جۋىردا سەنات كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. بۇل قوعامنىڭ كوپتەن كۇتكەن قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز قابىلداعان زاڭ تۋرالى سەناتورلار گ.كيم, س.ەڭسەگەنوۆ جانە د.قۇسداۋلەتوۆتىڭ پىكىرلەرىن جازىپ العان ەدىك.
– گەورگي ۆلاديميروۆيچ, قابىلدانعان زاڭنىڭ ماڭىزى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك.
– بۇل زاڭ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەت, وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان. بىرىنشىدەن, ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن باسىمدىقپەن شەشەتىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جونىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كەلىسىمدەر بويىنشا العان الەۋەتتى قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءجونىندەگى ءمىندەتتەرىن ىسكە اسىرىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتتارىمەن ينتەگراتسيالانۋدى كوزدەيدى. ۇشىنشىدەن, بۇل زاڭ قازاقستاننىڭ تەرروريزم بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك يندەكسىندەگى ورنىن جاقسارتادى.
قازىر ءبىز 162 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 94-ورىن الىپ تۇرمىز. ءبىزدىڭ كورشىمىز رەسەي 30, قىتاي 23-ورىندا. سونىمەن قاتار, بۇل زاڭ بيزنەستىڭ تەرروريزمنىڭ كەسىرىنەن كەلەتىن قاۋپىنە بايلانىستى تەجەلۋىن دە تومەندەتەدى. ءازىرگە بۇل يندەكس بويىنشا ءبىز 66-ورىندامىز. مىنە, زاڭنىڭ وسىنداي پايدالى جاقتارى بار.
– سارسەنباي قۇرمان ۇلى, قابىلدانعان زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ وزەكتى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. 2015 جىلى عانا تەرروريزمنىڭ كەسىرىنەن دۇنيە جۇزىندە 29 375 ادام قازا بولعان ەكەن. جاھاندىق ەكونوميكاعا تيگىزگەن اسەرى 89,6 ملرد اقش دوللارىنا تەڭ ەكەنى انىقتالعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگى العا تارتىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى 2016 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە «قازاقستان بارلىق الەم ەلدەرى سەكىلدى تەرروريزممەن بەتپە-بەت كەلدى» دەگەن بولاتىن جانە اتالعان قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستى ورىستەتۋ ءۇشىن جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. مىنا زاڭ سول تاپسىرمانى ىسكە اسىرىپ وتىر.
– زاڭ سول تالاپتى تولىعىمەن ورىندايتىنىنا سەنىمدىسىز بە؟ ولقى تۇستارى جوق پا؟
– وكىنىشكە قاراي, ولقى تۇستارى بار. ماسەلەن, جاڭا زاڭمەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 15 بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ولار تەررورشىلارعا قارسى جازا مولشەرىن 2 جىلعا عانا ارتتىرۋمەن شەكتەلگەن. تەرروريزم مەن ەكسترەميزم قاۋىپتى قىلمىس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, جازا مەرزىمىن 2 جىلعا عانا ارتتىرۋ ونىڭ ءپارمەندىلىگىن كورسەتپەيدى دەپ ويلايمىن. بولاشاقتا بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋ كەرەك شىعار.
سونىمەن بىرگە, قىلمىس قۇرامى بىردەي, قىلمىستىق ارەكەتتەر باعىتتالعان وبەكتىسى دە بىردەي جاعدايداعى جازانىڭ ەكى ءتۇرلى بولعانى سۇراق تۋدىرادى. مىسالى, 173-باپقا وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بۇل باپ بويىنشا حالىقارالىق قورعاۋدى پايدالاناتىن ادامدارعا نەمەسە ۇيىمدارعا شابۋىل جاساعان لاڭكەستەرگە بەرىلەتىن جازا بەلگىلەنگەن. وسى باپ بويىنشا جازا ەكى جىلعا عانا ارتتىرىلعان. ال ءدال وسىنداي قىلمىس قۇرامىن جاساپ, حالىقارالىق قورعاۋدى پايدالاناتىن ادامدارعا نەمەسە ۇيىمدارعا شابۋىل جاساعان لاڭكەستەرگە بەرىلەتىن 255-باپقا ەنگىزىلگەن وزگەرىس قىلمىسكەرلەردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن قاتار, ءولىم جازاسىن بەرۋگە دەيىن وسىرىلگەن.
ارينە, بۇل جەردە قىلمىستىق كودەكستىڭ تاراۋلارىنا بايلانىستى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, الداعى ۋاقىتتا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قاتىسى بار ادامدى جازالاۋ تۋرالى باپتاردى تەرەڭىرەك زەردەلەۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
– دۋلات راشيت ۇلى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستە جاڭا زاڭنىڭ نەگىزىندە قانداي شارالار جاسالۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– زاڭ تەرروريزم مەن ەكسترەميزم باعىتتارىندا قىلمىستار جاساعاندارعا جازانى اۋىرلاتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق, اتاتىن قارۋ اينالىسىن باقىلاۋدى ارتتىرۋدى, كوشى-قون ۇدەرىستەرىن قاداعالاۋدى جانە تەرروريزمگە قارسى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن كۇشەيتۋدى قاراستىرادى. وسى وزگەرىستەردىڭ ءبارى الەمدە جانە ەلىمىزدە ورىن العان تەرروريستىك اكتىلەرگە جاۋاپ رەتىندە جاسالعان.
سونىمەن قاتار, زاڭداعى كەيبىر شارالار پوستفاكتۋمدىق سيپاتتا ەكەنى كورىنىپ تۇر. زاڭ جاسالعان قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ سالدارىن قاراستىرادى. مەنىڭشە, مەملەكەت الدىن الۋ شارالارى مەن قىلمىستىڭ سەبەپتەرىن دە ەسكەرۋى كەرەك. سوندىقتان ەش نارسەنى دە كەيىنگە قالدىرماي تاپ بۇگىننەن باستاپ تەرروريزمگە قاتىستى پرەۆەنتيۆتىك شارالار كەشەنىن قابىلداۋ كەرەك دەپ سانايمىن. تۇرعىندار اراسىنداعى راديكالدى كوزقاراستاعى جانە راديكالدار ىقپال ەتەتىن ادامدار توبىمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ تەرىس ءدىني اعىممەن ۋلانعان لاڭكەستەر وتىرعان كولونيالارعا يمامداردى جىبەرىپ, دۇرىس ۋاعىز ايتۋى قاجەتتىگى تۋرالى جۋىرداعى باستاماسى وتە ورىندى بولدى. جاستاردىڭ ۇلكەن توبى راديكاليزمگە ناقتى جازاسىن وتەۋ ورىندارىندا تارتىلادى.
ماسەلەن, جۋىردا الماتىدا اراب ءتىلىن ۇيرەتەمىز دەگەن جەلەۋمەن ادام جيناپ, ءىس جۇزىندە تەرروريستىك ادەبيەتتەر تاراتقان توپ اشكەرەلەندى. وسىنداي توپتارعا قارسى جۇمىستار دا تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»