ءيا, سول باياعى تۇرىمتاي. وزگەرمەيتىن سياقتى. ستۋدەنتتىك شاق بىرگە ءوتتى. ءبىرازىمىز ءومىردىڭ, ۋاقىتتىڭ جولداماسىمەن ەلىمىزدىڭ تۇس-تۇسىنا اتتانساق تا, الماتىعا قايتا ءبىر سوعۋعا اسىعار ەدىك. الدىمەن ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە بارۋدى پارىز سانايتىنبىز. سوندا الدىمىزدان شۋاقتى كۇلكىسىمەن تۇرىمتاي شىعار ەدى. كوڭىل قۇلپىرىپ سالا بەرەتىن. ءسىرا, جاستىق شاق بىرگە ءوتىپ, ەندى, مىنە, بىرگە قارتايىپ كەلە جاتقان سوڭ با, ايتەۋىر تۇرەكەڭ وزگەرمەيتىن سياقتى. ستۋدەنت بولدى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندە قالدى, وقىتۋشى بولدى, دوتسەنت... ءبارىبىر, تۇرىمتاي وزگەرمەيدى. سول باياعى جايدارى قالپى, ادەمى كۇلكىسى, ەت جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن باۋىرمالدىلىعى. سول ءبىر قاسيەتتەر وزگەرمەگەن سوڭ, ادام وزگەرە قويمايتىن شىعار, ءسىرا.
قازىر جۋرناليستەردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارى كوپ. اڭگىمە ولاردىڭ قالاي دايارلايتىنىندا ەمەس, بۇرىن جۇرت جۋرناليست ديپلومىن ءبىر-اق جەردەن – قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنەن, ونىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنەن الاتىن. جانە ولاردى بىتىرگەن ازاماتتار ءوز قالاعان جاعىنا كەتە دە بەرمەيتىن. جىبەرگەن جاعىنا عانا باراتىن. ال جىبەرەتىن – رەسپۋبليكا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى. ونىڭ ايتقانىنا كونبەۋگە بولمايدى. بۇل ءبولىم بۇكىل رەسپۋبليكاداعى جۋرناليست كادرلارىنىڭ ورنالاسۋ جاعدايىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن دە, ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جۋرناليستەردى وبلىستارعا شاشاۋىن شىعارماي ءبولىپ وتىراتىن. سودان دا قازمۋ-دى بىتىرگەن جۋرناليستەردى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنان عانا ەمەس, بارلىق اۋداندارىنان دا كەزدەستىرۋگە بولار ەدى.
مۇنى ەجىكتەپ ايتىپ وتىرعانىمىز سول قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە 1955-2004 جىلعا دەيىن وقىعاندار جانە جولدامامەن رەسپۋبليكانىڭ جەر-جەرىنە جىبەرىلگەندەر تۇرەكەڭدى, تۇرىمتاي تۇرلىبايقىزى دۇيسەباەۆانى تانيدى. تانىعاندا, ايرىقشا قۇرمەت كورسەتەدى, ءوزىنىڭ جاقىن ادامىنداي سانايدى.
جوعارىدا مەن تۇرەكەڭدى 1955-2004 جىلداردا وقىعاندار بىلەدى دەگەندى ايتقاندا, بىرەۋلەر وسىندا شامالى جاڭساقتىق بار-اۋ دەۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى تۇرىمتاي وقۋعا سول 1955 جىلى ءتۇسكەنىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتى 1960 جىلى ءبىتىرىپ, سوندا وقىتۋشى بولىپ قالعان. سونان سوڭ, تۇرەكەڭ ۇستازدىق قىزمەتىن 1999 جىلى اياقتادى. سوندا ۋنيۆەرسيتەتتى 2004 جىلى بىتىرگەندەر بۇل كىسىنى قايدان بىلەر دەرسىز. جاقىندا وڭتۇستىك قازاقستاندا ءبىر جۋرناليست قارىنداسىمىزدىڭ: «ءبىرىنشى كۋرستا بىزگە تۇرىمتاي اپايىمىز ساباق بەرگەن, سونان سوڭ زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەتتى عوي. ال ءبىز ول كىسىنى ءالى جاپ-جاس دەپ جۇرسەك», دەگەنى بار.
مۇنى دا ءبىز تۇرەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە باعا بەرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. ول كىسىنىڭ ءومىرى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن اجىراعىسىز. وقىپ, ودان ءبىلىم الىپ قانا قويعان جوق, بارلىق ەڭبەك جولىن سول ۋنيۆەرسيتەتىنە, ۇستازدىققا, ءشاكىرتتەرىن جۋرناليستىك ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرتۋگە ارنادى. ادامي باقىتىن دا سول ۋنيۆەرسيتەتىنەن تاپتى دەسەك بولعان-دى.
وسى جەردە تۇرىمتايدىڭ ستۋدەنتتىك شاعىنا قايتا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. بىرگە وقىعانداردىڭ اراسىندا دا ءبىر-بىرىنە جاقىنىراق, توپتاسا جۇرەتىنى بولادى. ءبىزدىڭ وسىنداي توبىمىزدا ساڭگەرەي تاجىعۇلوۆ, تۇرىمتاي ءدۇيسەباەۆا, امانگەلدى احمەتالىموۆ, مەن جانە ۆالەري دونەنبەكوۆ بولدى. بۇل ءتىزىم جاسىمىزعا قاراي جاسالىپ وتىر. ۇلكەنىمىز ساڭگەرەي 1935 جىلعى, كادىمگىدەي ءومىر كورگەن ساقا جىگىت ساپىندا. ودان كەيىنگىلەرى ءبىر جاستان تومەندەي بەرەدى. ەڭ كىشىمىز ۆالەري وقۋعا تۇسكەندە 16 جاستا ەدى. وسى بەسەۋىمىز بەس جىل بويى بارلىق ەمتيحانعا ءبىرىنشى بولىپ كىرەتىنبىز. «جۇيكەنى توزدىرماي, بىردەن ءبىتىرىپ العانىمىز ءجون», دەيتىن ۇلكەنىمىز ءساكەڭ. جاسىراتىن نەسى بار, ءبىر-بىرىمىزگە قارايلاسۋدى دا ۇمىتپايمىز. ءبىر ءپاندى جەتىكتەۋ بىلەتىنىمىز الدىمەن ەكىنشىمىزدىڭ سۇراعىنا جاۋاپ جازامىز. سودان دا ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان كەزدە بەسەۋىمىزدىڭ دە باعالارىمىز جامان بولعان جوق.
ءبىزدىڭ بۇل توپقا بىرىگۋىمىزدىڭ دە ءبىر سىرى بار. ءساڭگەرەي, ۆالەري ءجانە مەن العاشقى جىلى پاتەردە بىرگە تۇردىق. جوعارىدا ايتقانداي, ساقا جىگىت ءساكەڭنىڭ بىردەن تۇرىمتايعا كوزى ءتۇسكەن. ءسىرا, ونى باسقالاردىڭ دا تۇرىمتايعا كوز سالعانى اسىقتىردى-اۋ شاماسى, اقىرى ءۇيلەنىپ تىندى. بۇل ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ ىنتىماعىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتتى. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي جۇردىك. ءتىپتى ءساكەڭدى «پاپا» دەپ, تۇرەكەڭدى «ماما» دەپ اتاۋدى سوڭعى كەزگە دەيىن جالعاستىرعانبىز. ساكەڭنىڭ «بالام» دەپ ايتقان ءسوزىنىڭ كادىمگىدەي سالماعى بولاتىن. ونىڭ ايتقانىن ءبىز استە دە ەكى ەتپەس ەدىك.
وسىنداي جاقىندىقتان دا تۇرىمتاي قىزعا قانشا جۇرتتىڭ سۇقتانعانىن ءسوز ەتكىمىز كەلمەيدى. كورىك ءوز الدىنا, تۇرىمتايدىڭ انشىلىگىنە ونى تىڭداعانداردىڭ ەشقايسىسى دا تامسانباي تۇرا الماس ەدى. سوناۋ 1957 جىلى ماسكەۋگە ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆالارمەن بىرگە بارىپ, ءان شىرقاپ, جۇلدە العانى نە تۇرادى! سونداي قىزعا قانشا جىگىتتىڭ سۇعىن قاداپ, قانشا اقىننىڭ ولەڭ ارناعانىن كىم ساناپتى, تەك تۇمانبايداي ۇلكەن اقىننىڭ تۇرىمتاي تۇرلىبايقىزىنىڭ 60 جاسقا تولعان كەزىندە جازعان جىر شاشۋىنان ەكى شۋماق كەلتىرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
ءانشى قىزعا عاشىق بوپ باقىت تاپقان جوق ەشكىم,
ءوزىم قولىم جەتپەسكە قول دا سوزعان ەمەسپىن.
قۇشاعىنان شىعا الماي وتىراتىن كەزىم بار,
تاڭعاجايىپ تاڭداعى ءتاتتى-ءتاتتى ەلەستىڭ.
بۇلت ىشىنە كورىنبەي ۇشىپ كەتتى ءان ورلەپ,
ءاپ-ادەمى ءانشىنىڭ ءوز ءومىرىن مانەرلەپ.
الپىستاعى اجەگە سۇقتانا ما قارا شال,
باياعىدا وسى قىز ادەمى ەدى-اۋ, شىركىن دەپ.
تۇرىمتاي ءاندى كەرەمەت ايتاتىن. «ماحاببات ءۆالسىن», «تولقىندى» تۇرەكەڭدەي ايتاتىن ءانشى جوق دەيتىنبىز. سونداي انشىلىگىن تاستاپ كەتكەنىن ونەرگە قيانات ساناعاندار دا بولدى. ال تۇرىمتاي قىز بارلىعىن دا ءوزى تاعدىرلاسقان ازامات ءۇشىن, وتباسىنىڭ قامى ءۇشىن قۇربان ەتكەن. كەيدە ونەر جەردە جاتقان نارسە ەمەس قوي, جەكە ءبىر ادامداردىڭ عانا ۇلەسىنە تيەتىن تاعدىردىڭ سىيى ەمەس پە ەدى, انشىلىگىن بوسقا تاستادى-اۋ دەسەك تە, الدىمەن وتباسىن ويلاعان انانىڭ الدىندا باس يەسىڭ.
وسى جەردە تاعى ءبىر جاي ويعا ورالادى. ۋنيۆەرسيتەتتە قالعانىمەن, ءبىراز ۋاقىت تۇرىمتاي لابورانتتىق قىزمەتتە ءجۇرىپ قالدى. قابىلەت-قارىمى بۇدان الدەقايدا جوعارى ادامعا بۇل دا سالماق. وسىنداي كەزدە تۇرەكەڭ ازىرلەگەن ءبىر جۇمىسقا جوعارى باعا بەرگەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى اسقار زاكارين وعان بەدەلى دە, جالاقىسى دا جوعارى اكىمشىلىك قىزمەت ۇسىنادى. باسقالار بولسا, بىردەن كەلىسەتىنى انىق. ال تۇرەكەڭ وتباسىمەن اقىلداسپاي قادام جاسامايدى. وتاعاسى ءساڭگەرەي اعامىز كەلىسپەپتى. بۇل اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىنا ءبىزدىڭ دە قاتىسقانىمىز بار. سەمەيدەن الماتىعا جول ءتۇسىپ, «اتا-انانىڭ» ءۇيىنە توقتاعانمىن. تۇرەكەڭنىڭ كوڭىلىندە رەنىش. «قاشانعى لابورانت بولىپ ءجۇرەمىن. ۇسىنىپ وتىرعان قىزمەتتىڭ بۇدان كەيىن رەتى كەلە بەرمەس», دەدى. ونى ءبىز دە ماقۇلداپ, ساكەڭە ىقپال ەتپەك بولدىق. «ءبىر ۇيگە ءبىر سەرى جەتەتىن شىعار. ەكەۋمىز دە سەرى بولىپ كەتسەك, بالالارعا كىم قارايدى؟» – دەدى ءساڭگەرەي اعامىز.
ماسەلە وسىلاي ىڭ-شىڭسىز شەشىلگەن. تۇرەكەڭ ءوز «قۇقىعىن» قورعاپ, قارسىلىق ءبىلدىرىپ, شۋ شىعارسا, ءماسەلەنىڭ قالاي شەشىلەرىن كىم بىلگەن, ءايتەۋىر وتباسىنىڭ بەرەكەسى كەتۋى ءابدەن مۇمكىن-اۋ دەيسىڭ. ءساكەڭنىڭ «ءبىر ۇيگە ءبىر سەرى جەتەدى» دەۋىندە ءبىراز ءمان بار. ءسىرا, بۇل ءبىر جاعى ءوزىن دە ءبىرشاما ايىپتاعانى شىعار. زاتىندا ونەرپاز, دومبىرا تارتىپ, سكريپكادا دا وينايتىن, ادەمى قوڭىر داۋىسى بار ساڭگەرەي اعامىز شىنىندا دا سەرى جىگىت ەدى. وتباسىنىڭ بارلىق شارۋاسىن تۇرەكەڭە تاپسىرىپ, ءوزى قىزمەتىمەن ءجۇرىپ, كەيدە شالقىپ تا كەتەتىنى بولار ەدى. قالاي دا بىلىكتى جۋرناليست ساڭگەرەي تاجىعۇلوۆ قازاق تەلەديدارىنىڭ العاشقى قابىرعاسىن قالاسقانداردىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ تاريحىندا قالاتىن ازامات. وندا دا وتباسىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا العان تۇرىمتاي تۇرلىبايقىزىنىڭ وزىندىك ۇلەسى بار.
ءسويتىپ ءجۇرىپ-اق, تۇرەكەڭ لابورانتتىقتان اسسيستەنتتىككە, ودان وقىتۋشىلىققا, اعا وقىتۋشىلىققا اۋىسىپ, دوتسەنت تە بولدى. بولاشاق جۋرناليستەرگە تۇرىمتاي دۇيسەباەۆا گازەت ءىسى, ونىڭ ىشىندە گازەتتى بەزەندىرۋ جونىندە ءدارىس وقىدى. تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا وتباسىنىڭ جاعدايى ءجار بەرمەسە دە, العاش رەت قازاق تىلىندە «ماشينكەمەن جازۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ», «قازاقشا ءىس قاعازدارىن ءجۇرگىزۋ» دەگەن ەكى وقۋلىق جازىپ, كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعاردى. ەڭ باستىسى – شاكىرتتەرىنىڭ سۇيىكتى ۇستازىنا اينالدى.
ءبىر قالادا تۇرعان سوڭ ارالاسىپ جۇرەمىز. قۋانىش ورتاق, قيىندىق ورتاق دەگەندەي. تۇرەكەڭە دەگەن قۇرمەتكە دە ارقاشان كۋامىز. وسىدان تۋرا ون بەس جىل بۇرىن ءوز ۋنيۆەرسيتەتى بۇل كىسىنىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. قايتەسىڭدەر, مەن اتى بەلگىلى ۇلكەن عالىم ەمەسپىن دەپ قاشقاقتاعانىن دا كوردىك. وعان فاكۋلتەت باسشىلارى كونبەي, تۇرەكەڭدى ماراپاتتاعان ادەمى جيىن وتكەن. ءمازىرى مول داستارقان جايىلعان.
– بۇل كىسى قىزىق ءوزى, – دەپ ءبىر كەزدەگى شاكىرتى, ەندى باستىعى بولعان نامازالى وماشەۆ ايتقان نازدى وكپەسىن دە ەستىگەنبىز. – باسقالار, سول ۇلكەن عالىممىن دەگەندەر الدىمەن سىزدەي بولىپ السىن. جۇمىس ءوز الدىنا, بەس بالانى ءوسىرىپ, قاتارعا قوسقان ءسىزدىڭ ەرلىگىڭىزدى ولار جاساي الار ما ەكەن...
ءيا, بەس بالانى ءوسىرىپ, جەتكىزۋ تۇرىمتاي تۇرلىبايقىزىنا وڭاي بولعان جوق. ولاردىڭ ەكەۋى الما مەن قاليما ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە دۇنيەگە كەلسە, ۆەنەرا, ابزال, اسقارلاردى ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ ءوسىردى عوي. بىردە ساباققا, بىردە بالاعا جۇگىرەتىن. ساڭگەرەي اعامىز وتباسىنىڭ شارۋاسىن, ءجونىن ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي دەپ, كوبىنە تۇرەكەڭە اۋداراتىن. ءسويتسە دە وتباسىنىڭ تىرەگىندەي ازاماتتىڭ ءدۇنيەدەن ەرتەرەك وزعانى بۇل شاڭىراقتى مىقتاپ-اق شايقالتقان. سول بالالاردىڭ, ولاردان وربىگەن ۇرپاقتىڭ قىزىعىن كورمەي كەتتى عوي دەپ وكىنەدى تۇرەكەڭ. ءسىرا سول بەس بالانى ودان ءارى جەتكىزۋ ءۇشىن دە ساڭگەرەي اعامىزدىڭ قازاسىنان كەيىن ەڭسەسىن ەرتەرەك تىكتەگەن تۇرىمتاي تۇرلىبايقىزى شاڭىراققا ءوزى تىرەك بولدى. ارقايسىسىنىڭ وتباسىن قۇرىپ, شاڭىراق كوتەرۋىنىڭ باسىندا ءجۇردى. ءبارىن جەتكىزدى.
ماماديار جاقىپ, الماتى.