ءسوزسويىل

بىردە… «ءتىرى مۇقاعالي ارتىق» مۇزافار الىمباەۆتىڭ «بال­­دىرعان» جۋرنالىندا باس رەداكتور بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك. ول كەزدە اتى دا, اتاعى دا دۇركىرەپ شىعىپ تۇرعان بولاتىن. ءبىر كۇنى الدەبىر شارۋامەن جا­زۋ­شى­لار ودا­عىنا باس سۇعادى. الدىنان ار­­قى­راپ-جارقىراپ ارقالى اقىن مۇقاعالي ما­قاتاەۆ شىعادى. اقىنعا اقىن جولىققان سوڭ نە تۋشى ەدى؟ ارينە, ءبىر شۋماق ولەڭ. سونداي ولەڭنىڭ ءبىرىن مۇقاڭ وقىپ كەپ جىبەرەدى. «و, مۇزاعا, ولتىرمەسەڭ ون سوم بەر, جان-جاعىمنان شانشىپ جاتىر سەمسەرلەر. سول ون سومدى بەرەسىڭ عوي تۇبىندە, ءولىپ قالىپ, كومسەڭدەر». مۇقاعاليدىڭ تابان اس­تىن­دا شىعارعان مىنا ولەڭى­نە ريزا بولعان مۇزاعاڭ: – ءولى موتسارتتان ءتىرى مۇ­قاعالي ارتىق, – دەپ ون سومدى مۇقاڭنىڭ قولىنا قىستىرا بەرىپتى. ايتپەسە ءارتىس بولا ما؟ «توي دەسە, قۋ باس تا دو­مالايدى» دەمەكشى, الماتى وبلىسىنا قاراستى نۇرا ەلدى مەكەنىندە بۇركىتشىلەر مەن ساياتشىلاردىڭ سايىسى وتە­تىن بولىپ, سول جيىنعا بەلگىلى ءانشى-ارتىستەر نۇرلان ونەر­­باەۆ پەن بايعالي ەسە­ناليەۆ­تەر بارماق بولادى. اقپان ايىنىڭ ءىشى بولسا كەرەك. كۇن سۋىق, جول دەگەنىڭ بەينە كوك مۇز. ەكەۋى ەكى تەمىر تۇل­پاردى «ەرتتەپ» ءمىنىپ, ادام قاراسى جيىلار ساۋىققا تار­تىپ كەتەدى. الدا ءارى اعا, ءارى باستىق – «دجيپ» مىنگەن نۇر­­­­­لان. ونىڭ ءىزىن قۋالاپ, ىنىلىك ىزەتپەن باي­عا­لي كەلە جاتادى. نۇرەكەڭ جول­دىڭ تاي­­عاقتىعىنا قارا­ماستان قات­­تى جىلدامدىق­پەن ءجۇ­رەدى. «اداسىپ قال­ماي­ىن, قا­لىپ كەتپەيىن» دەگەن وي­مەن بايعالي دا گازدى با­رىن­شا باسا تۇسەدى. باي­قا­سا, جىل­دامدىق جۇزدەن اسىپ جى­عىلادى. بايعالي جارىعىن جا­عىپ-ءوشىرىپ, «توقتا» دەگەندەي بەل­گى بەرەدى. نۇرەكەڭ ونى قاپە­رىنە دە الار ەمەس. قايتا گازدى با­سا ءتۇسىپ, جىلدامدىقتى ءجۇز قى­رىققا جەتكىزەدى. جارىس وتەتىن جەردى بىلمەگەن سوڭ, «اداسىپ قالمايىنمەن» بايعالي دا جىل­دامدىقتى ۇدەتە تۇسەدى. بىراق قور­قىپ كەلەدى. «ويپىرىم-اي, مى­نا جولدا اپات­قا ۇشىراساق, قا­زاق ماڭدايىنا بىتكەن ەكى ارى­سىنان ايىرىلىپ قالادى-اۋ. ەل-حالىق شۋلاپ, ماسقارا بولا­مىز عوي» دەگەن دە وي بار بايعا­ليدا. سونى وي­لاعان سايىن ماڭ­دايى شىپ-شىپ تەرلەيدى. ول وي نۇرەكەڭە كىرىپ-شىقپايتىن سى­ڭاي­­لى. ءايت­پەسە, بۇلاي جۇرەر مە ەدى؟ توزاقتىڭ قىل كوپىرىنەن ءوت­كەن­دەي بولىپ ەكەۋى مەجەلى جەرگە جەتەدى. بايعاليدى كولىك ەمەس, كولىكتى بايعالي سۇيرەپ كەلگەندەي القىنىپ تۇرىپ: – نۇرەكە, مۇنىڭىز نە؟ زارەم ءزار تۇبىنە كەتتى عوي. اقىرىن جۇرسەڭىز قايتەدى؟ «اپاتقا ۇشى­راپ, ماسقارا بولامىز با» دەپ قورىقتىم, – دەيدى. – سونى ايتام. ويباي-اۋ, ءوزىڭ وڭمەڭدەپ, سوڭىمنان قالار ەمەس­سىڭ... – قايدان بىلەيىن, سىزدەن ادا­سىپ قالامىن با دەپ باسا بەردىم. – ءويتىپ اداسقانىڭ بار بولسىن! ءسال تەجەسەم, مەنى ءسۇزىپ العالى كەلە جاتىرسىڭ. سوسىن قورىققانىمنان سەنەن قاشا بەردىم, گازدى باسا بەردىم. جانىمدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ارەڭ جەتتىم, – دەپتى نۇرەكەڭ دە ەنتىگىپ. سويتسە, ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەي, اعاسى قاشىپ, ءىنىسى قۋا بەرگەن ەكەن عوي. ايتپەسە, ءارتىس بولا ما؟» ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى. _______ تۇيرەگىش تۇيىندەر ەلتىگەننىڭ ەرىنىن يت جالايدى. * * * ۇرەيلىنىڭ ءبارى – وتىرىكشى. * * * سالقىن شايدان سالقىن قاباق تانىلار. * * * جالعان سويلەۋشى جازاسىن ءوزى تارتادى. * * * تولعاقتىڭ تاقسىرەتىن بەدەۋ بىلمەس. * * * اقىماقتان سۇبە جەگەنشە, اقىلماننان دۇرە جە. * * * جاسىرعانمەن تەسىك بارىن كەمەدە, دولى مۇحيت كاپيتانعا كونە مە؟ * * * جاس شاعىندا سايرانشىل, جاس ۇلعايسا ويبايشىل. * * * زارەدەي ءزارلى ءسوز دە ءزابىر­لەيدى. الماتى. _______ تىكەنەك ءسوز ايلىقتان ايلىققا جە­­تۋ قيىن-اق. ال ءبىر پارانى الىپ, كەلەسىسىن العانعا  دەيىن تىپتەن قيىن! * * * ءيتتى مايلى سۇيەكپەن ۇرساڭ, قىڭسىلامايدى. * * * ءومىردى سپورت دەسە دە بولادى. بىرەۋگە اۋىر اتلەت تە, ال بىرەۋلەرگە ءما­نەر­لەپ سىرعاناۋ سياقتى بولىپ كەلەدى. ال جولى بولماي بورداي توزاتىن­دار­عا شتانگىنى كونكي تا­عىپ الىپ كوتەرۋگە تۋرا كەلەدى. * * * ايەلدى باقىتتى ەتۋ تىپتەن وڭاي, تەك قىمباتقا تۇسەتىنى بولماسا... * * * «مەن ءتىرى جان اتاۋ­لىنى, اسىرەسە, اڭ-قۇستى وتە جاقسى كورگەنىم سونشا, تىپتەن ايەلىمە دە قول كوتەرۋگە باتىلىم بارمايدى». * * * ءبىزدىڭ وڭتۇستىگىمىز كەيبىرەۋلەر ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سولتۇستىك بولىپ سانالادى... ______________ «كەدەي» اكىم – تاپتىم, تاپتىم, – دەپ جاپاق ەسىكتەن ەنتەلەي كىردى. – نەنى تاپتىڭ؟ – نەنى ەمەس, كىمدى دە. – ال, دەدىك؟ – ەي, وسى سەن دە تۇك بىلمەگەنسىپ, اڭقاۋسىنىپ قالاتىنىڭ-اي! كۇنى كەشە ەكەۋمىز كەدەي اكىم «بار ما», «جوق پا» دەپ باستەسكەنىمىزدى ۇمىتتىڭ با؟ قايبىر كۇنى اڭگىمەدەن اڭگى­مە شىعىپ, كەدەي اكىم جونىندە قىرعيقاباق سوزگە كەلىپ, اقى­رىن­دا باستەسىپ تىنعانبىز. ول سونى ايتىپ تۇر. جاپاق: «كەدەي اكىم بار» دەسە, مەن: «جوق» دەيمىن. باسكە تىگەر قال­تامىزدا كوك تيىن جوق. سوندىقتان مەن: – ەگەر, كەدەي اكىم بار بولسا, مۇرنىمدى كەسىپ بەرەيىن, – دەدىم. ول: – ەگەر, جوق بولسا, ەكى كوزىمدى ويىپ بەرەيىن, –دەدى دە, – جو-جوق, سەنىڭ سۋ مۇرنىڭ مەن مەنىڭ كوزىم تەڭ ەمەس, اقىم كەتىپ قالادى, ودان دا ەكەۋمىز دە ءبىر-ءبىر كوزدەن تىگەيىك. – بۇعان كەلىسپەيمىن, ويتكە­نى, مەنىڭ ءبىر كوزىم ەكى كوزگە تاتيدى. سەنىكىندەي وشەيىن دەپ تۇرعان جوق. – ءاي, سەن ولاي مەنىڭ قوس شى­راعىمدى كەمسىتپە... جاراي­دى, سەن مۇرنىڭدى, مەن ءبىر كوزىمدى... – كەلىستىك. جاپاق تا, مەن دە «كەدەي اكىم­نىڭ بار-جوعىن انىقتاي­مىز» دەپ تانىمىزدەن ەت كەسۋگە دەيىن بارىپ, «باسىمىزدىڭ پىسكەنى نە, وسىنى دوعارايىق» دەپ, ەزەۋرەگەن ەكپىنىمىزدى باسا قوي­مادىق. ايتەۋىر, كەدەي اكىمنىڭ تابىلماسىنا سەنىمدىمىن. بىراق, سەنىمىمنىڭ الداعانىن قاراشى! مىنە, جاپاعىمنىڭ ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, كەدەي اكىمدى تاپ­قانىنا, مەنىڭ مۇرىنسىز قالا­تى­نىما ءماز بولا قاسىمدا تۇر. تاقا ءبىر مۇرنىمدى كەستىرۋ ءۇشىن الدەكىمنەن تاپسىرما ال­عانداي. يتپەن ىزدەسەڭ تاپتىرماي­تىن «كەدەي اكىمنىڭ» تابىلا كەتۋى زارە-قۇتىمدى قاشىرىپ, پۇ­شىق اتانۋ قاۋپى مەڭدەپ الدى. بارىنەن دە مۇرنىمدى كەسەر كەز­دەگى ءتان قينالىسىن ويلا­عان­دا دەنەم تىتىركەنىپ, جۇرەگىم مۇز­داپ, قالشىلداپ كەتەمىن. بۇل جاپاق باستەن جەڭسە, مۇ­رىن تۇگىلى باسىڭدى جالماۋدان تايىنباسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ماعان كەتكەن ەسەسى قانشاما؟! سولاردى قايتارماي تىنبايدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ءارى-بەرى وي­لا­نىپ: «بۇل جاي انشەيىن جاپاق­تىڭ كوبىك ءسوزىنىڭ ءبىرى شىعار, الگى بايعۇس اكىمدى كوزىممەن كورمەي قالاي سەنەمىن» دەگەندەي كومەسكى ءۇمىت قىلاڭ بەرىپ, ءوزىمدى-ءوزىم جۇباتقانسىدىم. جاپاق: «ءجۇر دە ءجۇر, ءدال بۇگىن كورسەتەمىن» دەپ بولمەدەن دەدەكتەتە ءسۇي­رەي جونەلدى. جا­پاقتىڭ شايتان ارباسىنا مىنگەسىپ كەدەي اكىمنىڭ ۇيىنە كەلىپ تە قالدىق. جاپاق: – وسى جەردەن اڭدي­مىز. ونىڭ تىرشىلىگىن كو­زىڭمەن كورەسىڭ, – دەدى. باقىلاپ وتىرمىز. و, توبا, شىنىندا كەدەي اكىم بار ەكەن. تاڭدا­نىس­تان تاڭدايىم تاقىلداپ, باسىمدى شايقاي بەردىم, شايقاي بەردىم. انە, ءبىر اۋداننىڭ دۇركىرەگەن اكى­مى جىر­تىق-جىرتىق كۇر­تە­شەسىن يى­عى­نا ىلگەن كۇيى بۇكشەڭدەپ, كورشى بيزنەس­مەننىڭ اۋلاسىن سىپى­رىپ, بالا­­لارى تەزەك تەرىپ ءجۇر, ال ايەلى تاقيا جاماپ, كۇنەستە وتىر. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنەر ەم­ەسپىن. مۇ­رىننان ايىرىلار ازاپ­تىڭ تى­قى­رى تايانعانىن مويىن­داماسقا نە شارا. كادىمگى اكىم, و, توبا! مۇن­داي دا بولادى ەكەن-اۋ! – ال, جاپاق, مۇرنىمدى كەسە بەرەيىن, – دەدىم. ول بولسا: – جو-جوق, كەسپەي-اق قوي. ويتكەنى, وسىعان ءوزىم دە سەنبەيمىن, – دەيدى. – اينالايىن, جاپاعىم, ءسويت­­شى, ءسويتشى, شىنىندا ادام سەن­بەيتىن نارسە عوي, – دەپ, مۇر­نىم­نىڭ ورنىندا قالارىنا, ءبا­سە­كەلەسىمنىڭ راقىمشىلىق جا­ساعانىنا قۋانعاننان جىلاپ, ارتىنشا جۋىپ جىبەردىم. وۋ, حالايىق, بىزدە كەدەي اكىم بار ەكەن, بىراق, ءبارىبىر بۇل ءسو­زى­مە سىزدەر تۇگىلى ءوزىم سەنبەيمىن. ءيا, ءيا, سىزدەر سەنبەيسىزدەر. ال­اي­دا, بىرەۋ-مىرەۋمەن باستەسە قال­ساڭىزدار مۇرىندارىڭىزدى قۇر­بان­دىققا شالىپ جۇرمەگەي­سىز­دەر. جولدىباي بازاروۆ. استانا. ______ شىمشىما شۋماقتار قۇبىلمالى «تاربيە تۋرالى تولعانسا» دەپ تەبىرەنەدى, بىلاي شىعا شاتىناپ, شايتان تۇرگە ەنەدى. كىم نەدەن قورقادى؟ بىرەۋلەر بيىكتەن, شىڭنان قورقادى, بىرەۋلەر توعى بار سىمنان قورقادى. بىرەۋلەر جىننان قورقادى, ەندى بىرەۋلەر سول جىندارمەن ارالاسىپ جۇرسە دە, ورىندى سىننان قورقادى. بۇل كىم؟ ءىشىپ السا باس سالىپ سۇيە بەرەدى, ساۋ كەزىندە جۇدىرىعىن تۇيە بەرەدى. جانى اشۋ جاقىنى ولگەندە «كۇيىك ءۇشىن» دەپ ءىشىپ ءجۇردى. باستىعىنىڭ بالاسى شەتىنەپ ەدى, «وي, باۋىرىمايلاپ» جىلاپ – كوزگە ءتۇسىپ ءجۇردى. پاترۋلدىك پوليتسەي ماسكۇنەم ماشيناعا سىيماي قالىپ كەتتى, سىرا ىشكەن گالستۋكتى اعايدى «قۇرمەتپەن» الىپ كەتتى. ويناپ وتىر, ويلاپ وتىر – ارىستانىم, ايبارلىم, – دەپ, – جانى جومارت جايدارلىم, – دەپ, ءبىر جاس سۇلۋ شالدىڭ تىزەسىندە, ساقالىمەن ويناپ وتىر. بايلىق شىركىن اردى دا اداستىرار, سوڭىنداعى دۇنيەنى ويلاپ وتىر. ۇيلەنگەن سوڭ... قىز كەزىندە قاسىنان قالمادى, قىزىقتىرىپ سيقىر سوزبەن اربادى. قازىر ەندى جەرىنىپ وتىر, قوساعى وعان مىستان بوپ كورىنىپ وتىر. نامىس – «ۇلتتىڭ سانى وتە از» دەپ ۋايىم جەپ, ءبىر قىز وتىر نەكەسىز تۋايىن دەپ. بارلاۋ قوس قۇداعي ءبىرى قىزىن, ءبىرى ۇلىن ماقتاپ وتىر, ءبىرىن-ءبىرى تالاپ تاستاۋعا شاق قاپ وتىر. ءبىر ارۋ كوردىم كوشەدە بۇگىن دە كەشكە, كەشە دە, ءبىر ارۋ كوردىم كوشەدە. راسىندا, ءوزى حاس سۇلۋ, بىراق ماس سۇلۋ. – اتىم – سىمبات, – دەدى, – قۇنىم – قىمبات, – دەدى. قىمسىنۋدان جۇرداي, ءوزى جالاڭاش دەرلىك تىرداي. بەتتى باستىم, تۇرا قاشتىم. قورىققانىمنان جۇرەگىم توقتاپ قالدى, الگى ارۋ سوڭىمنان بوقتاپ قالدى. سابىربەك ولجاباي. شىمكەنت. _________ ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.