كونستيتۋتسيا – قوعامدىق كەلىسىم. ول مەملەكەتتە شەشىمدەردى كىم قابىلدايتىنىن, بيلىكتىڭ قالاي بولىنەتىنىن ءارى ءاربىر ازاماتتىڭ قانداي كەپىلدىكتەرگە يە ەكەنىن ايقىندايدى. سوندىقتان قوعامنىڭ مۇنداي قۇجاتقا سەرگەك, ەموتسيالىق ءارى مۇقيات قاراۋى – تابيعي قۇبىلىس. وسىنداي كەزەڭدە تالقىلاۋدىڭ مازمۇندى, ال شەشىمنىڭ سانالى بولۋى ءۇشىن ماتىنگە, راسىمگە جانە قۇقىقتىق لوگيكاعا سۇيەنۋ ايرىقشا ماڭىزدى.
كەيىنگى وتىز جىل ىشىندە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا ماتىنىنە 197 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بەرىك ىرگەتاسى, زاڭنامانىڭ دامۋىنا باعىت-باعدار بەرەتىن باستى قۇجات بولۋعا ءتيىس. الايدا وسىنداي كوپ وزگەرىس نەگىزگى زاڭ بىرتىندەپ قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋ قۇرالىنا اينالا باستاعانىن اڭعارتادى. ۇزاقمەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرانى ايقىنداۋدىڭ ورنىنا ول وزگەرىپ وتىرعان شىنايىلىقتى «قۋىپ جەتۋگە» باعىتتالعان جەكەلەگەن تۇزەتۋلەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىردى.
بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە مۇنداي ءتاسىل ورىندى بولعانى راس: جاس مەملەكەت ءتيىمدى مودەل ىزدەدى, ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىردى, وكىلەتتىكتەر تەڭگەرىمىن ناقتىلادى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە جەكەلەگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تاجىريبەسى فراگمەنتارلىق اسەر تۋعىزدى. كونستيتۋتسيا ماتىنىندە ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردىڭ نورمالارى جيناقتالىپ, ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ءارالۋان ساتىلارىن بەينەلەدى. بۇل ىشكى لوگيكالىق قايشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا جانە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنىڭ كۇردەلەنۋىنە الىپ كەلدى. وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى ماسەلە – جەكەلەگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ەمەس, تۇتاس ءارى جۇيەلى تۇردە قايتا قاراۋ. ەڭ الدىمەن بۇل قۇقىقتىق ساپاسى مەن نورمالاردىڭ ىشكى ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى. نەگىزگى ىرگەتاستى ۇزدىكسىز وزگەرتە بەرۋگە بولمايدى, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ونى كەشەندى تۇردە سارالاپ, جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە قايتا تۇجىرىمداۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا رەداكتسيا كونستيتۋتسيانى ءوزىنىڭ باستاپقى تابيعي نەگىزىنە – تۇراقتى, ىشكى ۇيلەسىمدى, لوگيكالىق تۇرعىدان جۇيەلەنگەن ءارى ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە ەلگە قىزمەت ەتە الاتىن قۇجات رەتىندەگى ميسسياسىنا قايتارادى. ءدال وسى قورىتىندىعا زاڭگەرلىك-ساراپتامالىق قاۋىمداستىق كەلدى ءارى كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ ۇدەرىسى تولىق اشىق فورماتتا ءوتتى.
بۇل جۇمىس كاسىبي جانە عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ, پراكتيك-زاڭگەرلەردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ينستيتۋتتار وكىلدەرىنىڭ كەڭ اۋقىمدى قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرامىنا ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنەن ءتۇرلى سالا وكىلدەرى دە ەندى. وتىرىستار اشىق فورماتتا ءوتىپ, تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى, ۇسىنىستار تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى قابىلداندى, تالقىلاۋ جاريا تۇردە جۇرگىزىلدى. ايتا كەتۋ قاجەت, كوميسسيا جوبانى عانا قالىپتاستىردى. ال وزگەرىستەردىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن تۇپكىلىكتى شەشىم بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى.
جالپى العاندا, جوبا رەاكتيۆتى مودەلدەن ستراتەگيالىق مودەلگە كوشۋدى بەكىتەدى. پرەامبۋلا تولىقتاي قايتا جازىلىپ, وندا بىرلىك, ادىلەتتىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, ەتنوسارالىق كەلىسىم جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قۇندىلىقتارى ايقىندالعان.
«جالپى ەرەجەلەر» ءبولىمىنىڭ اتاۋى «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» دەپ وزگەرتىلۋى مازمۇندى ناقتىلاي تۇسەدى جانە مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى, ۋنيتارلىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ مىزعىماستىعىن بەكىتەدى.
حالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەگەمەندىكتىڭ يەسى رەتىندە تىكەلەي اتالادى. بۇل – جاريا بيلىك تۇجىرىمداماسىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى: مەملەكەتتىك ورگاندار حالىق بەرگەن وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىرادى, بىراق بيلىكتى ەشكىم دە يەمدەنىپ كەتە المايدى.
قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار ءبولىمى قىسقارتىلعان جوق, كەرىسىنشە جۇيەلەندىرىلىپ, كۇشەيتىلدى. ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى – ءار ادامنىڭ اجىراتۋعا جانە ايىرۋعا بولمايتىن قۇقىعى. جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋ قۇقىعىنا, جەكە جانە وتباسى قۇپياسىنىڭ بولۋ قۇقىعىنا, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى قوسا العاندا, دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋدان, وڭدەۋدەن, ساقتاۋدان جانە پايدالانۋدان قورعاۋ قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى. كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى نەگىزگى قۇقىقتار بلوگىنە ەنگىزىلدى. ادۆوكاتۋرا مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى.
ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرا دا وزگەرىپ جاتىر. ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي قالىپتاستىرىلادى, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى, كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىن, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مۇشەلەرىن تاعايىنداۋ تەتىكتەرى وكىلدى ورگاننىڭ مىندەتتى كەلىسىمى ارقىلى ناقتىلانادى. بۇل – بيلىكتى شوعىرلاندىرۋ ەمەس, ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك پەن ينستيتۋتسيونالدىق تىعىرىقتىڭ الدىن الۋ مودەلى.
ماڭىزدى قاعيدا بەكىتىلەدى: كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزىلەدى. پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىمەن نەگىزگى زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ رەفەرەندۋم وتكىزۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلادى. پارلامەنت ارقىلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگى الىنىپ تاستالادى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتكە رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەتىن سۋبەكتىلەر قاتارىنا قازاقستان حالىق كەڭەسى قوسىلادى. وسىلايشا, نەگىزگى زاڭ ساياسي كونيۋنكتۋرا شەڭبەرىنەن شىعارىلىپ, تىكەلەي حالىقتىڭ ەركىنە بەرىلەدى.
قوعامدىق قابىلداۋ ماسەلەسىنە دە توقتالا كەتكەن ءجون. كۇردەلى قۇقىقتىق رەفورمالار توڭىرەگىندە ءجيى الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن, كەيىن پراكتيكادا راستالمايتىن تۇسىندىرمەلەر پايدا بولادى. سوندىقتان بۇگىن راسىمگە, نورمالاردىڭ ناقتى مازمۇنىنا جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە قايتا ورالۋ ەرەكشە ماڭىزدى.
كونستيتۋتسيا – وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ, بيلىك تەپە-تەڭدىگىن ورناتۋ, ونىڭ شەكتەرىن ايقىنداۋ ارحيتەكتۋراسى. ارحيتەكتۋرا نەعۇرلىم ايقىن بولسا, سەنىم سوعۇرلىم جوعارى, قاقتىعىس دەڭگەيى سوعۇرلىم تومەن مەملەكەت تۇراقتى بولادى. وسى ۇدەرىستەگى نەگىزگى ءسوز – «جالپىحالىقتىق». شەشىمدى كوميسسيا دا, ساراپشىلار دا, جەكەلەگەن ساياساتكەرلەر دە ەمەس, ەگەمەندىكتىڭ يەسى – حالىق قابىلدايدى.
بۇگىندە ارقايسىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى دامۋ قاعيداتتارىنا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىمىز بار. الايدا بۇل قاتىسۋ ەموتسيالىق رەاكتسيامەن نەمەسە بوگدە ينتەرپرەتاتسيالارعا سۇيەنۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەدە شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ءماتىندى وقۋ, نورمالاردى سالىستىرۋ, مازمۇنىن تەرەڭ پايىمداۋ جانە ءمانى بويىنشا سۇراقتار قويۋ قاجەت. ناقتى نە ءۇشىن داۋىس بەرىلەتىنىن تۇسىنبەيىنشە, جاۋاپتى تاڭداۋ جاساۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جاۋاپكەرشىلىك «قولدايمىن» نەمەسە «قارسىمىن» دەگەن باستاپقى ۇستانىمنان ەمەس, ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ مازمۇنىن ادال تۇسىنۋگە ۇمتىلۋدان باستالادى. سودان كەيىن عانا رەفەرەندۋمعا كەلىپ, ازاماتتىق ۇستانىمىن ءبىلدىرۋ ورىندى. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا بەلسەندى ءارى سانالى قاتىسۋ – قوعامنىڭ كەمەلدىگىنىڭ كورىنىسى, بيلىك كوزى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقىنا تيەسىلى ەكەنىنىڭ ناقتى دالەلى.
جاننا اسانوۆا,
سەنات دەپۋتاتى