قىزمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن جوعارى پراكتيكالىق الەۋەتكە يە پەرسپەكتيۆالى, باستاماشىل, تاۋەكەلدى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن عالىمدارعا, عىلىمي ۇجىمدارعا, ۇيىمدار مەن كومپانيالارعا قارجىلىق قولداۋ كورcەتۋ بولىپ تابىلاتىن «عىلىم قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى عىلىم قورىنىڭ قارجىلىق قولداۋى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ جەكەلەگەن ناتيجەلەرىن جۇرتشىلىققا تانىستىرۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋدا.
عىلىم قورى بارلىعى 28000,3 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 33 جوبانى قارجىلاندىردى. 22 جوبا بويىنشا گرانتتار بەرۋ ارقىلى 250 ميلليون تەڭگەگە قارجىلاندىرىلسا, سوماسى 2550,3 ملن. تەڭگە بولاتىن 11 جوبانى قايتارىمدى مەحانيزم بويىنشا قارجىلاندىرۋ جۇزەگە اسۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلدەگى يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ باستى باعدارى بولىپ تابىلادى.
اگروونەركاسىپ كەشەنى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەن وسى اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عىلىم قورى كارتوپتىڭ وتاندىق ەليتالى تۇقىمدارىن وندىرۋگە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋ جونىندەگى جوبانى قارجىلاندىردى. جوبانى الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىنىڭ اۋماعىندا «جولبارىس اگرو» عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگى» جشس جۇزەگە اسىرۋدا.
كارتوپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگىزگى تاماق ءونىمدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە ءوزىنىڭ ءمانى جاعىنان ناننان كەيىن ەكىنشى ورىن الادى. ونىڭ سىرتىندا كارتوپ تاماق, جەڭىل جانە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتە شيكىزات رەتىندە پايدالانىلادى, سول سياقتى مالداردى ازىقتاندىرۋ راتسيونىنا دا كىرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان داقىل بويىنشا ءوندىرىس الاڭى رەسپۋبليكادا شامامەن 155,7 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى.
كارتوپتان جوعارى ءونىم الۋدىڭ مىندەتتى شارتى ونى ءوسىرۋدىڭ بارلىق اگروتەحنيكالىق ادىستەرىن ساقتاي وتىرىپ, ساپالى تۇقىمدىق ماتەريالدى پايدالانۋ بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ءونىمدىلىگىن قاۋىرت ارتتىرۋدىڭ تۇبەگەيلى ءتاسىلدەرىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى توپىراقتىق-كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن جوعارى ونىمدىلىكتى سورتتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ بولىپ تابىلاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
ءوز كەزەگىندە ەل رىنوگىنا تۇقىمدىق جانە تاۋارلىق كارتوپتى نەگىزگى جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ ەسەپتەلەتىن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىندە ساپالى تۇقىمدىق ماتەريال سانىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى اتالمىش جوبانىڭ كوكەيكەستىلىگىن مويىنداۋعا نەگىز بولىپ تابىلدى.
سونىمەن بىرگە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنە ۆيرۋسسىز شاعىن ءتۇبىرلى كارتوپ الۋدىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, كارتوپتىڭ سىرتقى ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنا شىدامدى جاڭا سورتتارىن ءوسىرۋ جانە شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارىن ەليتالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا اۋىل شارۋاشىلىعى الدىندا بۇگىندە جاڭا ەلەۋلى مىندەتتەر تۇر. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. الەمدىك ءتاجىريبە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ماكرو دا, سول سياقتى ميكرودەڭگەيدەگى دە ءتيىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭارۋلاردىڭ بىردەن-ءبىر شىنايى نەگىزى بولىپ تابىلاتىنىن راستاپ بەرىپ وتىر. دەگەنمەن, قازاقستاندا اگروونەركاسىپ كەشەنىندە عىلىمي جانە ىسكە ەنگىزۋشىلىك سالانى ۇزاق جىلدار بويى جەتە باعالاماۋشىلىقتىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى, ال ول عىلىم مەن تەحنيكا دامۋىنىڭ توقىراۋىنا, اگرارلىق عىلىم بەدەلىنىڭ جويىلۋىنا, اوك سالالارىندا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس قارقىنىنىڭ باسەڭسۋىنە, وندىرىلەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ بولماي قالۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى.
تۇقىمدىق كارتوپتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جانە تاۋارلىق كارتوپتىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار ءبىرىنشى كەزەكتە, قاجەتتى لابوراتوريالىق جابدىقتار مەن پريبورلار ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. جاڭا جابدىقتار كارتوپتىڭ پروبيركاداعى ۆيرۋسسىز تۇقىمدىق ماتەريالىن الۋعا جانە كوبەيتۋگە, سول سياقتى, ۆيرۋستى ينفەكتسيالاردان تازا ەكەندىگىنە جانە سەرتيفيكاتتاۋ ءۇشىن تالداۋلار جاساۋعا ارنالدى.
قازىرگى كۇنى لابوراتوريا ناعىز زاماناۋي تەحنيكامەن, جابدىقتارمەن جانە پريبورلارمەن جاراقتاندىرىلعان. ساپالى لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن وندا كليماتتىق كامەرا, جارىق-كۋلتۋرالدى بولمە, ميكروبيولوگيالىق بوكستار, ەلەكتروفورەتتى تەحنيكا, تەرموستاتتار, تالدامالىق بەزبەندەر جانە تاعى باسقالار بار. ول كارتوپ وسىمدىگىنىڭ پروبيركاداعى ۆيرۋسسىز شاعىن تۇبىرلەرىن الۋعا, تۇبىرلەرگە ۆيرۋستى ينفەكتسيالاردىڭ بار-جوعىنا تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە, ۆيرۋسسىز ءتۇبىرلەردى شارۋاشىلىق-قۇندىلىق ساپالارى بويىنشا ىرىكتەۋگە مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
سول سياقتى, ۇسىنىلىپ وتىرعان تەحنولوگيانى تولىقتاي جۇزەگە اسىرىپ, ەنەرگيا شىعىندارىن قىسقارتۋ, ادام رەسۋرستارىن بوساتۋ ءۇشىن گەرمانيانىڭ الەمدىك ستاندارتتارعا ءسايكەس كەلەتىن, كارتوپ وڭدەيتىن قازىرگى زامانعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىندى. نەمىس تەحنيكاسىنىڭ تاسىلدەر قولدانۋدا ءوزىنىڭ ۇنەمدىلىگى جانە تيىمدىلىگى جاعىنان ايتارلىقتاي ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, ءتورت قاتارلى جال سالۋشى فرەزا (سوقاتىس) ءبىر ءجۇرىپ وتكەندە قوپسىتۋ, تىرمالاۋ, مالالاۋ جانە ارام شوپپەن كۇرەس سياقتى ءتورت وپەراتسيانى بىردەن جۇزەگە اسىرادى. كارتوپ وتىرعىزعىش تۇبىرلەردىڭ ءدالمە-ءدال ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, كارتوپ ءوسىمدىگىنىڭ كەپىلدى جيىلىكتە وسۋىنە جاعداي جاسايدى. كارتوپ جينايتىن كومباين ءبىر ەڭبەك كۇنىندە 40 جۇمىسشىنى الماستىرادى. اۆتوماتتى رەجىمدە باقىلاي وتىرىپ, كارتوپتى سورتتايتىن جانە ساقتايتىن ءارى ساقتاۋ ءۇشىن جاعدايلار تۋعىزاتىن جابدىق تۇقىمدىق ماتەريالدىڭ جوعارى دارەجەدە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
«جولبارىس اگرو» جشس-ءنىڭ اتالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەنگىزگەن كارتوپتى وڭدەۋدەگى تامشىلاتا سۋارۋ ادىسىنە ايرىقشا توقتالا كەتكىم كەلەدى. توپىراققا وتىرعىزىلعان تۇبىرلەردى سۋارۋ ءۇشىن ءوسىپ كەلە جاتقان وسىمدىكتى جاز ايى ىشىندە بىرنەشە رەت بۇركىپ شىعۋدا ءداستۇرلى تۇردە جاڭبىرلاتقىش قوندىرعى قولدانىلادى. سۋارۋدان سوڭ توپىراقتىڭ تىعىزدالىپ, توپىراقتا قاتتى قاباتتىڭ پايدا بولۋىنان كەلەسى سۋارۋلار كەزىندە سۋدىڭ بارعان سايىن وسىمدىك تامىرلارىنا ناشار جەتەتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە تىعىزدالعان توپىراقتا اەراتسيا ناشارلاپ, پايدالى ميكروورگانيزمدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتى باياۋلايدى, وسىمدىك ءۇشىن قاجەتتى كومىر قىشقىلىن ءبولۋ ازايادى. سوندىقتان ءاربىر سۋارۋدان كەيىن توپىراقتى قوپسىتىپ تۇرۋ قاجەت.
تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ جالپى سۋارۋدان ەرەكشەلىگى سول, وندا سۋدى قۇبىر جۇيەسىن (رەزەڭكە شلانگى) پايدالانۋ ارقىلى مولشەرلەپ جانە ءار تۇپكە جەكە-جەكە اپارۋعا مۇمكىندىك تۋادى. تەحنولوگيا سۋ شىعىنداۋدا اناعۇرلىم ۇنەمدى جانە قۋاتتى از قاجەت ەتەدى. ونىڭ سىرتىندا مۇنداي تەحنولوگيانى پايدالانۋ بارىسىندا جەردەگى سۋدىڭ لاستانۋىنىڭ الدى الىنادى, ياعني توپىراقتىڭ ەكىنشى رەت تۇزدالۋىنا جاعداي جاسالمايدى.
وسىلايشا, قولدانىلىپ وتىرعان تامشىلاتا سۋارۋ تەحنولوگياسى پروگرەسسيۆتى, سۋ ۇنەمدەگىش جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى ءتاسىل بولىپ تابىلادى.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ناتيجەسىندە ۇستىمىزدەگى جىلى ەليتالى تۇقىمدىق كارتوپتان 450 توننا, تاۋارلىق كارتوپتان 650 توننا كولەمىندە ءونىم الۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال ول ءوڭىردى وتاندىق تۇقىمدىق جانە ەكولوگيالىق تازا تاۋارلىق كارتوپپەن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاساماق.
تۇپكى ماتەريالدان الىنعان, مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىندا قابىلدانعان باسقا دا نورماتيۆتەرگە سايكەس كەلەتىن تۇقىمدىق ماتەريال ەليتالى تۇقىمدىق كارتوپ بولىپ تابىلادى.
كارتوپتىڭ تۇبىرلەرىنىڭ ونىمدىلىگىنە زەرتتەۋلەر مەن تالداۋلار جاساۋ بارىسىندا كارتوپ تۇبىرلەرىندە كراحمال قۇرامىنىڭ ارتقاندىعى, سونداي-اق ءار تۇپتەگى تۇبىرلەر سانىنىڭ كوبەيگەندىگى انىقتالدى.
وندىرىلگەن كارتوپقا ءونىمنىڭ ست رك 1179 تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرى قاۋىپسىزدىگى مەنەدجمەنتى جۇيەسىنىڭ سەرتيفيكاتى الىندى. «جولبارىس اگرو» عىلىمي-ءوندىرىستىك بىرلەستىگى» جشس اتتەستاتسيالاۋ تۋرالى كۋالىك الىپ, سوعان سايكەس وعان كارتوپ ءوسىرۋ جونىندەگى ەليتالى-تۇقىم شارۋاشىلىعى ءمارتەبەسى بەرىلدى.
وسىلايشا, «جولبارىس اگرو» جشس ءبۇگىننىڭ وزىندە باسەكەگە قابىلەتتى لايىقتى ونىمىمەن رىنوكقا شىعۋعا دايىن. ءوزىڭدى قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى رىنوگىندا تابىستى كورسەتە ءبىلۋ ەليتا وسىرۋشىلەردىڭ, تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ, فەرمەرلىك جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, سونداي-اق جەكە تۇتىنۋشىلاردىڭ الەۋەتتى تۇتىنۋشىلار بولىپ شىعۋى مۇمكىن ءوز ونىمدەرىڭدى وتكىزەتىن الەۋەتتى كوزدەر تابۋ ءۇشىن قاجەت.
وتاندىق رىنوكتاردىڭ شەتەلدىك تاۋارلار ءۇشىن اشىقتىعى جاعدايىندا ەكونوميكانى ىشكى رىنوكتا باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا بۋىن تاۋارلارىن ءوندىرۋ باعىتىنا مودەرنيزاتسيالاۋ جانە باعدارلاۋ ارقىلى عانا قازاقستان ەكونوميكاسىن سەنىمدى جانە تۇراقتى تۇردە كوتەرۋگە بولادى. شىعارىلىپ وتىرعان ەليتالى تۇقىمدىق جانە تاۋارلىق كارتوپ ءونىمى كوپتەگەن دەڭگەيدە وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى.
وسىعان بايلانىستى عىلىم قورى, اتالمىش زەرتتەۋگە قولداۋ كورسەتكەن يننوۆاتسيالىق دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ءوز تۇتىنۋشىسىن تابۋىنا ۇمتىلىپ, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى يننوۆاتسيالىق ونىمدەردىڭ قازاقستاندىق رىنوكتان ءوز ورنىن تابۋىنا ىقپال جاساۋعا شاقىرادى.
سانسىزباي جولداسباەۆ, «عىلىم قورى» اق باسقارما توراعاسى.