الماتىدا 1892 جىلى فرانتسۋز ارحيتەكتورى پول گۋردەنىڭ جوباسى بويىنشا ىرگەتاسى قالانعان تاريحي عيماراتتا الماتى قالاسىنىڭ جاڭا مۋزەيى اشىلدى. بوگەنباي باتىر كوشەسىندەگى ءجۇز جىلدان اسا تاريحى بار كونە عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ءارىن-ءسانىن كەلتىرىپ, مۋزەي ءۇشىن ءساتتى تاڭدالعانى جادىگەر جيناقتالاتىن ورىننىڭ سالتاناتىن اسىرىپ-اق تۇر. مۋزەيدىڭ اشىلۋ راسىمىندە قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك شاھار ومىرىندەگى مادەني وقيعانىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلىپ: «مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, الماتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى, ەلىمىزدىڭ مادەني, عىلىمي جانە تۋريستىك ورتالىعى. وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن بۇل جاڭا مۋزەيدىڭ تاربيەلىك ماڭىزى وتە زور. جاستارعا زاماناۋي مۋلتيمەديالىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان الماتى مۋزەيىنەن بارلىق باعىتتاعى اقپاراتتارعا تولىق جاۋاپ الۋ قىزىقتى بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل مۋزەي الماتىلىقتار مەن قالا قوناقتارىنىڭ سۇيىكتى ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن», – دەدى.
الماتىنىڭ جاڭا مۋزەيى – جەتىسۋ ايماعىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن ءار قىرىنان كورسەتەتىن ءىرى عىلىمي ءارى مادەني ورتالىعىنا اينالارى ءسوزسىز. مۋزەيدە 40 مىڭعا جۋىق جادىگەر جيناقتالعان. ونىڭ ىشىندە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ, ەتنوگرافيانىڭ, ءار ءتۇرلى كەزەڭدەر مەن مادەنيەتتىڭ تۋىندىلارى مەن قۇندى قازىنالارى بار. جاڭا مۋزەي وسى سالاداعى تەحنولوگيانىڭ كەڭ ءمۇمكىندىگىن تانىتادى جانە قالا تاريحىنىڭ بارلىق تاراۋلارى بويىنشا اقپاراتتىق-بەينەلەۋ ماتەريالدارىنا اسا باي 11 زالدان تۇرادى.
العاشقى ەكى ەكسپوزيتسيانىڭ تاقىرىبى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى اكىمشىلىك بيلىگى, قولونەرى مەن ساۋداسى, مادەنيەتى مەن يدەولوگياسى بار قالانىڭ ورتا عاسىرعا دەيىنگى ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى شاعىن ەلدى مەكەن نەگىزىندە باستالعان ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن قامتيدى. «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى» جانە «جەتىسۋدىڭ ەتنوگرافياسى» زالدارى قازاقتاردىڭ اسكەري ونەرىن, قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ ەرەكشەلىگىن, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى ايماقتىڭ تاريحىن اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان.
ءحىح-حح عاسىرداعى قالانىڭ دامۋ كەزەڭى «الماتى تاريحىنىڭ ۆەرنىي كەزەڭى» دەگەن زالىنا جيناقتالعان. قىزىل اعاش شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان جيھاز ونەرىنىڭ سيرەك تۋىندىلارى سول ءداۋىردىڭ قايتالانباس تىنىسىن سەزدىرىپ تۇر. ال «حح عاسىرداعى الماتى» زالى قازاق كسر-ءنىڭ استاناسى بولعان قالانىڭ ماڭىزدى تاريحىنان سىر شەرتەدى. سونداي-اق, «تۇركىسىب», «ساياسي رەپرەسسيالار», «الماتى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» اتتى بولىمدەر ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى قاسىرەتتى جىلدار تۋرالى باياندايدى. «ەلباسى جانە الماتى» اتتى زال ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى بولعان الماتى قالاسىنىڭ ساياسي, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالا وتىرىپ, الىپ مەگاپوليسكە تابان تىرەگەنگە دەيىنگى تاريحىن ەلباسى ەڭبەگىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ تارقاتادى.
مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قالا باسشىلىعى, عىلىم جانە شىعارماشىلىق وكىلدەرى, قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ارداگەرلەرى, ستۋدەنت-جاستار قاتىستى. الماتى قالاسىنىڭ مۋزەيى بوگەنبەي باتىر كوشەسى, 132-ۇيدە ورنالاسقان.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى