جاھان ەلدەرىن ورتاق مۇددە جاقىنداستىرادى

قازاقستاننىڭ سوڭعى 25 جىل كولەمىندەگى جەتىستىكتەرى تۇرعىسىندا از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بۇل تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى باستامالارى, باتىل قادامدارى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلۋدە. وسى ورايدا حالىقارالىق ساياساتتا بەدەلى زور, اۋزى دۋالى سانالاتىن تۇلعالاردىڭ قازاقستان جونىندەگى ءادىل دە رياسىز پەيىلمەن جەتكىزگەن پىكىرلەرىنىڭ ءجونى بولەك. سوندىقتان بۇگىن ءبىز الەمدىك قوعامداستىقتا ماڭىزدى رولگە يە اقش كونگرەسمەندەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى دامۋ جولىنا قاتىستى ايتقان پىكىرلەرىن ۇسىنىپ وتىرمىز.  

باستى بايلىعى – بىرلىگى

كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ماڭىزدى مۇشەسى بولىپ, بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىندە ءوز داۋىسىنا يە. قازاقستاندى دەربەس مەملەكەت رەتىندە تانىعان العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى – امەريكا قۇراما شتاتتارى ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن دوستاستىقتىڭ 25 جىلدىعىن بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ورتاق مۇددەگە نەگىزدەلگەن. كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالعا يە بولىپ قالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇل يادرو­لىق ارسە­نال­دىڭ كوزى قۇرتىلىپ, وسى باعىتتاعى ىنتى­ماق­تاستىعىمىز تۇسىنىستىكپەن جالعاسۋدا. 25 جىل ىشىندە قازاقستان مەن قۇراما شتاتتار اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ەداۋىر كەڭەيدى. قازاقستان ەكونوميكاسى ەكپىندى دامۋدا ءارى دۇنيە جۇزىنە اشىق. 1993-2013 جىلدار ارالىعىندا امەريكالىق كومپانيالار قازاقستانعا 42 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالدى. ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى دا جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. قازاقستان حالقى مەن باسشىلىعى ەكونوميكاسى ارتاراپتانعان, كوپۇلتتى جانە كوركەيگەن ەل قۇرۋدا ۇلكەن قادامدار جاسادى. قازاقستان كوپكونفەسسيالى ەل بولىپ, ءتۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ ءوزارا تاتۋ تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتتى. مەن قازاقستاندىقتاردى وسى جەتىستىكتەرىمەن قۇتتىقتايمىن. الداعى جىلداردا بەرىك ىرگەتاسى قالانعان اقش پەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ جەمىسىن كورە بەرەتىنىمە سەنىمىم مول. دەينا روراباكەر, اقش كونگرەسمەنى  

ءوزارا سەنىم  ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى

قازاقستان مەن ونىڭ حالقى 25 جىل بويى قاۋىپ­سىز­دىك پەن ەكونوميكا باعىتتارىنداعى كوپتەگەن ءما­سەلەلەر بويىنشا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سەنىمدى جانە شىنايى دوسى بولا وتىرىپ, دەموكراتيالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋ سالاسىندا ۇلكەن قادام جاسادى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستان اقش پەن ناتو-نىڭ ورتالىق ازياداعى سەنىمدى ستراتەگيالىق سە­رىك­تەسى بولدى. قازاقستان اۋعانستاندى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا, مەملەكەت مىڭداعان اۋعاندىق يمميگرانتتار مەن بوس­قىن­داردىڭ ءبىلىم الۋلارىنا قارجى ءبولىپ وتىر, سونداي-اق, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ حا­لىق­ارا­لىق كۇشتەرى كواليتسياسىنىڭ اۋعانستانعا جاردەم بە­رۋ­گە قاتىستى قىزمەتىن ويداعىداي اتقارۋىنا جاعداي جاساپ بەردى. سوڭعى 13 جىل ىشىندە قازاقستان, اقش جانە ناتو قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى ورتالىق ازيا دالاسىندا بىرلەسكەن اسكەري وقۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىردى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى اقپاراتى بويىنشا, امەريكالىق كومپانيالار 2005-2016 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 24 ملرد دوللار سوماسىندا ينۆەستيتسيا سالدى. سونىمەن بىرگە, اقش-قازاقستان قاتىناستارىنىڭ نەگىزى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىندەگى ورتاق ۇستانىمنىڭ بولۋىمەن سيپاتتالادى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى ءتورتىنشى يادرولىق قارۋ ارسەنالى – 1400 يادرولىق وقتۇمسىقتان تۇراتىن قارۋ قويماسىنا يە بولىپ قالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق 1400 يادرولىق وقتۇمسىقتان باس تارتىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مىندەتتەمەلەرىن موينىنا الدى. سول كەزدەن بەرى قازاقستان الەم ەلدەرىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا شاقىرىپ كەلەدى. جاقىندا حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى ءجو­نىن­­دەگى اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) قولداۋىمەن بەي­بىت يادرولىق ەنگەرگيانى تۇراقتى پايدالانۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن دۇنيە جۇزىندەگى العاش تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قازاقستاندا قۇرىلدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىن جالعاستىراتىنىنا سەنىم مول. بۇدان بولەك, قازاقستان ورتالىق ازياداعى تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وڭىرلىك حابى رەتىن­دە ورنىعۋ جولىندا ىلگەرىلەپ كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ارقىلى كولىكتىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جانە قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپ­تان­دىرۋعا ىنتالى ەكەنىن اڭعارتۋدا. وسى رەتتە قازاقستان 2017 جىلى حالىقارالىق ەكسپو كورمەسىن ۇيىمداستىرادى. ول كومىرقىشقىل گاز شىعارىلۋىن قىسقارتۋ جاعدايىندا ەنەرگيانىڭ تۇراقتى قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا مەملەكەتتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ جانە كورپوراتسيالاردىڭ اراسىندا جاھاندىق ءۇن­قاتىسۋعا باعىتتالعان. ەكونوميكالىق دامۋ سا­لا­سىنداعى وسىنداي بولاشاعى زور قادامدار تەك قازاق­ستان­دىقتارعا عانا ەمەس, قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن امە­ريكالىق كومپانيالارعا دا پايدالى بولادى. قورىتا ايتقاندا, مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستان حالقىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتايمىن جانە ەكى ەل اراسىندا بەرىك, جاسامپاز دوستىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى جالعاسۋىن اسىعا كۇتەمىن. ەلسي ل. حاستينگس, اقش كونگرەسمەنى  

قازاقستان – يادرولىق  قارۋدى تاراتپاۋ ءىسىنىڭ كوشباسشىسى

امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستان تاۋەل­سىز­دىگىن مويىنداعان العاشقى ەلدەردىڭ قاتارىندا بول­دى. سول كەزدەن باستاپ ءوزارا ىنتى­ماقتاستىققا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ەكى ەل ق­ا­تىناستارىنىڭ نەگىزگى وزەگى ءار ۋاقىتتا يادرولىق قارۋ­دى تاراتپاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بولىپ تابىلادى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالعا جانە سەمەيدە ورنالاسقان ەڭ ءىرى سىناق پوليگونىنا يە بولىپ قالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش جىلدارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. يادرولىق وقتۇمسىقتاردى, ولاردىڭ ونىمدەرىن جانە ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى جويدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 5 جىلدان سوڭ يادرولىق قارۋلارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ شارتىنا قول قويىپ, ونى 2002 جىلى راتيفيكاتسيالادى. شارت جەر استى, جەر ءۇستى جانە قايسىبىر ورتادا يادرولىق قارۋ سىناعىنا تىيىم سالادى. شارت راتيفيكاتسياسى قاۋىپسىز الەم قۇرۋ جولىندا نىق قادام بولدى. سونىمەن قاتار, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىندە كوشباسشى رەتىندە تانىلعان قازاقستان سىناقتارعا تىيىم سالۋ ارقىلى يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە تالپىنۋ قاجەتتىلىگىن تۇسىنەدى. سول سەبەپتى, قازاقستان جانە ونىڭ كورشىلەرى – قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالادى. قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماقساتىندا اقش-پەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتە وتىرىپ, وسى باعىتتاعى بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋدا. مىسالى, ەلدەرىمىز يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وقىتۋ ورتالىعىن قۇرۋدا. ورتالىقتىڭ ماقساتى قازاقستانداعى يادرولىق قويمالارمەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى وقىتۋعا باعىتتالعان. قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى 25 جىلدىق تىعىز ىنتىماقتاستىق يادرولىق قارۋسىز تۇراقتى الەم قۇرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ىرگەتاسىنا اينالدى. يادرولىق قا­رۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋداعى قازاقستاننىڭ جە­تەك­شىلىگىن مويىنداعانىمىز ماڭىزدى. قازاقستان حا­لىقارالىق قوعامداستىققا وزىق ۇلگى كورسەتتى. وسى ورايدا ءبىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ مەن ماتەريالداردىڭ تاراتىلۋىن بولدىرماۋداعى بەلسەندىلىگىن ودان ءارى قولداۋىمىز قاجەت. مەن ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دى­عىن اتاپ ءوتۋ – ۇلكەن قۇرمەت. قازاقستان حالقى مەن پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا ءوزىمنىڭ شىن كوڭىلدەن شىققان تىلەكتەرىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. دجەفف فورتەنبەرري, اقش كونگرەسمەنى