«سىزدەرمەن قاناتتاس ءومىر سۇرگەنىم ءۇشىن باقىتتىمىن!» دەپ اتالاتىن جازۋشى-دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆتىڭ حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى بۇل كۇندە ءداستۇرلى سيپات الىپ, رۋحاني ماڭىزى بار ناعىز ونەر مەرەكەسىنە اينالىپ كەلەدى. بيىل ەكىنشى رەت وتكىزىلگەن تەاتر فەستيۆالى ءتورت كۇنگە سوزىلىپ, كورەرمەندەردىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق تانىمىن كەڭەيتەتىن قويىلىمداردى قوس-قوستان تارتۋ ەتتى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ دراما جانرىنا قالام تارتۋىندا زاڭدىلىق بار سياقتى. ونىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى تەرەڭ دراماتيزمگە تولى, كەيىپكەرلەر ءتىلىنىڭ بوياۋى قانىق ءارى باي, شىعارما سيۋجەتتەرى وتكىر كەلەدى. مۇنداي ەرەكشەلىگى بار تىلدەي تۋىندىنىڭ ءوزى ءوز-وزىنەن ساحناعا سۇرانىپ, ۇلتتىق دراماتۋرگيا ۇپايىن تۇگەندەپ جاتادى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ پەسالارى توپ-توبىمەن تەاتر رەپەرتۋارلارىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرماعان بولار, دەگەنمەن, ءوز ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىستارىندا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا, بايان ولگەي ساحنالارىندا ءجۇرىپ جاتقان جيىرماعا جۋىق سپەكتاكلدەرى ارقىلى زاماننىڭ ءسوزىن ايتىپ, كورەرمەنگە وي سالىپ, رۋحىن سەرپىلتە الۋىمەن رەجيسسەرلەر نازارىن اۋدارىپ كەلەدى.
بيىلعى فەستيۆالدىڭ قازىلار قۇرامىندا كسرو حالىق ءارتيسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, پروفەسسور ەسمۇحان وباەۆ, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يران-عايىپ ورازباەۆ, بەلگىلى رەجيسسەر, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى تالعات تەمەنوۆ, ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى بۇسۇرمان ودۋروكاەۆ, موڭعوليا جازۋشىلار وداعى بايان ولگەي ايماقتىق قازاق قالامگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سۇراعان راحمەت ۇلى بولدى. فەستيۆالعا سوناۋ تاتارستاننان جازۋشىنىڭ «شىڭعىسحاننىڭ كوز جاسى» پوۆەسى مەن بىرنەشە ءاڭگىمەلەرىن تاتار تىلىنە ءتارجىمالاعان بەلگىلى اۋدارماشى فلەرا تارحانوۆا, گەرمانياداعى «قازاق» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى سۇلەيمەن شادكام, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, «فورۋم» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ۆلاديمير مۋسسوليتين, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, سىنشى-ادەبيەتتانۋشى مارياننا دۋدارەۆا كەلدى.
ۆ.مۋسسوليتين راحىمجان قاسىمعالي ۇلىنا وسىعان دەيىن الەم بويىنشا نازىم حيكمەت, پابلو نەرۋدا, دجاۆاحارلال نەرۋ يەلەنگەن «جەمىستى بەيبىتشىلىك شىعارماشىلىعى ءۇشىن» التىن مەدالىن تابىستادى. مۇنداي كەڭ اۋقىمداعى ايماقتىق شارانى جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن رۋحانياتقا جاناشىر ۇيىمداردىڭ قارجىلىق قولداۋىنسىز اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. فەستيۆالدىڭ اشىلعانىنان باستاپ سوڭعى كۇنىنە دەيىن باسى-قاسىندا ءجۇرگەن وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ: «بيىل ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان فەستيۆال ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاقستاندىقتاردىڭ قالاۋىمەن پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن ۇلىقتاۋ ساتىندە قازاقتىڭ ابىزى ءابىش كەكىلباەۆ: «ويداعىمىز بولدى, ورتامىز تولدى. توبەدەگىمىز كەلدى» دەپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قولداۋعا شاقىرعان بولاتىن. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان تۇلعاعا قولداۋ بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا: «بەگىن سىيلاعان حالقى بولسا, حالقىن سىيلاعان بەگى بولسا – ول ەل ماڭگى بولادى» دەگەن جازۋ بار ەكەن. مىنە, ءبىز وسى ۇستانىممەن ءجۇرىپ كەلەمىز», – دەپ ءوزىنىڭ دە ادەبيەتتەن الىس ەمەس, مادەنيەتتىڭ ۇلكەن جاناشىر-تىلەكشىسى ەكەنىن تانىتتى.
فەستيۆالدىڭ شىمىلدىعىن باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ساحنالاعان «جاڭگىر حان» تاريحي دراماسى اشتى. پەسانى تاماشالاپ وتىرىپ, رەسەيدىڭ بەلگىلى «ب ۇلىكشىل» دراماتۋرگى ەدۋارد رادزينسكيدىڭ: «دراماتۋرگ ءبىر پەسا جازىپ بەرسە, رەجيسسەر ونى باسقا پەسا ەتىپ قويادى, ال كورەرمەن مۇلدە وزگە پەسانى تاماشالايدى» دەيتىن اتاقتى ءسوزى ويعا ورالدى. دراماتۋرگ پەساسىنا بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى, ءابىلحايىردىڭ شوبەرەسى جاڭگىردىڭ بيلىك قۇرعان كەزىن, سول كەزەڭدەگى ساياسي شيەلەنىستى, اق پاتشا مەن حالىقتىڭ ورتاسىندا ازاپقا ءتۇسىپ, شەشىم قابىلداي الماي, تىعىرىققا تىرەلەتىن تۇسىن وزەك ەتىپ العان. ءبىر جاعىندا كاسپي, ءبىر جاعىندا جايىق وزەنى جاتسا دا, سول تەگىن سۋعا اتىن سۋعارۋعا دا قۇقى جوق قازاقتىڭ مۇڭى مەن قاسىرەتىن ارقالاپ, قول باستاپ, قارسى شىققان ماحامبەت پەن يساتايدىڭ بەتىن قايتارۋعا دا باتىلى بارار ەمەس. الدى جالىن, ارتى ءورت, وتارلىق ساياسات پەن ءوز اعايىنىنىڭ قىسپاعىندا قالعان جاڭگىر اق پاتشانىڭ كوڭىلىن تاپپاسا, قىل مويىنى قىلىشقا قيىلعالى تۇر. رەجيسسەر مۇقانعالي تومانوۆ ساحنالاعان «جاڭگىر حان» سپەكتاكلىنىڭ جاڭالىعى سول, ول كورەرمەندى جاڭگىر مەن ماحامبەتتىڭ توسىن وبرازىمەن جولىقتىردى. اسىرەسە, تەاتر ديرەكتورى قۋانىش اماندىقوۆتىڭ كەيىپتەۋىندەگى ماحامبەت بەينەسى كوپشىلىكتىڭ ساناسىنا سىڭگەن باتىر بەينەسىنەن بولەك. «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەيتىن كۇندەي كۇركىرەگەن قاھارماندى ەمەس, جەڭىلدەۋ قوزعالىپ, شامىرقانا سويلەيتىن شاقار مىنەزدى ماحامبەتتى كورگەندە, بەينەنىڭ توسىنداۋ سيپاتى تاڭىرقاتقاننان شىعار, «ءتىرى ماحامبەتتى كىم كورىپتى, مۇنداي دا ءبىر ماحامبەت كەرەك شىعار» دەستىك.
ال جاڭگىرگە كەلسەك, بودان ەتۋدى عانا كوكسەگەن پاتشا اعزام القىمىنان الىپ, بۋىندىرىپ, مىنا جاقتا ماحامبەت ەل ىشىنە ب ۇلىك سالىپ, حالىقتى حانعا قارسى قويىپ دۇرلىكتىرىپ جۇرسە, وسىنىڭ ءبارىن ول, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ايەلى فاتيمانىڭ قۇشاعىندا تولعانىپ تۇرىپ ويلايدى. ءسوز جوق, فاتيما كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ورىسشا ساۋاتتى, مادەنيەتتى. نيكولاي پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە شاقىرىلىپ, ءتىپتى ونىمەن جۇپتاسىپ بي بيلەگەن تۇڭعىش قازاق ايەلى. اقىلدى ايەلىن ارقا تۇتىپ, كەڭەسكەنى جاقسى-اق, الايدا اشىنعان ەلدىڭ جايى الاڭداتىپ وتىرعاندا, ازۋىن ايعا بىلەگەن جاڭگىردىڭ ءبىر ايەلدىڭ توڭىرەگىندە ءۇيىرىلىپ جۇرگەنى, تىم سەنىمسىز. موينىندا باتپانداي جۇگى بار جاڭگىردىڭ قۇشاقتا تۇرىپ ايتاتىن مونولوگى ونىڭ ىشكى جالعىزدىعىن بىلدىرەتىن جالعىز قۇرال شىعار, بىراق اسا ۇتىمدى رەجيسسەرلىك شەشىم ەمەس. ر.وتارباەۆتىڭ قازاق ءۇشىن قايشىلىعى مەن جۇمباعى كوپ بولعان جاڭگىر سەكىلدى تاريحي تۇلعانى قايتا تانۋ ماقساتىمەن جازعان دراماسىن تومانوۆ وزىنشە تانىعان بولسا دا, اكتەرلەردىڭ دە شەبەرلىگىن قاجەت ەتكەن وبرازدىڭ جارقىراپ اشىلا الماعانى راس.
ر.وتارباەۆتى دراماتۋرگ رەتىندە مويىنداتقان پەسالارىنىڭ ءبىرى – «ناشاقور تۋرالى نوۆەللا». كومپوزيتسياسى ناشاقورلىق ماسەلەسىنە قۇرىلعان الەۋمەتتىك درامانى بىلتىرعى جىلى ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان تەاترى «ۇيىق» اتاۋىمەن, استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى «كولەڭكەسiز جولاۋشى» ايدارىمەن ءجانە ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى «تاعدىر» دەگەن تاقىرىپپەن ساحناعا شىعارعان ەدى. حح عاسىردىڭ «وباسى» اتالعان قاسىرەتپەن كۇرەستە كوپ جاعدايدا ادام جەڭىلەدى. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق تاقىرىپتاعى پەسانى بيىلعى فەستيۆالعا ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ساحنالاۋىندا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءبىر پەسانى بىرنەشە راكۋرستا تاماشالاۋدىڭ قىزىعى سوندا, رەجيسسەرلەردىڭ دە, اكتەرلەردىڭ دە كاسىبي قارىمىن باعالاۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى بۇل. رەجيسسەر ەرجان قاۋلانوۆتىڭ قوعامنىڭ وتكىر دەرتىن جاڭا فورمالىق ىزدەنىسپەن اشۋعا تىرىسقانى قۋاندىردى. وتكىر ماسەلەنى وزگەشە كەيىپتەگەن اكتەرلەر تەاترداعى ستيل مەن جانردى بايلانىستىرعىسى كەلگەنى سونداي, ساحنا ارقىلى بايانداۋدى تۇرمىستىق قالىپتان, فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ جىبەرگەن. دەكوراتسياداعى اسپالى شامنىڭ, ناشاقورلاردى ەمدەيتىن ارنايى مەكەمەنىڭ بىردە ەمحانا, بىردە ناشاقوردى جالماعان سۋىق قابىر, زيرات ءرولىن اتقارىپ, ونىڭ ءبارى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن قابىسا كەلىپ, ساحنا مينيماليزمىنە قىزمەت كورسەتۋگە نەگىزدەگەن شەشىمى – كەيىپكەر پسيحولوگياسىن, ساحنانىڭ شەكسىز ءمۇمكىندىگىن اشۋعا ۇمتىلعان رەجيسسەر جەڭىسى.
بىلتىر جەتىساي دراما تەاترىنىڭ ساحنالاۋىمەن ۇسىنىلعان ر.وتارباەۆتىڭ «دۆوينيك» پەساسىن بيىل ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ تەاترىنىڭ ءوزى قويدى. فەستيۆالدا ونەر كورسەتكەن بەس تەاتردىڭ اراسىندا وسى ءبىر قويىلىم ارقىلى عانا تەاتر ءوزىنىڭ ۇنەمى ىزدەنەتىنىن جانە كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ دە باسقالاردان ءبىر ساتى بيىك ەكەنىن بايقاتتى. بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعاسىن سۋرەتتەيتىن سپەكتاكلدە اكتەرلەر بىردەن اتموسفەراعا ەنە كەتتى. تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى ارقىلى سۇرى كەتكەن زاماننىڭ سورعالاعان شىندىعىن ايتۋدى كوزدەگەن دراماتۋرگتىڭ دىتتەگەن ماقساتى ورىندالعانداي. بۇگىنگىنىڭ وقپانى ءومىرى تولمايتىن, جەمساۋى كەڭ باعلانى مەن ونىڭ ميستيكالىق سىڭارىن پەساسىنىڭ باستى كەيىپكەرى ەتكەندە, ر.وتارباەۆ بايدى دا, بايلىقتى دا ەمەس, ءبىر ادام ەكىگە جارىلعان كەزدە باستاۋ-بۇلاعى ءبىر بولعان قاسيەتتىڭ دە ەكى ءتۇرلى وزگەرىسكە تۇسەتىنىن تۇسپالدايدى. ءاربىر ادام بىردە – يماننىڭ, بىردە – شايتاننىڭ ەركىندە. اق پەن قارا, جاقسى مەن جامان, ىزگىلىك پەن ءىبىلىس ادام بويىندا يتجىعىسقا تۇسۋمەن كەلە جاتىر. ءبىرىن-ءبىرى باعىندىرا الماي الەك. بۇل احۋال ءار ادامعا تانىس بولۋى كەرەك. دراماتۋرگتىڭ يدەياسىن جاڭاشىل رەجيسسەر كاسىبي تۇردە شيراتا العان. رەجيسسەر بەلگىلەگەن ماقساتتى اكتەرلەر دە دۇرىس ءتۇسىنىپ, ساحناداعى سەرىكتەستەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا ءجۇرىپ وينادى. كەيىپكەرلەر ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن وزگەشە الەمدى پلاستيكامەن بايىتا تۇسكەنى سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك قۇنىن ارتتىرىپ تۇر.
بىلتىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ساتيرا تەاترىنىڭ ارتيستەرى ساحنالاعان «اياۋلىم انفيسا» تراگيكومەدياسىن بيىل وسى وبلىستاعى وزبەك دراما تەاترى ۇسىندى. مۇنداي فەستيۆالداردىڭ قاجەتتىلىگى سوندا, ءبىر شىعارمانىڭ ءارتۇرلى ينتەرپرەتاتسياسى ارقىلى رەجيسسەر مەن اكتەر جۇمىسىنىڭ ءيى قانعان-قانباعانىن ايىرا الاسىڭ. ەكى سپەكتاكلدى سالىستىرا وتىرىپ, بەلگىلى ساتيرا ساردارلارى ۋاليبەك ءابدىرايىموۆ پەن ءجۇسىپ اقشورانىڭ ويىنىنان كومەديالىق سيپاتپەن قوسا, تەرەڭ ويعا قۇرىلعان ديناميكالى درامانى اڭعارعانبىز, ال وزبەك ارتيستەرى كومەديا بوياۋىن قويۋلاندىرىپ جىبەرگەن. ونىڭ سەبەبى, وزبەك حالقىنىڭ تابيعاتىنىڭ ءوزى كومەدياعا ءبىر تابان جاقىندىعىنان بولۋى كەرەك. سپەكتاكلدە ءبارى بار: بي دە بار, ءان دە بار, ءازىل دە بار, ارەكەت تە بار. ارقايسىسى ءوزىنىڭ كىشكەنتاي عانا كۇلدىرگى وبرازىن بارىنشا بيىك ەتىپ شىعارۋعا ۇمتىلعان. بىراق نە نارسە دە مولشەردەن اسپاۋى كەرەك, اسسا, ادامدى جيرەندىرەدى. كۇلكى مەن وي قاتار جۇرسە, كومەديا قۇندىلىعى ارتادى. الاقانداي اۋىلدا ەدىرەي ماتوۆيچ دەگەن پەش قالاۋشى اياق استىنان اۋليەگە اينالادى. كوزى ويناقشىپ, بوكسەسى بۇلتىڭداعان ەپتى ايەلىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اتىنا زەينەتاقى تاعايىندالىپ, ءتىپتى كوشەگە ەسىمى دە بەرىلەدى. پەش قالاپ ءجۇرىپ تاپقان اقشاسىنا اراق الىپ ءىشىپ, سىرنايلاتىپ ءان سالىپ, اياعىن ارەڭ باسىپ جۇرگەن ماسكۇنەمنەن پاراسات يەسى جاساپ, كەڭەستىك قوعامنىڭ ابىرويلى ازاماتى ەتىپ كورسەتكەن كەشەگى حالىقتار دوستىعى يدەياسى دۇرىس سالتانات قۇرماسا, سوڭى قالاي بولاتىنىن دراماتۋرگ اششى اجۋامەن اشقان. «پەش قالاۋشى ەدىرەي ماتىچتىڭ ءوزى وسىلاي ەدىرەڭدەپ تۇرعاندا, باسقاسىنا نە جورىق ەدى؟» دەگەن دراماتۋرگ ويىن وزبەك تەاترىنىڭ رەجيسسەرى «قاعىندىرامىن» دەپ قارابايىرلىققا ۇرىندىرعان. بۇل پەساسى تۋرالى ر.وتارباەۆ: «پەسا 1989 جىلى جازىلىپ ەدى, 1991 جىلى العاش رەت ساحنالانعان بولاتىن. سول جىلدارى مۇنداي پەسانى جارىققا شىعارۋ ەسسىز ادامنىڭ ءىسى نەمەسە ۇكىمەتكە قارسى شىعۋ بولىپ سانالاتىن ەدى», – دەيدى.
ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى ءشۇي وبلىستىق دراما تەاترى ساحنالاعان «اياقتالماعان حيكايا» مۇڭدى دراماسىن, ءبىر ءسوزبەن تۇيىندەگەندە, بۇگىنگى قىرعىز دەموكراتياسىنىڭ كورىنىسى دەپ باعالاعان ءجون. ءبىر وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي – تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى. رەجيسسۋرا وسال بولعانىمەن, دراماتۋرگتىڭ باتىل ويىن ارتيستەردىڭ ويىنى اقتاپ شىققان. «ەلىمدى ساتپايمىن, جەرىمدى بەرمەيمىن!» دەگەن وتانشىلدىق يدەياعا وبلىستىق تەاتر ارتيستەرى كاسىبي ونەرىمەن جاۋاپ قاتقان.
راحىمجان وتارباەۆتىڭ دراماتۋرگياسى ساحنا سۇرانىسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ تاني الاتىن سۇڭعىلالىعىمەن دارالانادى. دراماتۋرگ ەڭ الدىمەن, ساحنالىق شيەلەنىستى ورىستەتە الاتىن شىمىر تاقىرىپتاردى تاڭداي بىلۋىمەن ەرەكشەلەنۋى ءتيىس. كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرىن كوشىرىپ الا سالعان قارابايىرلىقتان ادا, ءبارىنە بەلگىلى شىندىقتىڭ ءوزىن تولىققاندى كوركەمدىك دارەجەگە كوتەرىپ, ادەبي تاسىلدەرمەن ءار قىرىنان قۇبىلتىپ بەرۋ ونەرىن ەركىن مەڭگەرگەن قالامگەردىڭ دراماتۋرگياسى جىل سايىن جاڭا پەسالارمەن ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. ادام قارىم-قاتىناسىنداعى قايشىلىقتار, قوعامنىڭ كولەڭكەلى جاعىنان جيرەندىرۋ, ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعىنان اجىراماۋ – وتارباەۆ پەسالارىنىڭ ءتىنى. ادەبيەتتىڭ قاي جانرىندا جازسا دا قالامى جۇيرىك, رۋحاني دەگدارلىقتى اڭسايتىن راحىمجان شىعارماشىلىعىنداعى جالت ەتكەن ساۋلەدەن وزگە ەشنارسەگە تاۋەلدى ەمەس وي ازاتتىعىنا ەڭ اۋەلى وسى فەستيۆالى دالەل بولا الادى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى