ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ مەرەكەسى

  ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ مەرەكەسى وسى سالانىڭ ارداگەرلەرىن ارداقتاپ, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك   جاعدايىنىڭ  الەۋەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن يگى ءىس-شارالارعا تولى بولدى 1961 جىل ماڭعىستاۋ ايماعى ءۇشىن «اق تۇيەنىڭ قارنى جارى­لىپ», اتاعى الەمگە جايىلعان جىل بولدى. سول جىلى 5 شىلدەدە جەتىباي جەرىندەگى بۇرعىلاۋ شەبەرى نيكولاي پەتروۆتىڭ بريگا­دا­سى قازۋ ۇستىندەگى №6 ۇڭعىدان تۇبەكتەگى تۇڭعىش قۋاتتى مۇناي بۇر­قاعى اتقىلادى. 1961 جىلى 5 قاڭتاردا وزەن الاڭىندا اتاقتى بۇرعىلاۋ شەبەرى عازيز ءابدىرا­زا­قوۆتىڭ بريگاداسى قازعان ك-18 ۇڭعىسىنان ماڭعىستاۋدا تۇڭعىش تابيعي گاز الىندى. سول جىلى 1 جەل­توق­ساندا, بۇل كۇندەرى حالىق «ماڭعىس­تاۋ­دىڭ وزەنى – قارا ال­تىن­نىڭ وزەگى» دەپ ورىندى اتاپ جۇرگەن وزەن كەن ورنىنان بۇر­عىلاۋ شەبەرى ميحايل كۋلە­بيا­كين­نىڭ بريگاداسى بۇرعىلاپ جاتقان №1 ۇڭعىدان كۇشتى مۇناي بۇر­قا­عى اتقىلادى. مىنە, سودان بەرى 50 جىل. ال 1964 جىلدان باستاپ تاسبولات, تەڭگە, قانسۋ, قارامان­دى­باس, جالعىز­توبە, شىعىس قارا­تۇ­ران, 1974-1976 جىل­دارى قارا­جام­باس, قالامقاس, سول­تۇستىك بو­زاشى كەن ورىندارى اشىلدى. بۇل كۇندەرى وبلىس اۋماعىندا 70-تەن استام مۇناي-گاز كەن ورىندارى اشى­لىپ, حالىق قازىناسىن مولايتا تۇسۋدە. جالپى, قازىرگى تاڭ­دا ماڭعىستاۋدا قازاقستان مۇ­نايى­نىڭ 24,8 پايىزى, تابيعي گاز­دىڭ 8,4 پايىزى ءوندىرىلىپ وتىر. ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ ىرىسىن ەسەلەپ, اتاعىن الەمگە پاش ەتكەن ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىل­دى­عىنىڭ قازاقستان تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى ايا­سىندا اتالىپ ءوتۋى مەرەكە كو­رىگىن قىزدىرا ءتۇسىپ, حالىقتى ەلەڭ ەتكىزەتىندەي يگى شارالارعا تولى بولدى. ولاي دەيتىنىمىز, وسى مەرەكە اياسىندا ماڭعىستاۋداعى كەرەمەتتەي كورىكتى «كەندىرلى» دەمالىس ايماعىندا ءدارى­گەرلىك وڭالتۋ ورتالىعى مەن مۇناي­شى­لار بالالارىنىڭ 250 ورىندىق ساۋىق­تىرۋ دەمالىس ورنى, جا­ڭا­وزەن قالا­سىنداعى «جۇلدىز» شا­عىن اۋدانىندا 1200 ورىندىق ورتا مەكتەپ, 140 ورىن­دىق «شى­نار» اتتى بالالار باقشاسى سال­تا­ناتتى تۇردە اشىلدى. وسىناۋ ساتتەردە العاشقى جىلدارى حالىق يگىلىگى ءۇشىن تىنىمسىز ەڭ­بەكتەنىپ, تەر توك­كەن بۇرعىشىلار ەسىمىن ەستە ساق­تاۋ دا نازاردان تىس قالماپتى. سونىڭ ءبىر دالەلى جاڭاوزەندە بۇر­عىشىلار اللەيا­سى­نىڭ سالتاناتتى اشىلۋى جانە دە كىرەبەرىستەگى تۇ­عىر تاسقا اتاق­تى مۇنايشى, بەلگىلى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, ماڭ­عىستاۋ مۇ­نايى­نىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ناسىپقالي مارا­باەۆ­تىڭ «اكە­لەردىڭ ەرەن ەڭبەگى – جاستارعا مۇرا» دەگەن امانات ءسوزىنىڭ جازىلۋى دا كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسىن­داي سالتاناتتى ساتتەردىڭ بارلىق مۇنايلى اۋدان-قالالاردا ءوتۋى دەۋ­گە بولادى. جوعارىدا ايتقا­نى­مىزداي, ماڭعىستاۋ مۇنايى­نىڭ باستاۋ العان جەرى جەتىباي الاڭى. سونداعى العاشقى مۇناي بۇر­قا­عى اتقىلاعان № 6 ۇڭعى. بۇل كۇندەرى ول كوپشىلىكتىڭ كوپ كەلەتىن, تاريحقا تەرەڭ بويلاپ كەلەشەككە كوز جىبەرەتىن جەرىنە اينالعان. وسى جولى دا سولاي بولدى. مۇناي جانە گاز ءمينيسترى س.مىڭباەۆ, وبلىس اكىمى ق.كو­شەر­باەۆ باستاعان قۇر­مەتتى مەيماندار, ارداگەر-مۇنايشىلار سول جەردە توقتادى. جينالعاندارعا سول ءبىر قۋانىشتى ءساتتىڭ كۋاگەرى ارداگەر-مۇنايشى ق.ازانباەۆ اسەر­لى اڭگىمەلەدى. ول كۇن جەتىباي جەرى مەن ەلى ءۇشىن قۋانىشقا تولى ەدى دەسەك بولادى. سول كۇنى ايماقتاعى مۇناي الىبى «ماڭ­عىس­تاۋمۇنايگاز» اق قولداۋىمەن شاعىن اۋىلدىڭ ونەرلى بالالارى ءۇشىن سا­لىن­عان 250 ورىندىق ءوس­كىنباي قالما­عان­بەت ۇلى اتىن­دا­عى ساز مەكتەبى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باس­قارۋ­شى ديرەكتورى ا.ايدارباەۆ سيم­ۆولدىق كىلتتى ساز مەكتەبىنىڭ ديرەك­تورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, ولكە ونەرپاز­دارى­نىڭ اعاسى ورىن قۇلساريەۆكە سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. سول كۇنى جەتىباي كەنتىندە 280 ورىندىق بالالار باقشاسى دا پايدالانۋعا تاپسىرىلدى. سونداي-اق, وسى مەرەكە اياسىندا جاڭا­وزەن مەن جەتىباي مۇنايشىلارىنىڭ الەۋ­مەت­تىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاق­سار­تا ءتۇسۋ ماقساتىندا جاڭا ءۇل­گى­دەگى اسحانا مەن اۋىسىممەن جۇ­مىس ىستەيتىن مۇنايشىلار ءۇشىن جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىل­دىعىنا وراي ءۇش كۇنگە سو­زىل­عان مەرەكەلىك باعدارلاما وب­لىستىق تاريحي-ءول­كەتانۋ مۇرا­جايىندا مۇناي-گاز ونەر­كاسىبىنە ارنالعان ەكسپوزيتسيالىق زال­دىڭ اشىلۋىنان سوڭ اقتاۋ قالاسىندا سالتاناتتى جيىنعا ۇلاستى. ونى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەر­باەۆ كىرىسپە سوزبەن اشتى. مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭ­باەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ مۇناي جانە گاز سالاسى­نىڭ ارداگەرلەرى مەن قىزمەتكەر­لەرى­نە جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ, ءوز تاراپىنان دا يگى تىلەكتەر ايتتى. ەلباسى قۇتتىق­تاۋ­ىن­دا بىلاي دەلىنگەن: «سىزدەردى ماڭ­عىستاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىل­دىق مەرەيتويىمەن جانە كاسىبي مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن! بيىل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ 20 جىل­دىعىنىڭ اياسىندا اتالىپ وتىر­عان ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ ال­عاش مۇنايىنىڭ اشىلعانىنا 50 جىل تولۋى ەرەكشە وقيعا. ءويت­كەنى, وبلىستىڭ قۇرىلۋى دا, كارى كاس­پيدىڭ جاعاسىنداعى اقتاۋ­داي شا­عا­لا تۇستەس شاھاردىڭ سا­لىنۋى دا 1961 جىلى مايلى قيان­دا اتقى­لا­عان العاشقى مۇناي بۇرقاعىمەن بايلانىستى. سون­دىق­تان دا بۇل ولكەنىڭ وتكەنى, ءبۇ­گىنى مەن ەرتەڭى دە نەگىزىنەن مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ, ونى وڭدەۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز جەر بايلىعىن يگەرىپ, ونى ەل قاجەتىنە جۇمساۋدا ەرەن ەڭبەك ەتكەن مۇنايشى ارداگەرلەرىمىزدى ماقتانىش ەتەمىز, ولار ارقاشان قۇرمەتكە لايىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتكەن 20 جىلى ىشىندە قازاقستاندىق مۇنايشى­لار قىرۋار جۇ­مىستار اتقاردى. الايدا الدا تۇرعان مىندەتتەر ودان دا زور. سالاعا تىڭ تەحنولوگيالار اكەلىپ, جاڭا كەن ورىن­دا­رىن يگەرۋ قاجەت. مۇنايدى سىرت­قا شىعارۋ جولدا­رىن كەڭەيتۋ مىندەتى دە ءبىز ءۇشىن ەرەكشە وزەكتى. ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتار الدا تۇر­عان مىندەتتەردى ابىروي­مەن اتقا­رىپ, يندۋس­تريالىق-ين­نوۆاتسيا­لىق دامۋىمىزعا ۇلەس قوساتىنى­نا سەنىمىم مول. ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى اسا زور ەڭبەكتەرىڭىزگە تابىس, وتباسىلا­رى­ڭىزعا بەرەكە مەن بىرلىك, امان­دىق پەن ساۋلىق تىلەيمىن!». سونداي-اق سالتاناتتى جيىن­دا ارداگەرلەر مەن وزاتتارعا ۇكى­مەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ العىس حاتتارى مەن «سامۇرىق-قا­زىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارما توراعاسى تيمۋر ق ۇلى­باەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن «قاز­مۇ­ناي­گاز» ۇك» اق باسشىسى ق.قا­بىل­دين جەتكىزدى. ءسوز كەزەگىن ال­عان وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ ماڭ­عىستاۋ مۇنايىنىڭ تەرەڭ تا­ريحى ابزال ارداگەرلەر مەن ءون­دى­رىستى ولكەنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق قارقىندى دامۋى جايلى اسەرلى اڭگىمەلەدى. جينالعان جۇرت­شىلىق 1961 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە جەتىباي جەرىندەگى ال­عاش­قى مۇناي بۇرقاعىنىڭ باسى-قا­سىن­دا بولعان ايگىلى ارداگەر-مۇ­نايشى جولداس توقجانوۆتىڭ ءاڭ­گى­مەسىن قىزىعا تىڭداپ, قول سوقتى. جيىن بارىسىندا ءبىر توپ ارداگەرلەر مەن وزاتتارعا قر جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋ­شى­سى اتاقتارى, مۇناي جانە گاز مينيستر­لىگى­نىڭ, وبلىستىڭ قۇرمەت گراموتالارى مەن «ماڭعىستاۋ مۇ­نايىنىڭ 50 جىلدىق» مەرەكەسىنە وراي شىعارىلعان توسبەلگى­لەر سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىلدى. «قا­زاقستان-اقتاۋ» تەلەارنا­سى­نان «قازى­نا­لى تۇبەكتىڭ قادى­رى» اتتى دەرەكتى فيلم كورسە­تىل­دى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى, تەحنيكا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتقۇلوۆتىڭ توراعالىعىمەن رەداكتسيالىق ال­قا شىعارعان «مۇنايى مول ماڭ­عىستاۋ» اتتى العاشقى بارلاۋ­شى-بۇرعىشىلار, قازىنالى ولكەنىڭ 50 جىلداعى ءوسىپ-وركەندەۋ جول­دا­رى جايلى شەجىرەلى سىر شەرتەتىن كولەمدى دە كوركەم كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمى دا ءساتتى ءوتىپ, كوپشىلىك قولىنا ءتيدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەسى كۇندەرى ايماق ادامدارى مەن قادىرلى قوناقتارعا ەلىمىزدىڭ ايتۋلى ونەر جۇل­دىز­دارى ن.ءنۇسىپجانوۆ, ن.ونەرباەۆ, ا.قوسانوۆا, ت.اسار جانە باسقا­لار ونەر كورسەتىپ, ءتۇرلى ۇلتتىق سپورت جارىستارى مەن الامان ات بايگەسى بولدى. جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.