مويىنقۇم موماقان قالپىنان تانباي شاعىر-شاعىر بولىپ جوسىلىپ جاتىر. ساۋكەلەلى سەكسەۋىلدەر سونادايدان سۇيكىمىمەن قارسى الىپ, سول قالپىندا شىعارىپ سالادى. كوز سۇرىنەر جەردىڭ بارلىعى اق قىراۋ. ماشينانىڭ بىرقالىپتى سارىنى ۇيقى شاقىراتىنداي. كەيدە ايقىش-ۇيقىش جەرگە كەلگەندە شوقىراقتاپ, قاڭعىپ كەتكەن ويدى قايىرادى.
... ۇلى نۇرادان ەڭىسكە كوز سالساڭىز, الدىڭىزدان ۇلان-بايتاق جازىق كورىنەدى. كارىقۇلاق قاريالار كەزىندە وسى جەردى تەڭىز تولقىنى سابالاپ تۇرعان دەسەدى. انا ءبىر جىلى ۇلىتاۋ ساپارىندا عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن وقىعانىم بار. ۇلى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك, وسى ماڭاي ەستە جوق ەسكى زامانداردا سۋ استىندا بولعان. سۋ بىرتە-بىرتە جەرگە ءسىڭىپ, تەڭىز تارتىلعاندا سۋ بەتىندە العاشقى بولىپ ۇلىتاۋ شىڭدارى قىلتيىپ كورىنگەن. سودان دا بۇل تاۋ ۇلىتاۋ بولىپ اتالادى. وسى تاۋدىڭ ءبىر سۇيەمى ءتاڭىرتاۋى اتالادى. وعان كوتەرىلەردە گۇلسارا اتتى كاۋسار بۇلاقتان سۋ ىشەسىز. جولسوقتى بولىپ, شولىركەپ كەلگەن ادامعا ءمولدىر دە سالقىن سۋ شيپاداي سەزىلەدى.
نۇراعا ورالايىق. وسى ايماقتا «تاڭبالى تاس» دەپ اتالاتىن جەر بار. شاتقالدارعا باعزى بابالارىمىز ءتۇرلى تاڭبا قالدىرعان. ءۇش ءجۇزدىڭ تاڭباسى قالدىرىلعان شاتقالدى قانشاما عاسىر بويى سوققان جەل ابدەن مۇجىگەن. بابالاردىڭ قولىمەن سالىنعان تاڭبالار ءار-ءار جەردە شاشىلىپ جاتىر.
قاستەرلى ورىندى قادىرلەي الماعانىمىزعا ءىش ورتەنىپ, كوڭىل جۇدەپ كەلە جاتقاندا الدىڭىزدان بايالىشتى جازىق دالا كەزىگەدى. ءبىر كەزدەرى سەكسەۋىلدى وتىن رەتىندە پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلمەي قالعان كەزدە جۇرت جاپپاي بايالىش شاپتى. ءبىر ءتۇپ بايالىش ءبىر شەلەك كومىرىڭىزدى ءاپ-ساتتە تۇتاندىرادى. بويى الاسا بولعانىمەن قىزۋى قاتتى.
ۇرپيگەن ءسابي بولساق تا,
ۇشاتىن سامعاپ وي الىس.
سونبەيتىن شوعى ءبىر تاڭعا,
بولعانمەن اق قىس, سالقىن كۇز.
بايالىش سەنىڭ ارقاڭدا,
وتتىلاۋ بولدىق بالكىم ءبىز, – دەپ ءجۇرسىن ەرمان جىرلاعان بايالىشىڭىز وسى.
ءيا, ءناسىلى بۇتا بولسا دا, بايالىشتا تەكتىلىك بار. كەشەگى سۇراپىل زاماندا اجەلەرىمىز وسى بايالىشتى تاۋ-تاۋ ەتىپ ءۇيىپ, قىستا بالالارىن ۇسىتپەي, امان الىپ قالعان. سوندىقتان, بايالىش كورسەك, بويىمىز قىزادى.
ءدىڭىنىڭ قاتتىلىعىنان دا شىعار-اۋ, ءبىز مىنگەن ەكى «دجيپ» كولىگىنىڭ ءبىرىنىڭ دوڭعالاعىنان وت شىقتى. زارە-قۇتىمىز قالمادى. سويتسەك, اۆتوكولىك دوڭعالاعىنا بايالىش ورالعان ەكەن عوي.
سايىن دالانىڭ ءشوبى دە, وندا جايىلىپ جۇرگەن اڭى دا تەكتى. بەتپاقدالا مەن ارقانىڭ كەز كەلگەن ءشوبى ءدارى. تەك ولاردىڭ ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. مەنىڭ بىلەتىنىم جۋسان, تورعايوتى, يزەن, ەبەلەك, ميا, جىڭعىل مەن سەكسەۋىل. كۇنى كەشە اجەلەرىمىز جىڭعىلدان بوياۋ الىپ, تون بوياعانىن بۇگىنگى جاستار بىلمەيدى. سەكسەۋىل وتىن عانا ەمەس, ونىڭ ك ۇلىن ساقارعا قوسىپ, كادىمگى سابىن جاسايدى. سەكسەۋىل ك ۇلىنەن تەمىرەتكىگە قارسى ءدارى الادى. ميانى بۇگىندە كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. ايتپاقشى, ءشايشوپ دەگەن دە بار ەكەن-اۋ. بالا كەزىمىزدە وتىنعا باراتىنبىز. شەشەلەرىمىز داستارحاننىڭ نەمەسە ورامالدىڭ ءبىر بۇرىشىنا ءتۇيىپ جىبەرگەن شايى تەز تاۋسىلىپ قالاتىن. وسىندايدا ۇلكەندەر تالاي رەت شايشوپ تەرىپ اكەلىپ دەمدەۋشى ەدى. ال ەندى قۇمدا وسەتىن جۋا مەن سارىمساق, جاۋجۇمىردىڭ قادىرىن اۋىل اقساقالدارى ايتسىن. اشارشىلىق جىلدارى جاۋجۇمىر قازىپ جەپ, امان قالعان بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى ارامىزدا ءجۇر. جاۋجۇمىر جونىندە اڭگىمە باستاساڭىز, ءبىر تاڭدى ۇيقىسىز وتكەرەتىنىڭىزگە ءباس تىگە الامىز. شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ جۇرگەندە جۋانى ءبىز دە تالاي جەدىك. ايرانعا قوسىپ جەپ الساڭىز, كەشكە دەيىن تاماق ىزدەمەيسىز.
ال ەندى جۇگىرگەن اڭى مەن ۇشقان قۇسى... ياپىر-اي, نە دەپ كەتتىم؟ بۇگىندە ءوزى ارقا مەن مويىنقۇمدا, بەتپاقدالادا, تاقىردا, نۇرا بويىندا, تەكەي, دەگەرەز, ۇشكوكشە ماڭىندا جۇگىرگەن اڭ كەزدەستىردىڭىز بە؟ مىنا نۇرا تابانىنان, تەكەي, دەگەرەز, ۇشكوكشەدەگى ۇڭعىمادان ءشولىن قاندىرعان كيىكتەر, اقبوكەندەر ءۇيىر-ۇيىرىمەن جۇيتكىپ ءجۇرمەيتىن بە ەدى؟ ەكەۋ-ەكەۋ بولىپ شاعىلداردان قاراقۇيرىق جالت ەتەتىن. دالا ەركەلەرى مۇنداي سۇلۋ بولار ما؟ ءتورت اياقتىسى تاعىلىعىن جاساعان شىعار-اۋ, ەكى اياقتىلار دا قىر سوڭىنا ءتۇسىپ العان جوق پا؟ اقبوكەننىڭ مۇيىزدەرى وزىنە سور بولىپ جابىستى. جانارى مۇڭلى, ءمۇيىزى قۇندى اقبوكەندى سول ءمۇيىزى ءۇشىن براكونەرلەر ءۇيىر-ۇيىرىمەن قىرىپ تاستادى. «قىتايلار اقبوكەن ءمۇيىزىنىڭ كەلىسىن پالەن تەڭگەدەن الادى ەكەن. ودان قىمبات ءدارى جاسايتىن كورىنەدى» دەگەن اڭگىمە شىققان سوڭ ەرىككەننىڭ بارلىعى ءيتىن جەتەلەپ, مىلتىعىن اسىنىپ قۇم ءىشىن, سايىن دالانى كەزىپ كەتتى. تۇندە اۆتوكولىكتىڭ وتكىر جارىعىمەن اقبوكەندەردى تۇساپ, پىرداي قىلىپ اتىپ, مۇيىزدەرىن قاعىپ الىپ, جىرداي قىلىپ ايتىپ جۇرگەندەردى كوردىك.
اقبوكەندەر شۋ وزەنىن جاعالاپ بيىل دا مويىنقۇمعا سۇعىنا ەندى. بىرنەشە جىل كورىنبەي كەتىپ, ويدا-جوقتا قايتا ورالعان كيىكتەردى كورگەن جەرگىلىكتى جۇرت مۇنى جاقسىلىققا بالاپ وتىر. بىراق وتە سيرەك دەسەدى. مەيلى دە مەيىرىمدى ادامداردان پانا ىزدەپ كەلدى عوي. ۇركىتپەيىكشى ولاردى.
وسىلاي دالا تاعىلارى بەزىپ كەتتى. تىم بولماسا الدىمىزدان ءبىر قارساق قيىپ وتسە دەپ تىلەپ كەلەمىز.
وسى كەزدە جۇرگىزۋشى جىگىت ەربول ايقاي سالدى.
– كەتتى, كەتتى!
– نە كەتتى؟ – دەيمىز شوشىنا.
قۇم ىشىنە تەرەڭدەي ەنگەنبىز. وسىندايدا ماشينانىڭ ءبىر تەتىگى بۇزىلسا, ءولدىم دەگەن وسى بولادى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ سوزدىك قورى دا قىزىق. ماشينانىڭ ءبىر بولشەگى بۇزىلسا «كەتتى» دەيدى. ءبىز وسى «كەتتىنى» ويلاپپىز. سويتسەك, جۇرگىزۋشى وڭ قولىن تەرەزەدەن شىعارىپ, شوشايتىپ:
– انە, انە! – دەيدى.
جالت قارادىق. مىنە, كەرەمەت! ءبىر ءۇيىر كيىك شاعىلدىڭ كۇنەس بەتىندەگى شوپتەسىندە جايىلىپ ءجۇر. تەكەسى بولار, بىرەۋى شاعىل توبەسىنە شىعىپ, جان-جاعىنا ءجىتى قاراپ, كەڭ تاناۋىمەن ءيىس اڭديدى. ءتۇز تاعىسى تاياۋ بولسا, اتا جونەلۋگە دايىن. تاسجولمەن سىرعىپ ءوتىپ جاتقان تەمىرلەردەن قاۋىپ جوق ەكەنىن ولار دا بىلەدى-اۋ شاماسى. بىراق سول «تەمىردەن» تۇسكەن قولدارىندا وق شاشار تاياعى بار ەكى اياقتىلار قاۋىپتى. سوندىقتان, ماشينا داۋىسىنىڭ ىرعاعىن دا كيىكتەر زەرتتەپ العان ءتارىزدى.
ءبىر دوڭەستەن اسا بەرە كيىكتەردىڭ توپتانىپ, شاعىل اسىپ بارا جاتقانىن كوزىمىز شالىپ قالدى. قانشا دەگەنمەن تەمىر كولىكتەگىلەرگە بۇگىندە سەنىپ بولمايدى. «قۇتىرعاننان قۇتىلعان».
بوكەندەردىڭ ءمارت تە سەرتشىل بولاتىنىن اڭشىلار جاقسى بىلەدى. ەگەر ونى قۋىپ كەلە جاتقانىڭىزدا تۇياعى ءسۇرىنىپ كەتىپ, قۇلاپ تۇسسە, كوزدەرى مولدىرەپ جاتا بەرەدى. ءتىپتەن, القىمىنا قانجار تاقاعاندا دا تۇياق سەرىپپەيدى. تاعى ءبىر قاسيەتى ءارى سەرتى سوڭىنا تۇسكەن قۋعىنشىنىڭ قالاي دا الدىن كەسىپ ءوتۋى ءتيىس. بۇگىنگىنىڭ ادامدارىندا وسى سەرتشىل قاسيەت جوق. تاڭەرتەڭ بەرگەن سەرتىنەن ءتۇس قايتا اينىپ قالاتىندار قانشاما؟!
تابيعات-انانىڭ توز-توزىن شىعارعان ادام-قاسقىر دا وسى ايۋاندىعىنىڭ جازاسىن تۇبىندە ءبىر تارتادى-اۋ دەگەن ۇرەي بويىڭدى توڭازىتادى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق جۇمسامايدى» دەمەۋشى مە ەدى حالقىمىز. بەيكۇنا بوبەكتى اياماعان ادامدار دالا ەركەسىن اياي ما؟
جۇرەگىم زىرق ەتتى. جەزكيىكتەر جوتا اسىپ كەتىپتى. شاعىلدار جالاڭاشتانىپ قالعانداي.
كوڭىلىم الدەنەگە الابۇرتىپ, جان سارايىم جەتىمسىرەپ كەلە جاتتى...
سابىربەك ولجاباي