكتەپ تۇرعانداي. مالدان مال قويماعان عوي, قۇرعىرلار.
وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قازالى اۋدانى, ءجالاڭتوس باھادۇر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءتۇن مەزگىلىندە مال قوراسىنان ەكى باس قويىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەنى جونىندە ارىزدانعان. شىعىننىڭ جالپى قۇنى 50 000 تەڭگە دەپ ەسەپتەلگەن. سودان پوليتسيا جەدەل ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەدى. ۇرىلاردىڭ ءىزىن سۋىتپاي, ۇستايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءتورت ادام قولعا تۇسەدى. تەكسەرە كەلگەندە بۇلاردىڭ ءبىرىنشى رەت ۇرلىق جاساپ وتىرماعانى بەلگىلى بولادى. ءبىرىنشى رەت دەيمىز-اۋ, ۇرلىقتى ءابدەن كاسىپ قىلعاندارى انىقتالادى. اقىرىندا الگى تورتەۋ اۋدان كولەمىندە 36 مارتە مال ۇرلاعاندارىن, ونى قايدان الىپ, قايدا ساتقاندارىن تاتپىشتەپ باياندايدى. سودان وسى جاعدايعا بايلانىستى, قىلمىستىق كودەكستىڭ 188-بابىنىڭ 2-ءبولىگى 1,3-تارماقتارى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, كۇدىكتىلەر قازالى اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ۋاقىتشا ۇستاۋ وقشاۋلاعىشىنا قامالادى. تەرگەۋ جۇمىستارى بارىسىندا كۇدىكتىلەردەن جاۋاپ الىنىپ, اتالعان ىسكە قاتىسى بار باسقا دا ازاماتتار انىقتالدى. ايعاق زاتتار دالەلدەمە رەتىندە قوسىمشا تىركەلگەن.
ءبىر ۇرلىقتىڭ ارتىنان قانشا قىلمىستىڭ بالالاپ شىققانىن كورىپ وتىرسىز. سونداي-اق, مۇنىڭ بارلىعىن بار-جوعى ءتورت-اق ادام جاساعان. ارينە, كىمنىڭ ۇيىندە قانداي مال بارىن, كۇيى قانداي ەكەنىن ايتىپ وتىرعان سىبايلاستارى دا بولعان. ال نەگىزگى تىرلىكتى وسى تورتەۋ تىندىرىپ جۇرگەن. اينالاسىنا جاۋداي تيگەن باۋكەسپەلەر ءوزدەرىن ءومىرى ۇستالمايتىنداي سەزىنسە كەرەك. سونداي سەزىم مەن قاناعاتسىزدىق ولاردى اقىرى تۇرمەگە توعىتىپ تىندى.
شيەلى اۋدانىندا مىنانداي جاعداي بولىپتى. وسى قاڭتار ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى تۇندە ەڭبەكشى اۋىلىنىڭ ارعى جاعىندا, قاراتاۋدىڭ قاپتالىندا ورنالاسقان «جالعىز اعاش» جايىلىمىنداعى مالشى قوراسىنان 2 باس قويىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەنى تۋرالى ارىزدانادى. جالپى قۇنى 50 000 تەڭگە شىعىن كەلتىرگەنىن كورسەتەدى. اتالعان ارىز نەگىزىندە جەدەل-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءناتيجەسىندە نە بولعان دەڭىز؟ الگى كىسىنىڭ قويلارى جايىلىمدا ءدىن-امان, قايتا ەكەۋى دە تولدەپ جاتقان جەرىنەن تابىلادى. سولايشا, ەشقانداي ۇرلىقتىڭ بولماعانى بەلگىلى بولدى. ەكى قوي تولدەگەن 2 باس قوزىلارىمەن بىرگە يەسىنە قايتارىلدى. ءبىز مۇنى ۇرىلاردان ابدەن زاپى بولعان, زارەزاپ جاعدايعا ءتۇسكەن, جۇرەگى شايلىعىپ قالعان ادامنىڭ ۇرەي مەن قورقىنىشقا تولى كۇيى دەر ەدىك. قوراسىنان بەيساۋىت ۋاقىتتا شىعىپ كەتكەن قويلارىن ۇرلاندىعا ساناپ, ءابىگەرلەنىپ ارىزدانۋىنىڭ ءوزى ەزۋگە كۇلكى ۇيىرگەنىمەن, شىندىعىندا اق-ادال دۇنيەسىنەن قاپىدا ايىرىلىپ قالمايىن دەگەن نيەتىن عانا اڭعارامىز. ءويتكەنى, كوزى تايسا, الدىنداعىسىن ايداپ كەتەتىن انتالاعان ۇرىنىڭ ەن دالادا ەركىن جۇرگەنىن بىلەدى ول. سوندىقتان جەمتىك اڭدىعان قۇزعىن سەكىلدى قاراقشىلاردان شاماسى كەلگەنشە قورعانۋىن قولداۋ كەرەك جانە سودان وزگەلەر دە ءۇلگى الۋعا ءتيىس قوي دەپ ويلايمىز.
وسى ارادا مىنا جايتتى بايان ەتپەسەك بولماس. ايماق باسشىسى بىلتىر مال ۇرلىعىنا قاتىستى ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتكەن. سول بويىنشا وعان جاۋاپتى ورىندار, ورىندالۋ مەرزىمى جانە ىستەلۋگە ءتيىس جۇمىستار بەلگىلەنىپ, جالپى جاعدايدىڭ بارىسى اي سايىن وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ باقىلاۋىنا الىنعان بولاتىن. سولايشا, وبلىستاعى 66 اۋىلدىق وكرۋگ باقتاشىلارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, 5 اۋدان ورتالىقتارىندا مال ساتاتىن بازارلار اشىلدى. جانە بارلىق مال سوياتىن جەرلەرگە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلدى. تۇراقتى ءتۇردە باقتاشىمەن قامتىلعان شيەلى اۋدانى نارتاي بەكەجانوۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە سوڭعى 3 جىلدا بىردە-ءبىر مال ۇرلىعى بولماعاندىعى ءجيى مىسال رەتىندە ايتىلىپ ءجۇر.
سوندا دا, ۇرىلار دا زاڭنىڭ قۇرىعى مەن ادامداردىڭ وبال-ساۋابىنا قاراماي قاراقشىلىق ارەكەتتەرىن توقتاتار ەمەس. «ەت تاتتىلىگىن قويماسا, مەن ۇرلىعىمدى تىيمايمىن» دەيتىن قاسقىردان دا بەتەر دەرسىڭ. سوندىقتان ۇرلىققا قاۋىم, اۋىل بولىپ قارسى تۇرۋ كەرەك. ءايتپەسە, «ەكى كوزىڭ نازاردا, ەكى سيىرىڭ بازاردا» دەگەن جازۋدى قوراڭىزعا جازىپ, قارق-قارق كۇلگەن ۇرىنىڭ كۇلكىسى قۇلاعىڭىزدىڭ تۇبىنەن ەستىلۋى بەك مۇمكىن.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى