تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلىندا ەلىمىزدىڭ ىرگەسى بەكىپ, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى ارتتى. الىس-جاقىن شەتەلدەردە ەلشىلىكتەر اشىلىپ, ولار ەلمەن ەلدى جاقىنداستىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز عالامتور كومەگىنە جۇگىنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ليتۆا رەسپۋبليكاسىنداعى ءتوتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى عالىمجان قويشىباەۆقا قىزمەتىنە قاتىستى بىرنەشە ساۋال قويعان ەدى.
– عالىمجان تەلمان ۇلى, اۋەلى قازاقستاننىڭ بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىمەن جانە فينليانديامەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى اڭگىمەلەسەڭىز.
– وسىدان جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, دەربەس مەملەكەت رەتىندە الەم كارتاسىنان ورىن الدى. سودان بەرگى كەزەڭدە مەملەكەتتىلىگىمىز قالىپتاسىپ قانا قويماي, قازاقستان ءدۇنيە ءجۇزىندەگى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ۇمتىلۋدا. ەلىمىز وسى ماقساتتاعى العاشقى باسپالداقتاردان ءساتتى ءوتىپ كەلەدى. جاڭا قازاقستان الەمدىك ارەنادا ۇلكەن ابىرويعا يە بولىپ, جاھاندىق ءتۇيىندەردى شەشۋدىڭ باستاماشىسىنا اينالدى. ءتوردە وتىرىپ, تورەلىك ايتاتىن دارەجەگە كوتەرىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق ەگەمەن ەل رەتىندە شەت ەلدەرمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا باسقا مەملەكەتتەردە قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرى اشىلا باستادى. قازاقستاننىڭ بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى جانە فينليانديامەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارى 1992 جىلى ورنادى. ال 1993 جىلى ۆيلنيۋس قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ليتۆا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگى اشىلدى. ەلشىلىكتىڭ قىزمەتتىك ايماعىنا ليتۆا رەسپۋبليكاسىمەن قاتار لاتۆيا, ەستونيا جانە فينليانديا كىرەدى. وسى ۋاقىتتان بەرى لاتۆيا مەن ەستونيادا كونسۋلدىق بولىمدەر اشىلعان, ءار ەلدىڭ استاناسىندا جانە ليتۆانىڭ كلايپەدا قالاسىندا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى كونسۋلدىقتارى ديپلوماتيالىق قاتىناستارعا ساي جۇمىستار اتقارۋدا.
فينليانديا مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردى نىعايتۋ ءۇشىن ساياسي تۇرعىدان العاندا بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جوعارى دەڭگەيدە ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ۇنقاتىسۋ ورنادى, ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بەلگىلەندى, ۇكىمەتارالىق كوميسسيا مەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا دا تەتىكتەرى ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن وسى ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ كەلەشەك كوكجيەگى بۇرىنعىدان دا كەڭەيە ءتۇستى.
وعان 2009 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتكەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فينليانديا رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى دالەل. كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان مەن فينليانديا اراسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا, ونىڭ ىشىندە تابىسقا سالىناتىن سالىققا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن فينليانديا رەسپۋبليكاسى ءبىلىم مينيسترلىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ەكىجاقتى قاتىناستاردا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى ۇلكەن ءرول اتقارۋدا. وسى ۋاقىتقا دەيىن اتالعان كوميسسيانىڭ التى وتىرىسى وتكەن, سوڭعىسى وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا بولدى. قازاقستاندا فين كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن جيىرمادان استام كاسىپورىن تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. فينليانديانىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن جانە وسى ەلدەگى ءىرى كاپيتالدى قازاقستانعا تارتۋ ماقساتىندا ەلشىلىك 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا حەلسينكي قالاسىندا «قازاقستاننىڭ ەكونوميكا كۇندەرى» اتتى بيزنەس-فورۋم وتكىزدى. بيزنەس-فورۋم قازىر ءوز ناتيجەسىن اكەلۋدە.
لاتۆيا رەسپۋبليكاسى دا قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى سەنىمدى سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان لاتۆيانى بالتىق بويىنداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق ارىپتەسى رەتىندە قاراستىرادى. لاتۆيادا جيىرمادان استام بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس جاساۋدا. ولار اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تۋريزم سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا. قازاقستاننىڭ لاتۆياعا ەكسپورت باسىمدىقتارى توقىما ءوندىرىسى, مەتالدار, ءوسىمدىك تاعامدارى بولىپ تابىلادى. ال لاتۆيادان ماشينا, قۇرال-جابدىق, ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرى جانە جەر ءۇستى كولىكتەرى يمپورتتالادى.
– بيىل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن ەستونيادا بولدى. كەزدەسۋ قورىتىندىلارىنا شولۋ جاساساڭىز.
– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەستونياعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلدى. ساپار بارىسىندا قازاقستان باسشىسى ەستونيا پرەزيدەنتى تووماس حەندريك يلۆەس, پارلامەنت سپيكەرى ەنە ەرگما جانە پرەمەر-مينيستر اندرۋس انسيپپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. وسى مەملەكەتتىك ساپاردىڭ بارىسىندا كولىك, ترانزيت, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءبىلىم بەرۋ سياقتى ماڭىزدى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارى انىقتالدى. كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ەستونيا پرەزيدەنتى بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. باسقا دا ەكى جاقتى كەلىسىمدەر جاسالدى.
بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىنداعى سوزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان ەستونيامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ماڭىزدى ءمان بەرەتىنىن جانە ەكى ەل اراسىندا سەنىمدى ۇنقاتىسۋ جوعارى دەڭگەيدە ورنىعىپ, ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارى انىقتالعانىن, وسىنىڭ ناتيجەسىندە كەلىسىم-شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, قازاقستان باسشىسى ەستونيانىڭ استانادا ءوز ەلشىلىگىن اشۋ تۋرالى شەشىمىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەستونيا زور تابىستارعا جەتىپ, ەۋروپالىق وداقتىڭ, ناتو مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى, سونداي-اق جالپىەۋروپالىق ۆاليۋتا – ەۋرونى قابىلداعانى بەلگىلى.
جالپى, وتكەن جىلى قازاقستان مەن ەستونيا اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 37 پايىزعا وسسە, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا ەكى ەسە ارتتى. وسى جاعىمدى ءۇردىس بەكىتىلە تۇسۋدە. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى جاڭا مۇمكىندىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى جالعاستىرۋ وتە ماڭىزدى.
– قازاقستان مەن ليتۆا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتىلعاننان بەرى ەكى ەلدىڭ ساياسي بايلانىسى قۇرىلىمدى جانە قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەلباسى ليتۆاعا, ال ليتۆا باسشىلىعى قازاقستانعا رەسمي ساپارلارمەن الماسقان. وسى جىلدىڭ كۇزىندە ليتۆا پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتەنىڭ قازاقستانعا ساپارى كوزدەلۋدە.
قازىرگى تاڭدا ۆيلنيۋس استانانى ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ورتالىق ازياداعى كوشباسشى رەتىندە تانيدى. ليتۆا سىرتقى ساياسات باعىتىندا قازاقستاندىق باستامالارعا, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ, بۇۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدار شەڭبەرىندە, سونداي-اق, بسۇ-عا كىرۋ ماسەلەسىندە قولداۋ كورسەتۋدە. استانا ءوز كەزەگىندە ءۆيلنيۋستى بالتىق جاعالاۋىنداعى جانە جالپى ەۋرووداقتاعى ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىنىڭ ەستافەتاسىن 2011 جىلى ليتۆا رەسپۋبليكاسى قابىلداعانى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا ەكى مەملەكەتتىڭ ەقىۇ-نىڭ «ۇشتىگىندەگى» جۇمىسى تۇسىنىستىك جاعدايىندا ودان ءارى تابىستى جالعاسۋدا. جالپى, ليتۆا ەقىۇ-داعى توراعالىعى شەڭبەرىندە استانا دەكلاراتسياسىن ۇستانىمعا الىپ, كوپتەگەن شارالار وتكىزۋدە. اتاپ ايتاتىن شارالاردىڭ ءبىرى – 2011 جىلعى 7-8 ماۋسىمدا ۆيلنيۋستە ليتۆا ءتوراعالىعى جانە باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى ەقىۇ وكىلىنىڭ كەڭسەسى ۇيىمداستىرعان جۋرناليستەر قاۋىپسىزدىگى جونىندە ەقىۇ كونفەرەنتسياسى. كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «جۋرناليستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءجونىندەگى ۆيلنيۋس ۇسىنىستارى» قۇجاتى قابىلداندى.
ەكى ەلدەن ءوزارا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە جاڭا بايلانىستار ورناتۋ ماقساتىمەن 2011 جىلعى 15-16 ماۋسىمدا كلايپەدا قالاسىندا ليتۆا مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر جانە كولىك مينيسترلىكتەرى قولداۋىمەن, سونىمەن بىرگە, «Jūra-Mورە-Sەا» حالىقارالىق جۋرنالى, قازاقستاننىڭ كلايپەداداعى قۇرمەتتى كونسۋلدىعى, كلايپەدا ۋنيۆەرسيتەتى جانە قازاقستاننىڭ ليتۆاداعى ەلشىلىگى ۇيىمداستىرۋىمەن «بالتىق تەڭىزى: ەۋرازياعا قاقپا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
كونفەرەنتسيانىڭ وتىرىسى كەزىندە كەدەن وداعى قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى تالقىلاندى. كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ كولىك بيزنەسىنە قاتىستى سالدارى قاراستىرىلدى.
وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقستاننىڭ كلايپەداداعى قۇرمەتتى كونسۋلى بەنەديكتاس پەتراۋسكاستىڭ باسشىلىعىمەن ليتۆانىڭ ءبىر توپ ىسكەر ادامدارى قازاقستانعا ساپار شەكتى. ساپار بارىسىندا ليتۆالىق بيزنەسمەندەر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, «اتامەكەن» سەپ-تىڭ جانە قازاقستاندىق بيزنەس قاۋىمنىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە پايدالى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
سونىمەن قاتار, 2000 جىلى قۇرىلعان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا ەكى جاقتى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ تابىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اتالعان كوميسسيانىڭ 7 وتىرىسى ءوتتى. كەلەسى وتىرىس اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا جوسپارلانعان.
ليتۆاداعى «نۇرساۋلە» قازاقتار قوعامداستىعى جانە قازاقستانداعى «Lituanica» ليتۆان قوعامدىق ۇيىمى ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ جۇمىسىنا ءۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. اتالعان ۇيىمدار قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى قاتىسىپ, ەكى جاقتى مادەني ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا. بيىل مامىر ايىندا استانادا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىنا ليتۆا قازاقتارى اتىنان وكىل بولىپ «نۇرساۋلەنىڭ» ءتورايىمى ايدا موليەنە قاتىستى.
الدا ءالى دە اتقارىلار ىستەر كوپ. زاماناۋي تالاپتارعا, جاھاندىق ۇردىستەرگە وراي ەلدەر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭعىرتىلىپ, تەرەڭدەي ءتۇسۋى زاڭدى قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, ەكى جاقتى قالىپتاسقان ءوزارا بايلانىس ودان ءارى ءتيىمدى دامىپ, ەكونوميكالىق قاتىناستار ەكى ەل حالقىنىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتە بەرەتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.