كەشە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ بيىلعى جىلعى سوڭعى جالپى وتىرىسى بولدى. وندا پالاتا توراعاسى مەرەيتويلى جىلدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى جانە سەناتتىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ ءوتتى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە مەجەلى كەزەڭ بولعان 2016 جىلدى تاريح قويناۋىنا شىعارىپ سالا وتىرىپ, بۇل جىل – قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىنداعى ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسىن قورىتىندىلاعان مەرەيلى جىل بولدى دەپ ايتا الامىز, دەدى. ودان ءارى ول جۋىردا پارلامەنت قابىلداعان اسا ماڭىزدى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن جەمىستەرى ايشىقتالىپ, تاۋەلسىزدىكتى قالىپتاستىرۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىك قىزمەتىنە تاريحي باعا بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
ال سەناتتىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالعاندا ۇكىمەتپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزە وتىرىپ, 57 زاڭدى ۋاقتىلى قابىلداپ, پالاتا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن ابىرويمەن اتقارعانىن ايتتى. «تۇتاستاي العاندا, ۇستىمىزدەگى جىلى پارلامەنت قابىلداعان 100-دەن اسا زاڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورلەۋىن كوزدەيتىن ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن تولىق قالىپتاستىردى», دەي كەلىپ, سەناتتا حالىقتى تولعاندىرىپ جۇرگەن بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارالار وتكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن قولداۋ ماقساتىمەن شەت مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر مەن حالىقارالىق ءىس-شارالار ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقپەن پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق, سەناتتىڭ باستاماسىمەن الەم ەلدەرى پارلامەنتتەرى مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ, تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋداعى دىندەردىڭ رولىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ويداعىداي ءوتتى. ەلباسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» تاريحي مانيفەسىنىڭ ماڭىزى مەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان سەناتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن اۋقىمدى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قازاقستاننىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى باستامالارىنىڭ وزەكتىلىگىن ايشىقتاي ءتۇستى», – دەدى توراعا.
پالاتانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جۇمىستارى تۋرالى ايتا كەلىپ, ق.توقاەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنداعى پرەزيدەنتتىڭ سوزىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعانىن ەسكە سالدى. «الداعى ۋاقىتتا, وسى ماڭىزدى ماسەلە جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار ءازىرلەنەتىن بولادى. سەناتورلار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى زاڭ جوبالارىمەن جۇمىستى كاسىبي تۇرعىدا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزەتىنىنە مەن كامىل سەنەمىن», – دەدى پالاتا باسشىسى. سونىمەن قاتار, ول قاڭتاردىڭ 4-ءى مەن 13-ءى ارالىعىندا دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەرگە ساپارى جوسپارلانىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«وتكىزىلەتىن كەزدەسۋلەر بارىسىندا پارلامەنت قابىلداعان زاڭداردى حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. قابىلدانعان جاڭا زاڭداردىڭ ەرەجەلەرىنە, اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى, سالىق, تۇرعىن ءۇي جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارعان ءجون», – دەدى ق.توقاەۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ارىپتەستەرىن جاڭا جىلمەن قۇتتىقتادى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس, قارالعان ماسەلەلەر اراسىندا ءماجىلىس ماقۇلداعان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرشاما پىكىرلەر تۋدىردى. دەپۋتاتتاردىڭ باستاماشىلدىعىمەن دايىندالعان بۇل زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى ونىڭ نەگىزگى اۆتورى, ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ جاسادى. ول قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى جەرلەردىڭ 70 پايىزى مال باعىلاتىن جايىلىمداردىڭ ۇلەسىندە ەكەنىن ايتتى. سونىڭ 43 پايىزى عانا قالىپتاسقان جايىلىمدار ەكەن. ونىڭ 27 ملن گەكتارى توزعان, ياعني دەگراداتسياعا ۇشىراعان جانە بۇل كولەم جىلدان جىلعا ۇلعايۋ ۇستىندە, دەدى بايانداماشى. ال 100 ملن گەكتارلىق جايىلىمدىق القاپ وسى كۇنگە دەيىن اينالىمعا ەنبەي, ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەسىن قوسپاۋدا. مالدىڭ 70 پايىزى تەك اۋىل ماڭىنا جاقىن جەرلەردە عانا جايىلادى. جاز ايلارىندا مالعا كەرەك جەم-ازىق كولەمى 30-40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مال باسىن كوبەيتۋلەرىنە كەدەرگى بولىپ وتىر.
وسىلاي دەگەن ج.دۇيسەباەۆ ايتىلعانداردىڭ ءبارى جايىلىمداردى پايدالانۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. كەلەسى كەزەكتە ول «جايىلىمدار تۋرالى» دەربەس زاڭنىڭ قاجەتتىگى تۋىپ, دەپۋتاتتاردىڭ باستاماشىلدىعىمەن ول ازىرلەنگەنىن جەتكىزدى. زاڭ جوباسى جايىلىمداردى رەتتەۋ, ۇيىمداستىرۋ, جوسپارلاۋ جانە باسقارۋ جۇيەلەرى سياقتى ءتورت باستى باعىتتى قامتيدى ەكەن.
سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالعاندا سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتان مال باسىنىڭ ءنورماتيۆى بەلگىلەنەتىنىنە بايلانىستى جۇمىستار باستالدى ما دەپ سۇرادى. وعان نورماتيۆ 2015 جىلى بەلگىلەنگەنى ايتىلدى. سەناتور ءالي بەكتاەۆ بايانداماشىدان ەلدى مەكەندەر اراسىنداعى توزىعى جەتكەن جايىلىمداردى مەملەكەتكە قايتارۋ تەتىكتەرى زاڭدا قاراستىرىلعان با دەپ سۇرادى. وعان ج.دۇيسەباەۆ ەلدى مەكەندەر اراسىنداعى جايىلىمدار كولەمى ورتا ەسەپپەن 20 ملن گەكتارعا جۋىق ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلە وسى زاڭمەن رەتتەلەتىنىن جەتكىزدى. الايدا, ناقتى تەتىكتەرىن اتاعان جوق.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا دا بىرنەشە سەناتور قاتىستى. سونىڭ ىشىندە قۋانىش ايتاحانوۆ ءوزىنىڭ كوزقاراسىنشا زاڭ جوباسىنىڭ بىرنەشە جەتىسپەيتىن جاقتارىن دا اتاپ كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە زاڭ جوباسىندا ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا جاتقان جايىلىمدار تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز ايتىلماعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. سوندىقتان زاڭ جوباسىنا شولەيت ايماقتارداعى جايىلىمدار, اريت وسىمدىكتەرى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ, قوسىمشا نورمالار قاراستىرىلعانى ءجون, دەدى ول. زاڭ جوباسى وسىنداي تالقىلاۋلاردان كەيىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. ال ەكىنشى وقىلىمعا ايتىلعان ەسكەرتپەلەردى ەسكەرىپ, جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى كولدەنەڭ تارتىلدى.
سونىمەن قاتار, جەر, ورمان, سۋ كودەكستەرىنە, «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» جانە تاعى باسقا زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ىلەسپە زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس قارالعان ماسەلەلەردىڭ اراسىندا قازاقستان مەن يران اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. سونداي-اق, جالپى وتىرىستا قازاقستان مەن سلوۆەنيا اراسىنداعى تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيا مەن وعان جاسالعان حاتتاما دا راتيفيكاتسيالاندى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»