وڭتۇستىكتە “ىرىس الدى – ىنتىماق” فورۋمىنىڭ كەزەكتى باسقوسۋى ءوتتى
بىرلىك پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن, ەل ىشىندەگى كەلەڭسىز جاعدايلاردى كوپ بولىپ اقىلداسىپ شەشۋدى ماقسات ەتەتىن “ىرىس الدى – ىنتىماق” فورۋمى تولەبي اۋدانىنىڭ باۋرايىنداعى “تاۋ سامالى” دەمالىس ورتالىعىندا ءوتتى.
بۇل جولى كەلەلى كەڭەستىڭ تاقىرىبىنا “ىرىس الدى – ىنتىماق” قوعامدىق فورۋمىنىڭ جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى مىندەتتەرى” تاڭدالىنىپ الىندى. راسىندا, وسى تاقىرىپ بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. ات جالىن ەندى تارتىپ مىنگەن بوزبالالاردىڭ قاتارىندا شىمىرىكپەستەن كىسى ءولتىرۋ, ۇرلىق, توناۋ, زورلىق-زومبىلىق كوبەيىپ, وزەگى الىنباعان بىتەۋ جاراعا اينالىپ بارادى.
جاقىندا سوتتا سۋديا بولىپ جۇمىس جاسايتىن دوسىمىز ءوز كوزىممەن كوردىم دەپ ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرىپ ەدى. قالاداعى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىنان قوزعالا بەرگەن كولىكتى جانامالاي, الدىن كەسىپ تاكسي توقتاعان. ىلعي كەزدەسىپ جاتاتىن جاعداي عوي. ارتقى ماشينا ءرولىندەگى جاس جىگىت اتىپ شىعىپ, تاپاداي تال تۇستە سوزگە كەلمەستەن پيستولەتپەن تاكسي شوفەرىن تارس ەتكىزىپ اتىپ, ماشيناسىنا وتىرىپ قۇيعىتىپ كەتەدى. قاسىندا ەگدەلەۋ ايەل ادام وتىرىپتى.
جاعاسىن ۇستاپ بۇل قالادى. كەيىنىرەك بالاسىن تىعىپ تاستاعان اتا-انا ادۆوكات ىزدەپ ءجۇرىپ, الگى سۋدياعا دا شىعادى. بۇل “ونداي قاراقشىنى كىم قولدايدى؟” دەيدى. ەل ءىشى ەمەس پە, تابىلادى عوي. “باس جارىلسا بورىك ىشىندە, قول سىنسا جەڭ ىشىندە”, ورىمدەي بالانىڭ ءومىرى بۇزىلماسىن, بالالىقپەن ىستەگەن قاتەلىگىن كەشىرسىن” دەپ اتا ساقالى بەلىنە تۇسكەن, ءسوزى ءجۇيەلى اقساقالداردى, ەل اعالارىن ورتاعا سالادى. دۇنيە-م ۇلىك شاشىلادى. بالاعا ۇرىسسا ۇرىساتىن شىعار, تاياقتايتىن شىعار. ماڭدايى تاسقا تيە قويماعان بوزبالا بۇدان كەيىن ء“بارىن تانىسپەن, اقشامەن شەشۋگە بولادى ەكەن” دەگەن وي تۇيەتىن بولسا كەرەك. سوڭى بىرەۋدىڭ دۇنيەسىن توناۋعا ۇلاسىپ جاتادى.
وبلىس باسشىسى بايانداماسىندا وسىنداي وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, شەشۋ امالدارىن تابۋعا تىرىستى.
فورۋمعا وبلىس باسشىلىعى مەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى, وبلىستىق باسقارمالاردىڭ باسشىلارى, قۇرامى قالا, اۋدان اكىمدەرىنەن, ءماسليحات حاتشىلارىنان, قالالىق, اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەستەرىنىڭ ءتوراعالارىنان, ءدىن جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنەن, ءار قالا, اۋداننان 10 ادامنان تۇراتىن دەلەگاتسيالار, ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتاردىڭ توراعالارى, ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءتوراعالارى, وبلىستىڭ زيالى قاۋىمى, باق وكىلدەرى, بارلىعى 300-دەن استام ادام قاتىستى.
فورۋم جۇمىسىن جازۋشى, جۋرناليست, حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت جۇرگىزىپ وتىردى.
– وڭتۇستiكتiڭ حالقىنا ورنىقتى وي ايتىپ, بiرلiك پەن بەرەكەنi بەكەمدەي ءتۇسۋدi باستى باعدار ەتكەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» باسقوسۋىمىز ءداستۇر رەتiندە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدi, – دەدى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ. – تۇركiستان مەن ورداباسىدا, ءمارتوبە مەن قازىعۇرتتا, ماقتاارالدا قوعامداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردi قوزعاعان القالى جيىن رەتiندە تاريح بەتتەرiندە قالدى. بۇگiن يگi ماقساتتى كوزدەگەن كەڭەسiمiز تولەبي اۋدانىندا ءوتiپ وتىر. قازىعۇرتتاعى كەڭەسiمiزدە جاستار تاربيەسi جونiندە وي قوزعاپ, اتقارار iستەرiمiزدi ايتقان بولاتىنبىز. ارادا بiرشاما ۋاقىت وتسە دە جاستار ورتاسىنداعى پروبلەمالار ازايعان جوق. ارينە, ۇرپاق ءتاربيەسiنiڭ جەمiسi بiر كۇندە نەمەسە بiر جىلدا بەرمەيتiنi بەلگiلi. سوندا دا, تىڭ بەتبۇرىس, iشiنارا قوزعالىس باستالىپ, ءۇمiتiمiزدi ۇكiلەي ءتۇسۋi كەرەك ەدi. وكiنiشكە قاراي, جاستار ساياساتىندا ءالi دە سەرپiلiس ازداۋ, كوڭiلگە قاياۋ تۇسiرەتiن ماسەلەلەر جەتەرلiك. سوندىقتان دا بۇگiنگi باسقوسۋىمىزدا تاعى دا جاستار ساياساتى ءسوز بولماق, – دەپ ءسوز ساباقتاعان وبلىس اكىمى وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنداعى 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار 773 مىڭنان اسىپ, ءوڭiر حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايتىندىعىن ايتتى.
– قازىعۇرتتاعى جيىندا «جاستار ورتالىعىن» اشۋ كەرەكتiگi ايتىلسا, بۇگiندە تالاپقا ساي وبلىستىق «جاستار ورتالىعى», وعان قوسىمشا اۋدانداردا دا وسىنداي ورتالىقتار اشىلدى. بۇدان بولەك باسقا دا كەشەندەر, سپورتتىق كلۋبتار اشىلۋدا.
ياعني, مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار قارجى ءبولiنiپ, از جۇمىس جاسالىنىپ جاتقان جوق. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-ءداستۇرiمiز, ادەت-عۇرپىمىز تۇگەلدەي دەرلiك, يناباتتى ۇرپاق ءوسiرۋ, پاتريوتتىق رۋحى بيiك, وتانشىلدىق سەزiمi جوعارى ازامات قالىپتاستىرۋعا نەگiزدەلگەن. ايتسە دە, كەيiنگi جىلدارى ەسكiنiڭ ءبارiنە ەجiرەيە قاراپ, ءجون-جوسىقسىز جاڭاشىلدىققا جاپپاي ۇمتىلۋدىڭ سالدارىنان ءداستۇردەن بiراز جاڭىلدىق, ۇرپاق ءتاربيەلەۋدە ۇتىلدىق. بازبiر قيىن-قىستاۋ جىلداردا باستى بايلىققا بالانى ەمەس, باسقانى قويۋىمىزدىڭ سالدارىنان جاس بۋىننىڭ بويىندا كوپتi ءتۇڭiلدiرەر جاعىمسىز قاسيەتتەر قالىپتاستى. جاستاردى ايتپاعاننىڭ وزiندە كامەلەتكە تولماعان مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ قولىمەن جاسالعان قىلمىستار وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭiمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ءوسiپ وتىر. سونىڭ iشiندە اسا اۋىر قىلمىستار 75 پايىزعا (8-دەن 14-كە), اۋىر قىلمىس 9 پايىزعا (66-دان 72-گە) ارتقان. ەگەر 2010 جىلى وقۋشىلار 331 قىلمىسقا بوي ۇرسا, بيىلعى 6 ايداعى قىلمىستىڭ سانى 231-گە جەتتi. بiز سوندا كiمدەردi تاربيەلەپ جاتىرمىز؟ ءاسiرەسە, جەرگiلiكتi ءباسپاسوز بەتتەرiندە جيi سىنالعانداي تۇركiستان قالاسىنداعى ءجاسوسپiرiمدەر قىلمىسى شەكتەن شىعىپ بارادى.
وتكەن جىلى قاسيەتتi قالادا جەتكiنشەكتەردiڭ قاتىسۋىمەن 29 قىلمىس تiركەلسە, ءۇستiمiزدەگi جارتى جىلدىڭ وزiندە 34 قىلمىستىق وقيعا ورىن الىپ ۇلگەردi. بۇل – قالاداعى ءبۇكiل قۇقىق قورعاۋ, بiلiم, اكiمشiلiك ورگاندارىمەن قاتار اقساقالداردىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ, سونىڭ iشiندە تۇركiستانداعى «ىرىس الدى – ىنتىماق» قوعامدىق فورۋمىنىڭ فيليالى, اتا-انالار كوميتەتiنiڭ, ءاربiر وتباسىنىڭ دابىل قاعارلىق جاعدايى.
قازىعۇرت, ورداباسى, سارىاعاش, شىمكەنت سىندى اۋدان, قالالارداعى ءجاسوسپiرiمدەر قىلمىسىنىڭ ارتۋى دا بiزدi الاڭداتادى. ءالi وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالاردىڭ قولىمەن بيىلعى جارتى جىلدىڭ كولەمiندە 7 ادام قاساقانا ولتiرiلگەن. ءجاسوسپiرiمدەردiڭ توپتاسىپ جانجالداسۋى كوبەيiپ, سۋىق قارۋ قولدانۋى جيiلەپ بارادى. تاياۋدا عانا مۇنداي وقيعالار شىمكەنت قالاسىندا ورىن الىپ, مەكتەپ بiتiرەر ۇلىنان ءۇمiت كۇتiپ جۇرگەن وتباسىلارعا قارا جامىلدىرىپ كەتتi. ومiردە ءالi وكiنiش پەن قۋانىشتىڭ ءدامiن تاتىپ ۇلگەرمەگەن بوزبالالاردىڭ اراسىندا بiر-بiرiن ءولiمگە قياتىنداي وشپەندiلiك, قاتىگەزدiلiك قايدان تۋىنداعان؟! مۇنىڭ جاۋاپكەرشiلiگi كiمدە؟ اتا-انا مەكتەپ ۇجىمىنا, ۇستازدار پوليتسياعا نەمەسە وتباسىلاردىڭ وزدەرiنە سiلتەپ اۋرە. ال, شىندىعىندا ۇرپاق تاربيەسiندەگi بەرەكەسiزدiك وسى ۇشجاقتى ءۇيلەسiمنiڭ بولماۋىنان, جاۋاپكەرشiلiكتi بiر-بiرiنە سiلتەۋiنەن تۋىنداپ وتىرعانى تۇسiنiكتi ەمەس پە؟! قازiرگi بiلiم ۇيالارىندا ۇستازىنا سالەم بەرمەيتiن وقۋشىلاردىڭ كوبەيگەنi دە شىندىق. تiپتەن, مۇعالiمدi كەلەمەجگە اينالدىراتىندار دا جوق ەمەس. ءوز كەزەگiندە ولارعا پەداگوگتار شارا قولدانا باستاسا, اراشاعا اتا-انا تۇسەدi. سەس كورسەتەدi, قوقان-لوققى جاسايدى, تيiستi ورىندارعا ارىز تۇسiرەدi, سوتقا بەرەدi, داۋعا ۇلاستىرادى. نە وتباسىندا, نە مەكتەبiندە تىيىم كورمەگەن بالادان تiل الاتىن ۇل-قىزدىڭ ءوسۋi ەكiتالاي ەمەس پە؟
بالانىڭ قالىپتى ءومiر ءسۇرۋiن قامتاماسىز ەتۋدە اتا-انا دا زاڭ جۇزiندە جاۋاپتى. «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭىنىڭ 62-بابىندا اتا-انانىڭ بالا تاربيەسiندەگi جاۋاپكەرشiلiگi انىق جازىلعان. ولاي بولسا ءجاسوسپiرiمدەردiڭ قىلمىسى ءۇشiن اتا-انادان سۇرايتىن ۋاقىت كەلدi. اعىمداعى 6 ايدا وبلىستىق iشكi iستەر ورگاندارىمەن ءجاسوسپiرiمدەر اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ, تىيىم سالىنعان ۋاقىتتا كومپيۋتەرلiك كلۋبتار مەن ينتەرنەت-كافەلەردە ءجۇرۋiن باقىلاۋ ءۇشiن 507 رەيدتiك تەكسەرۋ ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسiندە ۇل-قىزىن باقىلاۋسىز جiبەرگەن, زاڭعا سايكەس اتا-انالىق مiندەتiن تيiستi دارەجەدە اتقارماعانى ءۇشiن 187 تۇلعا اكiمشiلiك جاۋاپكەرشiلiككە تارتىلدى. وزدەرiڭiز بiلەتiندەي, كەيiنگi كەزدە مەملەكەتتiك ورگاندارعا كاسiپكەرلiك نىساندارىن تەكسەرۋگە شەكتەۋ قويىلعان. بiراق وسىعان اتا-انالار كوميتەتi, قوعامدىق ۇيىمدار, ساياسي پارتيالار باس بولىپ, ينتەرنەت-كافەلەر مەن تۇنگi كلۋبتارداعى جاعدايدى بiرلەسە كوتەرiپ, كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردى وزدەرi انىقتاپ, تيiستi شارا قولدانۋعا بولادى. بiراق بۇل جۇمىس مۇلدە جوق. بۇل جەردە «نۇر وتان» پارتياسى «جاس وتان» جاستار قاناتىنىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ايرىقشا بەلسەندiلiگiن كۇتەمiز. بۇل – باسقا دا ساياسي پارتيالاردىڭ نازارىنان تىس قالمايتىن قوعامدىق ماسەلە. اسiرەسە, قوعامدىق پiكiر تۋدىرۋدا باق ايانىپ قالماۋعا تيiس. نەگە ءباسپاسوز بەتتەرiندە بiردە-بiر تۇنگi كلۋب, كومپيۋتەر كلۋبى, نە بولماسا بالاسى قىلمىس جاساعان اتا-انا تۋرالى سىن ماقالالار, زيالى قاۋىم پiكiرلەرi جوق, جۋرناليستiك زەرتتەۋ جۇرگiزiلمەيدi?
جاستار اراسىنداعى سۋيتسيد بارشامىزدى ويلاندىرۋى قاجەت. ازiرگە ەمi تابىلا قويماعان تىلسىم كەسەلگە 2010 جىلدىڭ كولەمiندە 294 وقۋشى ۇشىراپ, ونىڭ 62-سi كوز جۇمدى. ال, اعىمداعى 6 ايدا 34-iن ولiمنەن اراشالاۋ ءمۇمكiن بولمادى. دەرەكتەردەن اڭعارعاندارىڭىزداي, ۇستiمiزدەگi جىلى دەرتكە ۇشىراعانداردىڭ اراسىندا اجال قۇشقاندار وتكەن جىلدىڭ كەزەڭiمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كوپ. تiپتەن, سايرام اۋدانىندا نەبارi 3-سىنىپتىڭ وقۋشىسىنا جارىق دۇنيەدەن ءتۇڭiلەتiندەي نە كورiندi? سۋيتسيدتiڭ الدىن-الۋدىڭ بiر امالى رەتiندە بiلiم مەكەمەلەرiنە پسيحولوگ شتاتىن كوبەيتiپ, جالپى سانىن 1405-كە جەتكiزگەنiمiزبەن, ماسەلەنiڭ بەتi بەرi قارار ەمەس. باستى سەبەپ, پسيحولوگ مامانداردىڭ ءوز كاسiبiن دۇرىس بiلمەۋi, بالالارمەن تۇراقتى جۇمىستىڭ جۇرگiزiلمەۋi, ءتۇرلi جاعدايلارعا ۇشىراپ بويىندا وزگەرiس بايقالعان وقۋشىلاردى دەر كەزiندە انىقتاماۋى.
ساناۋلى كۇندەردەن سوڭ جاڭا وقۋ جىلى باستالادى. قازiرگi قالىپتاسقان تۇسiنiككە ساي كەيبiر اتا-انا بالاسىن «ورتاسىنىڭ الدى بولسىن» دەپ, بارىنشا قىمبات كيiمدەرمەن كيiندiرiپ, قىمبات اشەكەيلەرگە مالىندىرىپ, قۇندى كولiكتەرمەن تاسىمالداۋدا ءوزارا جارىس ءوتكiزiپ ءجۇر. بۇل مۇنداي جاستاردىڭ ءومiر قۇندىلىعىن دۇرىس تۇسiنۋدەن الىستاتسا, ەكiنشi جاعىنان ونىڭ ءبارi تابىسى تومەن نەمەسە ورتانقول وتباسىدان شىققان جەتكiنشەكتiڭ جۇرەگiنە جارا سالىپ, ساناسىن سانسىراتاتىنى ءسوزسiز. ەل اعالارى, بiزدiڭ فورۋم, باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدار, اتا-انالار كوميتەتتەرi وسىعان بايلانىستى تيiستi جۇمىستار اتقارۋىمىز قاجەت.
دiن جاستار اراسىنداعى ەڭ وزەكتi ماسەلەنiڭ بiرiنە اينالدى. سوڭعى ۋاقىتتا ورىن العان وقيعالار بۇل سالاعا بەي-جاي قاراۋعا بولمايتىندىعىن تاعى دا كورسەتتi. جىل باسىنان بەرi وڭiرiمiزدە ءداستۇرلi ەمەس باعىتتا ۇندەۋ پاراقتارىن ساقتاۋ جانە تاراتۋ تۋرالى iشكi iستەر دەپارتامەنتiنە 38 فاكتi تiركەلگەن. قىلمىستىق كودەكسiنiڭ 164-بابى الەۋمەتتiك, ۇلتتىق, ناسiلدiك, نەمەسە دiني ارازدىقتى قوزدىرۋعا قاتىستى 32 وقيعا انىقتالىپ, 3 دەرەك بويىنشا قىلمىستىق iس قوزعالعان. ال, وتكەن جىلى ەكسترەميستiك دەپ تانىلعان 44 فاكتi تiركەلiپ, 22-سiنە قىلمىستىق iس تاعايىندالعان. وكiنiشتiسi, يسلامنىڭ اتىن جامىلعان سول اعىمداردىڭ ارانداتۋىنا نەگiزiنەن جاستار ۇشىراۋدا. قاسيەتتi يسلام ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدi ەشۋاقىتتا اقتامايدى, ايىپتايدى, ادامداردى تiلiنە, تۇرiنە, دiنiنە, دiلiنە قاراپ الالامايدى, ارتىقشىلىق بەرمەيدi. بiراق مۇعالiمدi مويىنداماي, ورامالعا قاتىستى سوتقا تارتۋ, اتا-انانى سوگۋ, ۇلتىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرi مەن ادەت-عۇرپىن عايباتتاۋ, ءدۇنيەنi تارك ەتiپ, تiرشiلiك ەتۋدەن بەزiنۋدi تاقۋالىقتىڭ تۋرا جولى دەپ كiم ايتادى؟
«بيدiڭ ايتقانىن قۇل دا ايتادى, بiراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوق» دەگەن دانالىق ءسوز بار. قادiرلi ەل اعالارى, زيالى قاۋىم, جات دiني اعىمدار مەن سەكتالاردىڭ زياندىلىعىن اعايىنعا, اۋىلداسقا, حالىق ورتاسىندا جيi ايتىپ, تەلەارنادا, باسپاسوزدە ءباتۋالى پiكiر بiلدiرگەندەرiڭiز ابزال.
وبلىس باسشىسىنىڭ دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ جاساعان بايانداماسى ەستى ادامداردىڭ ەشقايسىسىن بەي-جاي قالدىرا المادى.
جيىندا اۋزى دۋالى اقساقالدارىمىز ءسوز الدى. قاشاندا قازاق ۇلتىنىڭ وتكەنىن جانعىرتىپ, بۇگىنىن تۇگەندەپ جۇرەتىن, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بويلاماي ءسوز شىعىندامايتىن مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ەستى ادامعا وي ءتۇسىرەردەي بايلامدار ايتتى. “تاريح ءار ادامنىڭ ءوز ومىرىندە جاتىر. بۇرىنعى زامانداردا حالىق وزەگى – اۋىل اقساقالدارى بولاتىن. ءداستۇر اۋىسقاندا ءبىز جاقسى قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق. قاي كەزدە دە بوزتورعايداي شىرىلداپ, تۋعان حالقىن سەرگەك جۇرۋگە, ۇلتتىق قۇندىلىق, سالت-داستۇرىنەن اينىماۋعا شاقىراتىن مەكەمتاس اعامىز تاربيە وزەگى – وتباسىندا جاتىر دەگەندى ءجيى ايتادى. ال, ءبىز ۇلتىمىزدىڭ مايەگىنە قانعان وتباسىلىق بولمىستى تۇتاستاي ساقتاپ قالا الدىق پا؟!
بۇل كوپ ۇلتتار مەن ۇلىستارعا تونگەن قاسىرەت ەكەن. پاتشالىق رەسەيدەن كەڭەستىك ۇكىمەتتىڭ سىڭىرگەن باسقىنشىلىق ساياساتى ءۇش ءىرى حالىقتى ورىستاندىرۋعا نەگىزدەلىپتى. ولار نوعاي, قىرىم تاتارلارى جانە قازاقتار. مەكەمتاس اعا 2 ملن. نوعاي حالقىنىڭ بۇگىندە 90 مىڭى قالعانىن, 75 ملن. حالقى بولعان قىرىم تاتارلارىنىڭ رەسمي ەسەپتە جارتى ميلليون بارىن ايتادى. وسىنشا حالىق بۇلت بولىپ اۋاعا ءسىڭىپ كەتكەن جوق, ءداستۇرىن جوعالتىپ ورىس بولىپ, سولاردىڭ قاتارىن كوبەيتتى. ۇلتىنا ەندى ورالمايدى. بۇل قاسىرەت – قازاقتى دا اينالىپ وتكەن جوق. قازاق تا وسىنداي يمپەريالىق استامشىلدىقتىڭ زاردابىن تارتۋداي تارتتى. ناتيجەسى بەلگىلى. قازاق ءتىلى قازاق مەملەكەتىندە تولىق مانىندە يە بولۋىنا باسقا-باسقا ەمەس, ەڭ الدىمەن ءتىلىن, سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق مادەنيەتىن جوعالتقان, ورىستانعان قازاقتار ورە تۇرەگەلىپ قارسى شىعادى.
تامىرى ۇزىلە جازداعان قازاق زۇلماتتاردان الدەنەشە ازايىپ جاتقاندا, ۇلتتىق بولمىسىنا سەلكەۋ تۇسىرمەگەن وزبەكتەر 12,5 ەسە وسكەن ەكەن. قىتايدىڭ ەزگىسىنەن جان ساۋعالاپ قاشىپ, انىق ولىمنەن قالعان 43 مىڭ ۇيعىر جۇرتى 15 ەسەگە كوبەيگەن. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالعاندىقتان, وزگە ۇلتقا كىرىگە الماعان, ماقسات تا تۇتپاعان.
– ۇلتتىق تاربيە دەگەنىمىز – سالت-ءداستۇر. نەگىزى – وتباسى. سوندىقتان, ءبىز ەڭ الدىمەن ۇرپاق تاربيەسىن تۇزەي الساق, اسقار يسابەك ۇلى ايتىپ وتىرعان اششى شىندىقتاردان قۇتىلىپ كەتۋىمىزگە بولادى, – دەدى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى ءسابيت ورازباەۆ: – ازاتتىق كەلدi عوي دەپ قامسىز وتىرۋىمىزعا بولمايدى. تاربيە باسى – تالبەسiك, وتباسىنان باستالادى. ۇرپاعىمىزدى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ, استىنا شەتەلدiك كولiك سالىپ بەرiپ ۇيرەتۋ – تاربيەگە جاتپايدى. بۇعان تىيىم سالۋ كەرەك. ودان قۇتىلۋدىڭ جولى – قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرiن بەرiك ۇستانۋ. ال, ءداستۇرلi دiنiمiزدە ۇلكەن ادامگەرشiلiك, يمان, تاربيە بار. وبلىس اكiمiنiڭ بايانداماسىندا بارلىعى ايتىلدى, جان-جاقتى قامتىلدى. مەنiڭشە, مۇنداي فورۋم وبلىس ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمiندە ءوتۋi تيiس, –دەدى. ال, سوزاقتىق ارداگەر ۇستاز ساعىنتاي بايدىلداەۆ تاربيەنىڭ ءبىر ۇشى بار مىندەتتى مەكتەپكە اۋدارىپ سالاتىن اتا-انالاردىڭ وزىندە جاتقانىن ايتقان.
ءتارتiپسiز, مۇعالiمدi سىيلامايتىن وقۋشىلار بۇگiندە بارلىق جاعىنان تولىق قامتىلعان وتباسىلاردان شىعىپ جاتىر. ەلiمiزدە اتا-انا مiندەتiن ايقىندايتىن زاڭ بار. بiراق بالاسىنىڭ بۇزاقىلىعى ءۇشiن شارا كورگەن جايدى كەزدەستiرگەن ەمەسپiن. بالالارىنا كوشەدە جۇرسە دە, تۇندەلەتiپ قاڭعىرسا دا قوي دەمەيتiندەر بار. ال, تارتiبiنە كەلگەندە مۇعالiم مەن مەكتەپتi كiنالاپ شىعا كەلەدi. سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi ءتارتiبi ناشار بالانى ەسەپكە العانىمەن ونى وقىتىپ, تۇزەۋدi مەكتەپكە جۇكتەۋمەن عانا شەكتەلەدi. ءتۇسiندiرۋ جۇمىستارىن جۇرگiزۋمەن اينالىسپايدى. ال, جاستاردىڭ جات پيعىلدى دiني اعىمدارعا ەرiپ كەتۋiنە بiردەن-بiر سەبەپ, كەيبiر اۋىلدىق جەرلەردەگi يمامداردىڭ ساۋاتى تومەن. ولار تەك پiتiر-ساداقا جيناۋمەن, جۇما نامازدى وتكiزۋمەن اينالىسادى. حالىققا ويىن دۇرىس جەتكiزە المايدى. وزگە اعىمدى ناسيحاتتاۋشىلارعا تويتارىس بەرۋگە شاراسىز. سودان بارىپ جاستار باسقا اعىمدارعا بوي الدىرۋدا. مەكتەپتەردە پەداگوگ مامانداردى iرiكتەۋ ءوز دارەجەسiندە ەمەس. جاڭادان جۇمىسقا قابىلدانعان مۇعالiمدەردiڭ ورەسi جەتپەي جاتادى. مۇندايدا زەينەتكەر ۇستازداردىڭ باي ءتاجiريبەسiن پايدالانعان ابزال. وسىلاردىڭ بارلىعىن رەتكە كەلتiرسەك, اكiمنiڭ بايانداماسىندا ايتىلعان پروبلەمالاردان تولىق ارىلۋعا بولادى.
جيىن بارىسىندا ايتەۋىر سويلەۋ كەرەك بولعان سوڭ سويلەگەندەر دە بولدى. تۇسىنىكتى جايت. ءار اۋدان ءبىر-ءبىر شەشەنىن سايلاپ اكەلەدى. اكىمدەر قانداي ماسەلە كوتەرەسىڭ, ەل ءۇشىن قايسىسى ماڭىزدى دەپ ءسوزىن ءبىر تىڭداپ كورمەيدى-اۋ.
وسى فورۋم باستاۋ العاننان بەرى قاتىسىپ كەلەمىز. قىزىل سوزدەن قۋىرداق قۋىراتىندار دا بولادى. ءۇيتۋ كەرەك, ءبۇيتۋ كەرەك. سوزىندە تاڭدايدا قالار ءدام جوق. مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ سياقتى ەلدىك ماسەلە كوتەرىپ, ۇلتىنىڭ وسال تۇستارىن بەكەمدەۋدى ويلاماعاننان كەيىن شىعا بەرە ۇمتىلاتىن, قۇلاقتى سارساڭ قىلاتىن قىزدىرما ءسوز نەگە كەرەك. دەپ ويلايسىڭ. فورۋمدا تىڭداۋشىلار قاتارىنان ۇسىنىستار ايتىلدى.
ەكەۋىندە “ىرىس الدى – ىنتىماق” فورۋمىنداعى سوزدەردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا, ەلگە تارتۋعا ۇسىنىس ايتىلىپتى. وبلىس ومىرىنەن ەكشەلگەن, ەگىز قالامنان تۋعانداي اسەر قالدىراتىن باياندامالاردى قايتا قادالىپ وقيتىندار بار ما ەكەن, ءتارىزى.
ويتكەنى, كوكەيدە ساۋال كوپ.
“ىرىس الدى – ىنتىماق” فورۋمى يماندىلىق ورداسى, رۋحاني استانا اتانىپ جۇرگەن تۇركىستاندا دا وتكەن.
ال, سول تۇركىستانىڭىزداعى ءجاسوسپىرىمدەر قىلمىسى وبلىستا كوش باستاپ تۇر. اتقىسى كەلەدى اتادى, پىشاقتاعىسى كەلەدى, مال باۋىزداعانداي پىشاققا جىعادى.
كوپ بولىپ كەڭەسكەن, ءباتۋا بايلاسقان جيىننىڭ پايداسى قايدا؟!
ەتەگىن بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ كوتەرگەن قىزدار كوبەيىپ بارادى. جىلدان جىلعا. رەسمي دەرەك وبلىستا 2008 جىلى 17 جاسقا تولماعان, مەكتەپ جاسىنداعى 100-دەن استام قىز بالانىڭ اياعى اۋىرلاعانىن ايتادى. ال, 2009 جىلى بۇلاردىڭ قاتارى 250-گە, 2010 جىلى 352-گە جەتكەن. 2011 جىلدىڭ 7 ايىندا 228-گە جەتiپ, ولاردىڭ قاتارىندا 14 جاستاعى, ياعني 8-سىنىپتا وقيتىن قىز بالا بولعان. بۇل ارعا تۇسكەن تاڭبا.
وسىنىڭ ءبارى – ۇلت قاسىرەتى, بولاشاققا ۇرعان دابىل. ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى اتانعان قازاقى ءوڭىر وسىنداي كەساپاتقا ۇرىنىپ جاتسا, ءتىلىن وزگە ءتىلدىڭ الديمەن اشقان ءسولتۇستىكتەگى قازاقتار قايتپەك.
ءبىر جىلدا ءبىر رەت وتەتىن فورۋممەن, كوسىلە, كوسەمسىپ سويلەۋمەن ءىس بىتپەسە كەرەك. حالقىنىڭ سانى ءۇش ميلليونعا جەتەعابىل بولعان سوڭ الگىندەي سۇمدىق تسيفرلار قارعا تامعان قارا داقتاي كورىنىپ قالا بەرەتىندىگى بولماسا, جان باسىنا شاققاندا وزگە وبلىستار دا ماقتانا المايدى.
وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ الا جازداعانىمىزدان. مۇحتار شاحانوۆ جاپوندار بالاسىنا 12 جاسقا كەلگەنگە دەيىن وزگە ۇلت ءداستۇرى مەن ءتىلىن تىقپالامايدى. ولاردىڭ ۇلتجاندى بولىپ وسەتىندىگى سودان. قازاقتىڭ بار بولمىسىن ساقتاپ قالعىمىز كەلسە ءبىز دە سۇيتەيىك دەيدى. قۇلاققا ءىلىپ ءجۇرگەندەر از. كەڭەس ۇكىمەتى ورىستاندىرىپ ۇلگەرگەن قازاقتارمەن بىرگە ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن زارداپ شەككەن اعايىن بالاسىن ورىس بالاباقشاسىنا اپارىپ, ورىس مەكتەبىنە جەتەلەيدى. ءبۇگىندە ورىس تىلىندە وقىپ جاتقان ورتا مەكتەپتەردە قازاق بالالارىنىڭ ۇلەسى 60 پايىزدان مول اسىپتى. سوسىن, ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن بىلمەيتىن, بىلگىسى دە كەلمەيتىن قاتىگەز ۇرپاق قايدان پايدا بولدى دەپ داعدارىپ اسپانعا قارايمىز, ەڭكەيىپ جەرگە تۇكىرەمىز.
باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى ارداقتىلارىمىزدىڭ, ۇلت زيالىلارىنىڭ “قازاق بالاسى قازاق مەكتەبىندە وقىسىن” دەگەنىن ءبۇگىندە قۇلاققا قىستىرىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. بۇل قازاق مەكتەبىندە وقىعاندار ءتارتىپ بۇزبايدى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. تەلى مەن تەنتەك قاي كەزدە دە كوپ. بىراق, يماندى, زەردەلى, ءوز حالقىن شىنايى جاقسى كورەتىن رۋحتى ۇرپاق قىلمىستان اۋلاق جۇرەدى. ۇلتتىڭ قۇنارى – ۇلتتىق تاربيەدە. وسىدان ەكى-ءۇش عاسىر بۇرىن تۇرمە, زىندانى جوق ءبىر حالىق بولسا, ول – قازاق ۇلتى ەدى. اۋىل اقساقالدارىنىڭ, قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن. بۇگىنگىدەي تومەندەۋىمىزگە نە سەبەپ؟ وبلىس باسشىسى بايانداماسىندا ورىندالۋعا ءتيىستى ءبىراز جايتتاردى شەگەلەپ تاپسىردى. بۇل ءبىردىڭ ەمەس, كوپ بولىپ اتقاراتىن, اقىرىنا جەتكىزەتىن جۇمىس.
فورۋم سوڭىندا وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ پەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ا.دوسبولوۆ بەلگىلى عالىم, پروفەسسور م.مىرزاحمەتوۆتى, حالىق ءارتىسى س.ورازباەۆتى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى ب.قونىسبەكتى, حالىق اقىنى ءا.قالىبەكوۆانى “وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” اتاقتارىمەن ماراپاتتادى.
باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.