مەن – ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە تۋىپ-ءوسىپ, ەرجەتىپ, باسقا ەلگە قونىس اۋدارماستان, اشتىق پەن جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن كورگەندەردىڭ ءبىرىمىن. 1930-1937 جىلدار اراسىندا جەتىباي, وزەن, سەنەك, قاۋىندى-قورعانباي, كەندىرلى جەرلەرىن مەكەن ەتتىك. اكەم تۇمانباي سول كەزدەگى «فەتيسوۆ» بالىقشىلىق كولحوزىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت جاسادى. ول كەزدەگى تۇرمىستىق جاعداي وتە اۋىر بولدى. ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كورسەتۋ, جاردەم بەرۋ دەگەن جوق ەدى. تىرشىلىكتىڭ قامىمەن اڭ اۋلاپ, قوزىقۇيرىق, قۇمارشىق, كەيبىر ءدانى بار شوپتەردى تەرىپ, تاماق ءۇشىن پايدالانعان كەزدەرىمىز مەنىڭ ءالى كوز الدىمدا. اڭ تەرىلەرىن ارنايى اگەنت كەلىپ قابىلداپ الادى دا, اقشا ورنىنا شاي, تەمەكى, باسقا دا كۇندەلىكتى ۇيگە قاجەتتى تاۋارلار بەرۋمەن شەكتەلەتىن. ءمىنەكي, وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتىپ, ناعىز قيىندىققا تاپ بولدىق. ەر-ازاماتتار تۇگەلدەي مايدانعا اتتاندى. ەلدە قالعان ايەلدەر مەن بالا-شاعا, قارتتار تىرشىلىكتىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە كىرىستى. وتان قورعاۋشى جاۋىنگەرلەردى قاجەتتى قارۋ-جاراقپەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ – ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. ەلدەگى ايەلدەر ءوندىرىس ورىندارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا كۇن-ءتۇن دەمەي, ۋاقىتپەن ساناسپاي, سەگىز ساعات جۇمىس جاساۋ ورنىنا 12-14 ساعات, ال كەيبىر سوعىسقا قاجەتتى بۇيىمدار, قارۋ-جاراقتار شىعاراتىن زاۋىتتار مەن فابريكالار 16 ساعاتقا دەيىن ءۇزىلىسسىز جۇمىس جاسادى.
باستان وتكەن وسىنداي قيىندىقتاردى قالايشا ۇمىتارسىڭ؟ ول كەزدە ەل ىشىندە ۇرلىق, ءارتۇرلى قىلمىس جاساۋشىلىق, ادام ءولتىرۋ دەگەن اتىمەن جوق بولاتىن. ءبىزدىڭ جەكەمەنشىگىمىزدە 2-3 ءىرىلى-ۋاقتى تۇيەمىز, ءبىر ەسەگىمىز بولدى. تۇيە ءسۇتىن كوجەگە قاتىق ەتىپ كۇنەلتىپ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارعاندا كۇش-كولىك رەتىندە پايدالاندىق. قىستا كيىز ءۇيدى قىستاپ شىعامىز.
اكەم تۇمانباي ءارى ەتىكشى, ءارى شەبەر, ءارى اڭشىلىقتى كاسىپ ەتەتىن. مەنى دە اڭشىلىققا ۇيرەتتى. جىل سايىن كولحوزدىڭ بالىق اۋلاۋشى ازاماتتارى مامىر ايىنان باستاپ استراحان, گۋرەۆ قالاسىنا جاقىن كاسپيدىڭ سۋى تايىز ايماعىنان التى اي بويىنا ەلگە ورالماستان, جارتىلاي اسكەري ءتارتىپ بويىنشا بالىق اۋلاپ, ارميا قاجەتىنە جونەلتۋمەن كۇندىز-ءتۇنى بىردەي قىزمەت ەتتى. ولاردىڭ ارتىندا قالعان وتباسىندا كەيبىرەۋلەرىنىڭ, بولماسا كوبىنىڭ مالى جوق بولعاندىقتان, سوعىس جىلدارىندا اي سايىن ءاربىر جان باسىنا ارنايى كارتىشكەمەن بەرىلگەن 7 كيلوگرامم 200 گرامم ۇن ولاردىڭ كۇندەلىكتى قاجەتىن قاناعاتتاندىرا المادى. مىنەكي, وسىنداي قيىندىقتاردى ءوز كوزىممەن كورىپ وتىرعان اكەم, قاقپان قۇرىپ قاراقۇيرىق, باسقا دا اڭداردى اۋلاۋعا كىرىستى. كۇنارا اكەلگەن قاراقۇيرىق ەتىن ءار ءۇيدىڭ ادام سانىنا قاراي ءبولىپ بەرىپ وتىردى. ول كەزدە ەلدە اقشا جوق, بازار دەگەندى بىلمەيتىن ەدىك. ءبىزدىڭ ەلدى قاراقۇيرىق ەتىمەن اسىراۋداعى الاتىنىمىز تەك قانا شەكسىز العىس بولاتىن. سونىمەن قاتار, اكەم ءوزىنىڭ قولىنىڭ شەبەرلىگىمەن سىنعان ىدىس-اياقتارىن جانە تاعى دا باسقا ءۇي تۇرمىسىنا قاجەتتى قۇرالدارىن وڭداپ, جەلىمدەپ, شىرماپ, شەلەكتەرىنىڭ تۇبىنە دەيىن سالىپ بەرۋشى ەدى. سونداي-اق اياق كيىمدەرىن تىگىپ, جاماپ بەرۋ اكەمنىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى-ءتىن. وسىنداي اتقارعان جۇمىستارى ءۇشىن نە بەرسە دە سوعان قاناعاتتانىپ قالاتىن. اكەم قارتايىپ, جاسى جەتپىستەن اسقان كەزدە, اياق استىنان اۋىرىپ 1944 جىلى دۇنيە سالدى. ارتىندا جالعىز شەشەم قالىپ, 1946 جىلى تۇرمىس قۇرۋىنا تۋرا كەلدى.
زايىبىم ءجاۋدىر ەكەۋمىز ءومىردىڭ وسىنداي اششى-تۇششىسىن تولىق باستان وتكەرگەن وتباسىلاردىڭ ءبىرىمىز. قۇدايعا شۇكىر, كورگەن ءومىرىمىزدى قىزىقتاۋمەن بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن, بارعا قاناعات ەتىپ, بىرەۋمىز 86-عا, ەكىنشىمىز 85-كە كەلدىك. 9 بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردى تەگىس اياقتاندىردىق. قازىر بالالارىمىز ءار سالادا وزدەرىنىڭ العان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتەدى. ءجاۋدىر 30 جىلدان استام حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ۇزبەستەن ەڭبەك ەتىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە ءبولەندى, «التىن القا» يەگەرى اتاندى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى تىلداعى ەڭبەگى ءۇشىن «جەڭىس» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
مەن ءوزىم 1952 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن وسى وبلىستىڭ قاراماعىندا بولىپ كەلگەن شەۆچەنكو جانە ماڭعىستاۋ اۋداندارىندا ىشكى ىستەر ءبولىمى, اۋداندىق اتقارۋ كەڭەس, پارتيا كوميتەتتەرى مەن كاسىپوداق ۇيىمدارىن باسقارۋ جۇمىستارىندا قىزمەت اتقارىپ, 1986 جىلى جاسىمنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شىعا وتىرىپ, سودان كەيىن دە ەڭبەكتەن قول ۇزبەدىم. 2007 جىلعا دەيىن ماڭعىستاۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىس اتقاردىم. قازىر دە وبلىستاعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى قاتارىندامىن. جوعارى باسقارۋ ورىندارىنىڭ تاراپىنان قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىم ەسكەرىلىپ, العان العىس حاتتارىم مەن ناگرادالارىم بارشىلىق. «ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاققا دا يە بولدىم. قۇدايعا شۇكىر, جارىم ەكەۋمىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان الاتىن زەينەتاقىمىز دا كۇندەلىكتى تاماعىمىزعا جەتىپ جاتىر. قولىمدا بالام باۋىرجان مەن كەلىنىم اقمارال, 2 نەمەرەم بار.
مەنىڭ ايتايىن دەپ وتىرعان ماسەلەلەرىمنىڭ ءبىرى – شەت ەلدەردە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارى اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرلەرىنە كوپتەپ ورالۋلارى. بۇل ءجايت ءبىز سياقتى ەل اقساقالدارىن قاتتى قۋانتادى. ءبىزدىڭ تىلەيتىنىمىز – ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, ءاربىر وتباسىنىڭ اماندىعى, تۇرمىستارىنىڭ كۇننەن كۇنگە جاقسارا ءتۇسۋى. 2005 جىلدىڭ باس كەزىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىس اكىمىنىڭ جىلدىق اتقارعان جۇمىسى جونىندە تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەردى. مەن ول كەزدە ماڭعىستاۋ اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىس اتقارۋشى ەدىم. سول جينالىستا ماعان ءسوز بەردى.
مەن سويلەگەن سوزىمدە ءۇش ءماسەلەگە باستى نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىنە توقتالدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – وبلىس كولەمىندەگى تۇرعىندار اراسىندا وكپە اۋرۋىمەن اۋىراتىنداردىڭ كوپتىگى. ەكىنشى ماسەلە – وبلىس اۋماعىندا, اسىرەسە, اقتاۋ قالاسىندا جاستار اراسىندا جانجال, قاقتىعىس, توبەلەستىڭ ارتا ءتۇسىپ وتىرعاندىعى. وسىنىڭ سالدارىنان ستۋدەنتتەر مەن جاس جىگىتتەر ءولىم-جىتىمىنە جول بەرىلۋدە جانە دە ادام ءولتىرگەن قىلمىسكەرلەردى ىزدەپ تاۋىپ, تەكسەرۋدە ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاراپىنان جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان تەرگەۋ جۇمىستارى ءجابىر كورۋشىلەردىڭ ورىندى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرمايدى, دەدىم مەن. سودان كەيىنگى ايتقان ۇسىنىس-پىكىرىم ورالماندار تاقىرىبىنا ارنالدى. 1925-1937 جىلدار ارالىعىندا ەل ىشىندە ورىن العان قيىندىقتاردان وتباسىنىڭ امان-ساۋلىعى مەن تىرشىلىگى ءۇشىن باس ساۋعالاپ شەتەل اسقان قانداستارىمىزدىڭ اتا-بابالارىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالۋى جونىندەگى تىلەكتەرىن, كوشىپ كەلىپ, ورنالاسىپ جاتقانداردى جاقسىلاپ قارسى الۋمەن قاتار, ولارعا جەر بەرۋ, ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, باسقا دا تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك ءماسەلەلەرىنىڭ تۇراقتى شەشىلىپ وتىرىلۋىنا باستى نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگىن كولدەنەڭ تارتتىم. مەنىڭ ايتقاندارىمدى جينالىسقا قاتىسىپ وتىرعاندار ءبىراۋىزدان قۋاتتاپ ەدى.
سول كەزدەن بەرى قاراي التى جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. بايقاپ وتىرساق, ءبىراز جۇمىستاردىڭ ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن وزدەرىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزدان ايقىن كورىپ وتىرمىز. ارينە, اركىمنىڭ ويلاعانىنداي ورىندالۋىنا ءالى دە مەزگىل, مۇمكىندىك كەرەك. دەگەنمەن, ءاربىر شاڭىراق استىنداعىلاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-ءتىرشىلىگىن ەشكىم دە تومەن دەپ ايتا المايتىن شىعار. جوعارى ورگانداردىڭ الدىنا قويىلاتىن تالاپتىڭ دا ورىندى بولعانى ءجون ەمەس پە؟ ەگەر بىزدەر ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراماعىنداعى اۋىل, اۋدان, قالادا تۇراتىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن باسقا وبلىستاعى تۇرعىندارمەن سالىستىراتىن بولساق, ولاردان جوعارى بولماسا, تومەن ەمەس ەكەندىگىن كورەمىز. قورىتىپ ايتقاندا, قۇدايدىڭ بەرىسىنە قاناعات ەتەيىك. جارلى بايعا, باي قۇدايعا جەتەم دەگەن استامشىلىق, نەگىزسىز ماقساتتى العا تارتۋ كىمگە قاجەت؟ ارينە, مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, جايلى تۇرمىس ءۇشىن كوتتەدج, كورنەكتى اسەم ءۇي سالۋدى دۇرىس دەلىك, ال ميلليونداعان قارجىنى شىعىنداپ, تىم بيىك ەتىپ تام سالۋىمىز دۇرىس پا؟ نەمەسە اس سونداي-اق, قۇدايى بەرۋ داستارقانىن توي داستارقانىنان اسىرىپ جىبەرۋىمىزدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ بۇل, مەنىڭشە, ابايدىڭ: «ورىنسىز بەكەر مال شاشپاق», دەگەن ولەڭ جولدارىن ەسكە تۇسىرەتىن قۇبىلىس, استى بوسقا ىسىراپ ەتۋ. وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن نەگە اقىلعا سالىپ ويلاسپاسقا؟ بۇل سياقتى كورىنىستەردى رەتتەۋگە كوپ بولىپ ۇلەس قوسۋدى ءجون كورەر ەدىم. تابيعاتتىڭ كەزدەيسوق اپاتتارىنان كەي ەلدەردە قانشاما ادام بالاسى ومىردەن كەتىپ جاتىر؟ قۇداي ەلىمىزدى تابيعاتتىڭ وسىنداي كەزدەيسوق وقيعالارى مەن اپاتتارىنان ساقتاعاي! «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن اتا-بابالاردان كەلە جاتقان قاعيدانى ەش ۋاقىتتا ەستەن شىعارىپ المايىق.
كەمەل تۇمانباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.