ەلىمىزدە بالاباقشا جەتىسپەۋشىلىگى كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان پروبلەما. ءبىر عانا قاراعاندى وبلىسىندا مىڭداعان اتا-انا كەزەكتە تۇر. وبالى نە كەرەك, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اشىلماي جاتقان جوق, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا بەس-التى بالاباقشا ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. جاقىندا عانا 150 ورىندىق «دارىندى بالا» جەكەمەنشىك بالاباقشاسى اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
قاراعاندىنىڭ «وازيس» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان بالاباقشا بۇلدىرشىندەردى «تالانت-مەنەدجمەنت» باعدارلاماسى بويىنشا وقىتىپ-ۇيرەتەدى. بۇل وسى باعدارلاما نەگىزىندە اشىلىپ وتىرعان ەكىنشى بالاباقشا. مۇندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, بالانىڭ بويىنان قانداي دا ءبىر دارىننىڭ ۇشقىنىن تاۋىپ, سونى جەتىلدىرۋگە, ءسابيدى شيراتۋعا دەن قويىلادى. اتالعان باعدارلامانى وسى بالاباقشانىڭ نەگىزىن سالعان ايناگۇل حاميتوۆا پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايجان يزاقوۆامەن بىرلەسىپ, 2014 جىلى جاساعان. العاشقى «دارىندى بالا» ورتالىعى دا سول كەزدە اشىلىپ, 2015 جىلى 45 ورىندىق وسى اتتاس بالاباقشا پايدا بولدى. ايناگۇل حانىم, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك شارالارمەن دە بەلسەندى شۇعىلدانادى.
– بالا دەگەن جان-جاقتى دامىپ, جاقسى تاربيە الۋى كەرەك. العاشقى بالاباقشادا 40 بالانىڭ تاربيەسىمەن 17 پەداگوگ شۇعىلدانسا, قازىر ودان دا كوپ. بالالار ءارتۇرلى: بىرەۋلەرىنە مۋزىكا ۇناسا, ەندى بىرەۋلەرى ونى تىڭداعىسى دا كەلمەيدى, ءبىر بالاقايدىڭ تابەتى جاقسى بولسا, ەكىنشىسىنىڭ الدىنا قويعان اسقا قاراعىسى دا جوق, – دەيدى ايناگۇل حاميتوۆا. – ءبىز ولاردى ەشتەڭەگە كۇشتەي المايمىز, تەك ولار مۇنىڭ ءبارى وزىنە قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ, جەكە باسىنىڭ ىنتاسىمەن جاساۋىنا ىقپال ەتەمىز.
«دارىندى بالانىڭ» كۇندەلىكتى كەستەسى بويىنشا مۋزىكا, شاحمات, سۋرەت پەن اكتەرلىك شەبەرلىك بويىنشا ساباقتار جۇرگىزىلەدى, ادەبي, سپورت ۇيىرمەلەرى, باسسەين جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي نەگىزگى دەگەن ۇيىرمەلەردى باسقا جاقتان ىزدەپ جۇرگەننەن وسى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ۇيىمداستىرىلعانى – تابىلعان اقىل. بالاباقشا پسيحولوگتارى بالا تاربيەسىنە قاتىستى اتا-انالارمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىستار جۇرگىزىپ, ارنايى دارىستەر وتكىزەدى.
– العاشقى «دارىندى بالا» بالاباقشاسىن اشۋعا ءبىر جارىم جىل دايارلاندىق, – دەيدى ايناگۇل حاميتوۆا. – قازىر تۇراقتى تاربيەشىلەرىمىز, بالا باعۋشىلارىمىز جانە سالالىق پەداگوگتارىمىز بار. تاعامدار ساپاسىنا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, ىشكى پسيحولوگيالىق اۋاننىڭ دۇرىس بولۋىن قاداعالاپ وتىرامىز. بالالار دا, اتا-انالار مەن قىزمەتكەرلەر دە ۇنەمى ءوزارا ەمەن-جارقىن بايلانىستا بولۋى شارت. ەكىنشى بالاباقشانى ءۇش اي ىشىندە اشتىق, ەكەۋىنىڭ اراسى دا جاقىن.
باسشىنىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسقا قابىلداناتىن ماماندار جان-جاقتى سىناقتان وتكىزىلەدى. ءار بالانى شيراتىپ, ونىڭ بويىنداعى قابىلەتتەردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپ تا جوعارى. قىزمەتكەردىڭ كاسىبي ءبىلىم-بىلىگىنىڭ جوعارى بولۋى ءوز الدىنا, ول بالالاردى ءوز بالاسىنداي جاقسى كورىپ, ولاردى باۋراي ءبىلۋى كەرەك. جاقىندا ۇجىمعا جاڭادان تاعى دا 25 ادام قابىلدانباق, ولاردىڭ كوبى جاس ماماندار. بالاباقشانىڭ ءوز وقىتۋ سەكتورى مەن ادىستەمەلىك كەڭەسى بار. جاڭا قىزمەتكەرلەر وسى جەردە بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن باعدارلاما جاقىندا بۇكىل قوعامنىڭ نازارىنا ۇسىنىلماق. قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ ادىستەمەلىك كابينەتى بۇل باعدارلامانى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ قاراۋىنا ۇسىندى.
ەكىنشى «دارىندى بالانى» ايگۇل حاميتوۆا ءوز قاراجاتىنا اشقان. بالالار مۇندا ءبىلىم ءبولىمى ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قابىلدانادى. بالاباقشاعا كەزەكتى ازايتۋعا از دا بولسا ۇلەس قوسىپ وتىرعان بۇل مەكەمەدە بالا تاربيەلەۋ اقىسىن قاراپايىم وتباسىنىڭ قالتاسى كوتەرەدى.
– العاشقى «دارىندى بالا» 40 ورىندىق ەدى, وعان قازىر تاعى دا 25 بالانى ورنالاستىرۋعا بولادى, – دەيدى ورتا جانە جالپى ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مامانى ءاليا بازارباي. – ەكىنشى بالاباقشاعا بالالار قابىلداۋ قازىر جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى ىسكەر ايەلدەر كەڭەسىنىڭ قولداۋىمەن قاراعاندى قالاسىنىڭ «كۇنگەي» جانە «ستەپنوي» شاعىن اۋداندارىندا دا جاڭادان ەكى جەكەمەنشىك بالاباقشا اشىلدى.
– مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى دامىتۋعا مۇمكىن جاعدايدىڭ ءبارى دە جاسالىپ وتىر, – دەيدى ءاليا ساناتقىزى. – جەكەمەنشىك بالاباقشالار كوبەيىپ كەلەدى, ولارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بەرىلەدى.
ءيا, بۇل دا بولسا بالاباقشا كەزەگىندە تۇرعان اتا-انالارعا كوپ كومەك. دەگەنمەن, قاراعاندى قالاسىندا ءالى التى مىڭداي ءسابي كەزەكتە تۇر. جىل سوڭىنا دەيىن وسىنداي جەكە بىرنەشە بالاباقشا اشىلۋى ءتيىس. تاياۋدا قاراعاندىنىڭ كرىلوۆ كوشەسىندە ءبىر بالاباقشا اشىلسا, بىرنەشە كۇننەن سوڭ كەراميچەسكايا كوشەسىندە 100 ورىندىق جانە مايقۇدىق تۇرعىن اۋماعىندا 320 ورىندىق ەكى ۇلكەن بالاباقشا اشىلادى. سونىمەن قاتار, «كەڭ دالا» شاعىن اۋدانىندا 400 بالاعا ارنالعان «شاڭىراق» اتتى مەملەكەتتىك بالاباقشا ىسكە قوسىلادى. سوندا كەنشىلەر قالاسىنداعى بالاباقشاعا دەگەن سۇرانىس ءبىرشاما ازاياتىن سىڭايلى. جاۋاپتى ورىندار الداعى ۋاقىتتا دا قاراپ وتىرمايدى, كەلەسى جىلى اشىلاتىن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر بۇدان دا كوپ بولادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
دميتري كۋزميچەۆ