بيىلعى مەشىن جىلى ەلىمىزگە ەلەۋلى ءارى ەستە قالاتىن قۇت-بەرەكە اكەلدى. اتا-بابالار اڭساعان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويى ۇلكەن جەتىستىكتەرمەن اتاپ ءوتىلدى. ءجۇز جىلعا بەرگىسىز وسى از ۋاقىت اياسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدى اياعىنان تىك تۇرعىزعان ۇلان-عايىر ءىسىن بۇكىل الەم ءبىلىپ, مويىندادى.
اۋىزبىرلىگى جاراسقان مىزعىماس دوستىعى بار ەلىمىز ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى, بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, بولاشاققا نىق قادام باسۋدا. ەلىمىز ءوزىنىڭ تاڭداپ العان سارا جولى – زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدا حالىقارالىق ۇلگىلەردى باسشىلىققا الدى. شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان الەمگە تەك دەموكراتيالىق باعىتتاعى قۇقىقتىق مەملەكەت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بارشامەن تەرەزەسى تەڭ, جوعارى بەدەلگە لايىق ەل رەتىندە تانىلدى.
ايتا كەتەتىن جاعداي, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ جەمىستى ناتيجەلەرى ءبىزدى جاڭا بەلەستەرگە باستادى. مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ساياسي قۇرالدارىنىڭ قاتارىندا بيلىكتىڭ دەربەس سالاسى – سوت بيلىگىنىڭ ورنى مەن مارتەبەسى ايرىقشا ەكەنىن ەلباسى ۇنەمى اتاپ كورسەتۋدە. پرەزيدەنتتىڭ: «قازىرگى ۋاقىتتا سوتتار باستى قۇقىق قورعاۋشى ينستيتۋت بولا باستادى», دەگەن ءسوزى سوت جۇيەسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ىشىندەگى مارتەبەسى مەن ورنىن داۋسىز ايقىنداپ بەرگەنىنىڭ دالەلى دەر ەدىم.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق جاڭا سوت جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق باستى قاعيداتتارى بەكىتىلگەن ەدى. سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى شىنايى نىعايىپ, سونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىداعى ماسەلەلەر رەتتەلدى.
سوتتار قىزمەتىنىڭ بازيستىك نورمالارى 1994 جىلى جاريالانعان قۇقىقتىق رەفورما باعدارلاماسىندا ءوزىنىڭ ايقىن كورىنىسىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا, سۋديالاردىڭ زاڭدىق جانە قۇقىقتىق مارتەبەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەكىتىلدى. سول جىلى اربيتراجدىق سوتتار جالپى سوتتارمەن بىرىكتىرىلدى. ەلىمىزدە ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسى قۇرىلىپ, تاۋەلسىز سوت بيلىگى قالىپتاستى.
سوت جۇيەسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىتى رەتىندە سوتتاردى مامانداندىرۋ ۇلگىسى تاڭداپ الىندى. 2004 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا اۋدانارالىق ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق جانە يۋۆەنالدىق سوتتار قۇرىلدى. وسىنداي يگى باستامالاردىڭ ناتيجەسىندە ىستەردى قاراۋدىڭ ساپاسى ەداۋىر جاقساردى. قوعام الدىندا سوت ادىلدىگىنىڭ سالتانات قۇرۋى بارىنشا ارتا ءتۇستى.
2007 جىلى سوت ءىسىن القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى ءارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ كەپىلى رەتىندە 2008 جىلى قاماۋعا الۋ تەك سوت سانكتسياسىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە سوتقا دەيىنگى قاماۋدا وتىرعانداردىڭ سانى 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە كەمىدى.
2000 جىلى قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى قولعا الدى. ناتيجەسىندە, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قوعامدىق تالاپ-تىلەكتى كوزدەگەن زاڭدارىمىز ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ, ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا دەگەن سەنىمى نىعايدى. ازاماتتاردىڭ سوتتارعا جۇگىنۋ كورسەتكىشىنىڭ جىل سايىن ارتىپ وتىرعاندىعى وسىعان ايقىن دالەل. ەگەر 1992 جىلى سوتتار 270 مىڭعا جۋىق ءىستى قاراسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 4 ەسە ارتىپ, 1,1 ميلليوننان استام ءىس قارالىپ, شەشىمىن تاپتى.
تاعى ءبىر اتاپ ايتار ماڭىزدى ماسەلە – مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەنى ىزگىلەندىرۋ جولىن تاڭداپ الۋى. ءبىزدىڭ بۇل تاجىريبەمىزگە حالىقارالىق ساراپشىلار قۇقىق سالاسىنداعى العا باسۋشىلىق دەپ جوعارى باعا بەردى.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ بارىسىندا سوت جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋدىڭ جاڭا, ماڭىزدى كەزەڭى باستالدى. سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە سوت داۋلارىن قاراۋدىڭ ەڭ جوعارى مەرزىمى (بارلىق ساتىلارعا شاعىمدانۋ بويىنشا) ورتاشا ەسەپپەن 8 ايعا دەيىن قىسقاردى.
تاۋەلسىز ەلىمىز سالتانات قۇرعان جىلدار ىشىندە قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ جەتى سەزى ءوتتى. ونىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە سۋديالار وداعىنىڭ كەزەكتەن تىس VII سەزىن بيىلعى جىلدىڭ ايتۋلى شارالارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ باعدارشامى بولعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 29-قادامىندا سۋديالار سەزىن وتكىزۋ تۋرالى ماسەلە دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ماڭىزدى شارا بولىپ, سوت جۇيەسىنىڭ تاريحىنا جازىلدى.
سەزدىڭ باستى كۇن ءتارتىبى «سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسىن قابىلداۋ» دەپ بەلگىلەنسە دە, سەزد جۇمىسىنىڭ بارىسىندا وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرى جانە شەشىلۋگە ءتيىستى مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى تۋرالى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
سەزد جۇمىسىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋى جانە وندا جاساعان مازمۇنى تەرەڭ, وي ورامى تىڭ, ءمانى زور بايانداماسى سۋديالاردىڭ كەزەكتى بۇل فورۋمىنىڭ ساياسي قۇندىلىعىن جان-جاقتى ايقىنداپ بەردى.
وسى رەتتە قازاقستانداعى سوت بيلىگىن دامىتۋعا ۇزاق جىل ۇزدىكسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, سوت تورەلىگىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جوعارعى سوت توراعاسى ق.ءمامي ءوز بايانداماسىندا سوت جۇيەسىنىڭ وتكەنى مەن بولاشاعى تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ بەردى. توراعا بۇكىل سۋديالار قاۋىمى الدىندا ۇلت جوسپارىنىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى سالاسىنىڭ ءوز ۋاقىتىندا ءارى ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, جوعارعى سوت ۇلت جوسپارى بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن 11 قادامنىڭ بارلىعىن دا تولىقتاي ورىنداپ شىقتى.
ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا باعا بەرگەن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ تالداۋىنا زەر سالىپ كورەيىك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاننىڭ قوعامدىق ومىرىندە زاڭدار ناقتى جۇمىس جاساپ جاتىر. ەلىمىزدەگى ءاربىر ازامات وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن قۇقىقتىق كەڭىستىكتە قورعاي الاتىنىنا تولىعىمەن سەنەدى.
عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان 68-ءشى ورىنعا تابان تىرەپ, ەكى سەزد اراسىندا جيىرما ساتىعا كوتەرىلدى. 140 ەلدىڭ سوت جۇيەسى سىنعا تۇسكەن الەمدىك رەيتينگتە مۇنىڭ جاقسى كورسەتكىش ەكەنىنە سۋديالار قاۋىمى ەرەكشە ريزا.
قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ قوعامداعى بەدەلىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دە راستاپ بەردى. ناقتى ايتقاندا, ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 71,3 پايىزى سۋديالار جۇمىسىنا قاناعاتتانۋشىلىق بىلدىرگەن. بۇل – ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى دەپ باعامدالادى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى 2015 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سوت جۇيەلەرىنە شولۋ جاساي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جۇرگىزىلگەن سوت رەفورمالارىن ەرەكشە اتاپ كورسەتىپ, ايماقتاعى باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋى بارلىق سۋديالاردىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتتى.
تاۋەلسىز 25 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى سوت رەفورماسى جانە سوت بيلىگىنىڭ الەمدەگى وركەنيەت تالاپتارىنا ساي قالىپتاسىپ, دامىعانىنا ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ: «سوتتار حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن جاڭا تۇرپاتتاعى سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ستراتەگيالىق ماقساتتى باسشىلىققا الدى. بۇگىندە مۇنداي سوت جۇيەسى قالىپتاستى جانە تابىستى دامۋدا», – دەگەن باعاسى دالەل بولعانداي.
باعلان ماقۇلبەكوۆ,
جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى