بۇگىندە ۋاقىت تالابىنا ءسايكەس جاڭارۋلار ۇستىندەگى ماڭىزدى بۋىنداردىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى سانالادى. ونى مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار اۋقىمى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە تاريفتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى ەلەكتر قۋاتى مەن سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋدى جولعا قويۋدىڭ ەكونوميكالىق تا, الەۋمەتتىك تە ءمانى بولەك. بۇعان بايلانىستى تالاپشىلدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيتىلە ءتۇسۋى ءبىرشاما وڭ وزگەرىستەرگە بەت تۇزەتكەنى بايقالىپ تا وتىر.
كۇرمەۋى كوپ, كۇردەلى دە شارۋاشىلىقتاعى ءىس-ىزدەنىستەردى جاڭعىرتۋ جولىنداعى بۇل ۇمتىلىس جاي-جاپسارى تۋرالى بالقاشتا وتكەن كەڭەستە جان-جاقتى تالقىلاندى. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ ءوز سوزىندە قاتىسۋشىلارعا تاريفتىك ساياساتتىڭ قىزمەت كورسەتۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىندا جاڭا قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋعا قولايلى مۇمكىندىكتەر اشقاندىعىن, ال ول ءۇش باعىتتان تۇراتىندىعىنا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, رەتتەلۋشى سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن, ەنەرگيا جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ىسكە تىكەلەي اسەرى ۇلكەن. سونىڭ نەگىزىندە ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر بويىنشا جۇمىس ىستەۋشىلەر سانىن ۇلعايتۋ, تۇتىنۋ كولەمىنە سايكەس سارالاۋ تاريفتىك تەتىكتەردى ەنگىزۋ, شيكىزات پەن ماتەريالدار, وتىن مەن ەنەرگيا شىعىنى نورماسىن وڭتايلاندىرۋ بەلگىلەنگەن. ءسوز ورايىندا ورتاعا سالىنعانداي وسى شارالار ناتيجەسى جامان ەمەس. ماسەلەن, بۇرناعى جىلى تۇتىنۋشىلار تاراپىنان 284 ميلليون كيلوۆاتساعات ەلەكتر قۋاتى ۇنەمدەلسە, بۇل تۇرعىنداردىڭ ونى جالپى تۇتىنىمى كولەمىنىڭ 2,3 پايىزىن قۇراعان ەكەن. ايعاعى ايداي كورسەتكىش. سونداي-اق 62 مىڭ توننا كومىردىڭ ۇنەمدەلۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ 3 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندەگى قاراجاتىن ارتىق شىعىنعا ۇشىراتپاعان.
كەڭەستە بۇل باعىتتا بالقاش قالاسىنداعى جاعىمدى ۇدەرىستەرگە نازار اۋدارتىلدى. ەلەكتر قۋاتىنا سارالاۋ تاريفتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى 2010 جىلى بالقاشتىقتار 14 ميلليون تەڭگە ۇنەمدەي العان. اتالعان تاريفتەردى قولدانۋ جانە ەسەپتەۋ قوندىرعىلارىنىڭ ورناتىلۋى ارقاسىندا, مىسالى 3 بولمەلى پاتەر تۇرعىندارىنىڭ ەلەكتر قۋاتىنا, جىلۋعا, ىستىق جانە سالقىن سۋعا تولەماقىسى 1018 تەڭگەنى قۇراعان.
تۇرعىندار ءۇشىن تۇتىنۋ كولەمىنە بايلانىستى سۋعا وسىنداي سارالاۋ تاريفتەرى قازىردىڭ وزىندە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا قولدانىلادى, ال الماتى, اتىراۋ, جامبىل, قاراعاندى, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا اعىمداعى جىلى سارالاۋ تاريفتەرى سۋدى تۇتىنۋ بويىنشا تۇرعىندارعا دا ەنگىزىلەدى. ماسەلەن, تەمىرتاۋ قالاسىندا سۋعا تاريف باعاسى 1,17 تەكشە مەترگە دەيىن جان باسىنا ايىنا – 29,50 تەڭگەنى, 2,49 تەكشە مەترگە دەيىن 34,98 تەڭگەنى, ودان اسسا 35,17 تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني, سۋدى اركىم تولەم مۇمكىندىگىنە قاراي تۇتىنا الادى. بۇل تۇتىنۋشىلاردى سۋدى ۇنەمدەۋگە ۇيرەتەدى. ەسەپ بويىنشا سول ارقىلى سۋ ۇنەمىن 12 پايىزعا كوتەرۋگە بولادى. ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋعا دا سونداي ءتاسىل ەنگىزىلۋىنىڭ پايدالى جاقتارى كوپ. ول تەك 2010 جىلدىڭ ءوزىندە 2 ميلليارد تەڭگە قارجى ۇنەمدەۋگە ىقپال ەتتى. ايتا كەتەر ءجايت, سارالاۋ تاريفتەرى توپتار بويىنشا بارلىق ايماقتاردا ەكى دەڭگەيلىك جۇيەدە قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل رەفورمانىڭ تيىمدىلىگى نەدە: تۇرعىندار مەن ءوندىرىستىك قۇرىلىمدار ءۇشىن بەلگىلەنگەن تولەماقىدا ايىرماشىلىق بار. جالپى تۇتىنۋشىلار: ەلەكتر قۋاتى ءۇشىن تاريف تومەن ەكەندىگىن اتاپ «كۇن مەن ءتۇن» تاريفىمەن نەمەسە تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا اقى تولەۋگە قۇقىلى. الداعى جىلداردا ءۇش دەڭگەيلىك جۇيە ەنگىزىلەدى. ءسويتىپ تاريفتىك ساياسات الەمدىك وزىق ۇلگىلەرگە ۇيلەستىرىلە تۇسەدى.
كەڭەس الدىندا «قازاقمىس كورپوراتسياسى» بالقاش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىلدى. ونىڭ ديرەكتورى مۇحتار سۇلەيمەنوۆ بايان ەتكەندەي يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن جاسالعان ينۆەستيتسيالىق ءمىندەتتەر ويداعىداي ورىندالۋدا. كەلىسىم نەگىزىندە 809,7 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن سومادا جابدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, جوندەۋلەر جۇرگىزۋ, تولىقتاي مودەرنيزاتسيالاۋ اتقارىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە ءماجبۇرلى توقتالىستار كۇرت ازايعان, وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەر ەلەۋلى جاقسارعان. جەو قىس ماۋسىمىن مىقتى دايىندىقپەن قارسى العالى وتىر. باسشىسى باسا نازار اۋدارتقانداي ەلەكتر قۋاتىنا تاريف كۆت ساعاتىنا 4,10 تەڭگەنى , ال جىلۋعا 1 گكالوريعا 827, 79 تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنداي باعام ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
كەڭەستە «قازاقمىس» توبىنىڭ ەنەرگەتيكا دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ن. كوروبوۆسكي, جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى, ەلەكتر ستانسالارى دەپارتامەنتتەرىنىڭ ديرەكتورلارى ۆ. سيباگاتۋللين, ن.ەلمۇراتوۆ, «بالقاشەنەرگو» كاسىپورنىنىڭ باسشىسى ش. يساتاەۆ تاريفتەر مولشەرىن ىڭعايلاۋ, ينۆەستيالىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى, ءنورماتيۆتى تەحنيكالىق شىعىنداردى تومەندەتۋ, تۇتىنۋ كولەمىنە سايكەس ورتامەرزىمدى ءتاريفتى ەنگىزۋ ءناتيجەسىندەگى ۇنەم, شىعىنسىز دەڭگەيگە دەيىن جەتۋ ءۇشىن تاريفتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرۋ تۋرالى ءىس-شارالارعا توقتالىپ, تالقىلانۋداعى ماسەلەگە قاتىستى پىكىر-ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
ونىڭ قورىتىندىسىندا ايتىلعانداي ەل ۇكىمەتىنىڭ بەكىتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا ءىس-ىزدەنىستەر شيراتىلىپ, وسى سالاداعى تاريفتىك ساياساتتى ۋاقىت تالابىنا ساي ءجۇرگىزۋ ورىستەتىلە تۇسەدى.
كەڭەسكە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرلان نىعماتۋلين قاتىستى.
ايقىن نەسىپباي, بالقاش.