التايدى اسقاقتاتقان «شىعىس شىنارى»

وتكەن جىلى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن بۇل شارا العاش رەت ۇيىمداس­تى­رى­لىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, شەتەلدەردەگى قانداستارىمىزدان 170 اقىن قاتىس­قان بولاتىن. ماقسات – ەلىمىزدىڭ شۇرايلى دا شىرايلى ولكەلەرىنىڭ ءبىرى شىعىستىڭ عاسىرلار قويناۋىنداعى تا­ريحىن, اتا-بابا ەرلىگىن, تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى جەت­كەن جەتىستىكتەرىن, تابيعات كوركىن جىر­عا قوسىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا وتان­سۇيگىشتىك رۋح ۇيالاتۋ, دانا اباي تۋ­عان ولكەنىڭ كەشەگى, بۇگىنگى تارلان اقىن­دارىنىڭ ءىزباسارلارىن تۇلەتۋگە سايادى. بيىلعى مۇشايراعا ەلىمىزدىڭ ءار تۇك­پى­رىنەن قىرعىزستان, وزبەكستان, موڭعوليا, قىتاي قاتارلى شەتەلدەردەن, بارلىعى 108 اقىن قاتىستى. اقىنداردىڭ شالقار شابىتتان تۋعان سالقار جىرلارى بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەدى. شىرايلى شىعىستىڭ ماقتانىش­تارى مەن عاجايىپتارىن شەبەر تىلدەرىمەن جۇرەكتەرگە جەتكىزە ءبىلدى. ءمۇشايرا مارەسىنە جەتىپ, قازىلار القاسى جۇلدەلى ورىنداردى جاريا ەتتى. جينالعان قاۋىمنىڭ كوكەيىندە «باس جۇلدە كىمگە بۇيىرار ەكەن» دەگەن ساۋال تۇرعانى انىق. م.ماقاتاەۆ اتىن­داعى, مەم­لەكەتتىك «دارىن», «جاس­­تار» سىي­لىق­تارىنىڭ لاۋرەاتى باۋىر­جان جاقىپ­تى قوشەمەتشىلەر ساحنا الدىنا اقبوز اتپەن اكەلدى.  باس جۇلدەنىڭ ديپلومى مەن اقشا­لاي سىيلىعىن وبلىس اكىمى ءوز قولىمەن تاپسىردى. ءبىرىنشى ورىنعا – «جاس قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ رەداكتورى قازىبەك يسا, ەكىنشى ورىنعا  – الماتىلىق جاراس سار­سەك پەن استانالىق جانات اسكەربەكقىزى يە بولدى. ءۇشىنشى ورىندى اقىن جاركەن بودەش, ءجۇرسىن ەرمان, ۇلاربەك دابەي ەنشىلەدى.  اقىن ءاليا داۋلەتباەۆا, باقىت بەدەلحان, كادىربەك قۇنىپيالار ارناۋلى سىيلىققا, ازامات تاسقارا, دينارا ماليكوۆا, اسان قادىر مىرزابەك, قورعانبەك امانجول ىنتالاندىرۋ سىي­لىقتارىنا يە بولدى. ءدۇبىرلى جىر دوداسىنىڭ كورەرمەندەرى سۇلۋ جىرمەن سۋسىنداپ قانا قويماي, شى­عىستىڭ ءار ءۇيىنىڭ تورىندە تۇرار قۇن­دى تۋىندىلار,  بيىل جارىق كورگەن «دەموكراتيا سالتاناتى», «شىعىس جۇلدىز­دا­رى»,  «شىعىس شىنارلارى» اتتى كىتاپ­تاردىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە دە كۋا بولدى. ءار كىتاپقا ارنايى توقتالىپ وتكەن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ: – بيىل كوكتەمدە وتكەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋى باس­تا­ماسىن ءبىزدىڭ كوتەرگەنىمىزدى جاقسى بىلەسىزدەر. وسى كىتاپتا ەلىمىزدە دەمو­كرا­تيا­لىق ءۇردىستىڭ ءىس جۇزىندە قالاي ورىندالىپ جاتقانى, وعان ءبىزدىڭ قوسقان ۇلەسىمىز جو­نىندە تۇشىمدى ماتەريالدار جاريا­لان­عان, – دەدى. – ال «شىعىس جۇلدىزدارى» دەپ اتالاتىن كىتاپتا وڭىرىمىزدەن تۇلەپ ۇشقان, بۇگىندە ەسىمى ەل-جۇرتقا بەلگىلى 581 ونەر, مەملەكەت, قوعام قايراتكەر­لەرىنىڭ ءومىرباياندارى, جەتكەن جەتىستىكتەرى قامتىلعان. ءۇشىنشى كىتاپ – وتكەن جىلى ءبىرىنشى رەت وتكەن  «شىعىس شىنارى» اتتى حا­لىق­ارالىق مۇشايراعا قاتىسقان الپىس­تان استام اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنەن تۇرادى. جيىن سوڭىندا وبلىس اكىمى قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتى اباي اتىنداعى ارنايى سىيلىقپەن ما­راپاتتادى. سونداي-اق, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان­نىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇما­دى­لوۆتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سى­ڭىرگەن قاي­راتكەرى كەڭەس ءيۋسۋپوۆتى, مەملەكەتتىك «اق جاۋىن» كامەرالىق ور­كەسترىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, كۇيشى, سازگەر سەكەن تۇرىسبەكوۆتى بيىل­عى جىلدىڭ مەرەيتويى سىيلىعى يەگەرى رەتىندە ماراپاتتاپ, يىقتارىنا شاپان جاۋىپ, باعالى سىيلىقتار ۇسىندى.

ونداسىن ەلۋباي.

* * *

حالىقارالىق جىر مۇشايراسىنىڭ جۇلدەگەرلەرى جىرلايدى

باۋىرجان جاقىپ, باس جۇلدە التاي

ءار ۇيگە ءور التايدىڭ كۇتى كەلىپ, بايگەدە اتىمىزدى ۇكىلەدىك. شومىلىپ ەركە ەرتىستىڭ تولقىنىنا, التايدىڭ وستىك بىزدەر ءسۇتىن ەمىپ.   كەۋدەسىن كەربۇعىداي كەرگەن التاي, جاۋ شاپسا, ايبارىمەن جەڭگەن التاي, باتىرداي دۋلىعالى تونگەن التاي. اعۋ التىن يىشىم – التىن تاۋىم كۇلتەگىن, تونىكوكتى كورگەن التاي.   بەۋ, التاي, بابالاردان قالعان التاي, قازاققا التىن بەسىك بولعان التاي, قيىن كەزدە شىعارىپ سالعان التاي, ازات كۇندە قارسىلاپ العان التاي.   كورمەگەن ءاربىر جانعا ارمان التاي, بيىكتە باق جۇلدىزى جانعان التاي, قورعاسىن, مىس پەن مىرىش, التىن-كۇمىس قوينى-قونشى باي كەنگە تولعان التاي.   ەلىنە باۋىرىندا وسكەن سەنگەن التاي, تاعدىردىڭ سالعانىنا كونگەن التاي. تاۋسىلماس قازىنا ەتىپ, ءناسىپ ەتىپ, قۇدايىم قازاعىما بەرگەن التاي.   قار باسىن اق سالدە بۇلت شالعان التاي, قۇزىنا اقيىعى قونعان التاي. بەيۋاق مۇزارت باسىن مۇنار باسىپ, كەي ۋاق قالىڭ ويعا شومعان التاي.   جاسانعان ساۋكەلەلى سۇلۋ التاي, توگەسىڭ جارىق التاي, جىلۋ التاي. اۋزىما اسىل ءسوزدى سەن سىيلادىڭ, ەشقاشان تاۋسىلمايتىن جىرىم التاي.   سەندە بار ءتىلىم, ءدىلىم, سالتىم, التاي, ۇلتىمنىڭ التىن ءتاجى – التىن التاي. ماڭگىلىك قازاق ساعان قورعان بولىپ, قورعان بوپ سەن تۇرا بەر حالقىما, التاي.

* * * قازىبەك يسا, ءبىرىنشى ورىن جاپانداعى جالعىز ءۇي

جالعىز ءۇيدى كورگەندە جاپانداعى قۇلازيمىن... ءبىر مۇڭعا باتام-داعى... سوندا بارىپ وڭاشا تۇرار ما ەدى, سارىلتادى وي وسىنداي ساپارداعى, اشىلماعان جۇمباقتاي جاھاندا ءالى, جالعىز ۇيگە قۇمارمىن جاپانداعى...   «جالعىز اعاش جاپاندا ەگىلەدى, جاپىراعى جەل سوقسا, توگىلەدى...» مۇنار مۇڭعا مالىنعان توڭىرەگى, جالعىز ءۇي تەك الىستان كورىنەدى... قارا بالا قاراسا قارا جولعا, قاراپ تۇرىپ قابىرعام سوگىلەدى... تۇسىنەر جان بار ما ەكەن تەگى مەنى, سۇراڭدارشى, سول بالا نە بىلەدى...   قاراشادا قارا ۇيدە قارا بالا, قارا ولەڭىن تىڭدايدى دالا عانا... قارا تالداي سارعايعان جاپىراقپەن, قارايلايدى قارايعان ساعاناعا قاراشادا  قارا ۇيدە قارا بالا.   قارا جولعا قارايدى ول كۇندە نەگە؟.. قيانى اڭساپ... قيالمەن تۇرلەنە مە... ال مەن نەگە قۇمارمىن جالعىز ۇيگە, جەتىسپەيتىن كوڭىلدە بىردەڭەگە جەتۋ ءۇشىن... جەتەر كەز ءبىر كەلە مە؟.. قارا جولعا قارايدى ول كۇندە نەگە؟..   جالىققانىم ۋ-شۋدان شىعار تاعى, جابىققانىم – جالعىز ءۇي قۇمارتادى جالعانعان جول جۇرەككە ...تارتادى ىلعي كەتىپ قالسام... كىم ماعان كىنا ارتادى... مۇڭعا باتقان قۇمداعى ءۇي مۇنارتادى...   جانىم نەگە جاپاندى  ۇناتادى, جانارىڭدى جاسقا دا شىلاتادى... كەشپەن بىرگە قىزارىپ, ويعا باتىپ, نۇرعا بولەپ وياتار قۇبا تاڭى... جانىم نەگە جاپاندى ۇناتادى...   ويدان كەتپەي وسى ءبىر كۇي كەشەگى, شاقىرادى قىرداعى ۇيگە سەنى... ات ۇستىندە تەربەلسەڭ... بۇلكىلىمەن ءدۇرسىلى دە جۇرەكتىڭ ۇيلەسەدى... كەڭىستىكتەن كەتكەندە باس اينالىپ, تىنىشتىقتان تۋعان بۇل كۇي دەسەدى...   ءوزىمدى ءوزىم قامايمىن تورعا قالاي, ءبىر امالدىڭ قايتەيىن بولماعانى-اي... ءتۇسىپ بارا جاتامىن تۇسىمدە ىلعي, جالعىز ۇيگە جەتكىزەر جولعا قاراي... * * *

جاراس سارسەك, ەكىنشى ورىن داۋىس تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىن­دا ىرگەدەگى كورشى ەلدىڭ دياس­پورا­سى قازاق­ستان­نىڭ شىعىس ايماعىن ءوز جەرىنە بالاپ بايبالام سالعانى ءالى ەستەن كەتە قوي­عان جوق. سونداي-اق, 1992 جىلى وس­كە­مەن قالاسىندا شە­شەن­دەر­دىڭ قازاق­تىڭ ءتورت بىردەي ازاماتىن مەرت قىلعانى دا جادى­مىز­دا. قاھا­رىنا مىنگەن حالىق ولار­دى وسكە­مەن­نەن ءارى اسىرىپ جىبەرگەنى دە ەسىمىزدە.

كۇن شىعاتىن جاعىمدى عايىپ قىلام دەدى مە, كۇن سۇيەتىن ءتانىمدى مايىپ قىلام دەدى مە؟ كولدەنەڭدەپ كوك اتتى كوڭىلىمدى قالدىردى, ازدىعىمدى بەتىمە ايىپ قىلام دەدى مە؟   كەتەتىندەي وڭگەرىپ جەردى جەڭىل دەيدى مە, كەيكيتىندەي كەم كورىپ ەلدى جەڭىل دەيدى مە؟ ەتەگىمەن ەرتەدە ءوزىن جەلدەن قورعاعان بۇل قازاقتىڭ ءتوزىمىن ەندى تەمىر دەيدى مە؟   قۇمعانىنان سۋ بەرگەن, قۇنارىنان جەر بولگەن, تابۋ قيىن بوتەن جۇرت قازاق دەيتىن ەلدەن كەڭ. وڭتۇستىكتەن وق شاشسام, سولتۇستىكتەن وت شاشسام, باتىسىمنان جەل تۇرسا – جاعدايىڭىز نولمەن تەڭ.   وشىككەندى جايمەنەن وتكىزەتىن وڭەشپىز, وبالسىزعا وپىنىپ وعاش بولدى-اۋ دەمەسپىز. كوڭىل قارىز بولساق تا, ءومىر قارىز بولساق تا, ءبىز  ەشكىمگە تاريحتا جەرمەن قارىز ەمەسپىز...

* * * جانات اسكەربەكقىزى, ەكىنشى ورىن شىعىستان شىققان كۇن...  

شىعىستان ك ۇلىمدەپ  شىققان كۇن, شىرايلى جۇزىڭە سۇقتاندىم. شىققاندا توگىلگەن كۇلكىڭمەن باتقاندا... ەگىلگەن مۇڭىڭدى ۇققانمىن.   تىرلىكتىڭ ىپ-ىستىق دەمى ەدىڭ, التايدى قولتىقتان دەمەدىڭ. سامالىن سالەم قىپ جىبەرگەن ساۋىر مەن سايقانعا نە دەدىڭ؟   قالباتاۋ جولىڭدا كولبەگەن, قارا ەرتىس – تولقىعان ول دا ولەڭ. سارعايار شورعانىڭ جازىعى قوبىزدىڭ ۇنىنە شولدەگەن.   جارىلقاپ اسپان-جەر اراسىن, زايسانعا شۋاق بوپ تاماسىڭ. سىرلاسىپ تولاعاي-تاۋمەنەن ءبىر ساتكە مۇنارتىپ قالاسىڭ.   ماڭىراق ماڭىنان ماڭاسىڭ, سەڭگىردى قيماستاي قاراسىڭ. ساعىنىش-نۇرىڭمەن تەربەيسىڭ مارقانىڭ ءموپ-ءمولدىر شاراسىن.   توگىلتەر بوزتورعاي تاڭعى ءانىن, بارقىتبەل – ارشالى ارداعىم. بىلەسىڭ, شىڭعىستاۋ بوكتەرىن مەكەندەپ ماڭگى ولەڭ قالعانىن.   شىعىستان شىققان كۇن ارايلاپ, نۇرىڭا شومىلار بار ايماق. تۇلپار تاۋ, سۇڭقار تاۋ بيىگىن تۇرسىڭ با قيا الماي قارايلاپ؟!

* * * ءجۇرسىن ەرمان, ءۇشىنشى ورىن   وسكەمەن  

قالدىرىپ كەتپەسەم دە ەشتەڭەمدى, قيمايدى كوڭىل نەگە وسكەمەندى؟ بىلدىرلاپ ءتىلى شىققان بالام قۇساپ شىقپايتىن بولىپ الدى ەستەن ەندى.   قول سوزىپ ماحابباتتىڭ جۇلدەسىنە شومىلسام شولپىلداتىپ ۇلبىسىنە وسكەمەن كەلىنشەك بوپ كورىنەدى ورانعان ۇلدەسى مەن بۇلدەسىنە.   جۇلدىزداي  زەرلى اسپاننان ءۇزىپ العان, تۇنگى وتتار شىعا كەلسە ءجۇزىپ الدان. كوڭىلدىڭ ايدىنىندا اعاراڭداپ, قاياۋداي قۇس جولىنىڭ ءىزى قالعان.   قياقتاي اي بوپ كوكتە تۇرسا قىلىش, كەتەدى جۇرەك ءجىبىپ, جۇمسارىپ ءىش. دۇبىرلەپ تۇركى اتىنىڭ تۇياقتارى, سىبىرلەپ ويانادى ءبىر ساعىنىش.   كۇن نۇرى توزاڭداتىپ گۇلدەر شاڭىن, كوشكەندەي كوز الدىمدا كۇندەر ساعىم. سانامدى سىلكىلەيدى ساق كەزىمدە, سارى التىن ساۋىت كيىپ جۇرگەن شاعىم.   سايى جوق ساياسىندا گۇل وسپەگەن, سامالى سىبىرلايدى ءبىر ەسكى ولەڭ. كيەسىن التاي-اجەم قۇرمەت تۇتقان, بابامنىڭ بوركى شىعار بۇل وسكەمەن.   جەڭىسپەن جالعانسىن دەپ جورتۋىلدار, ەڭىستەن ەرەۋىلدەر ەركىن ۇلدار. ىشىندە قاراعايدىڭ قاپتاپ جۇرگەن قايداسىڭ, قاراتايلار, ءتورتۋىلدار؟   تاريحىن تەرگەسەڭدەر وسكەمەننىڭ, جۇرتى بۇل جوڭكىپ بۇلتتاي كوشكەن ەلدىڭ. التايىم – اق بەسىگى اتا قازاق كىندىگىن قىلىشپەنەن كەسكەن ەردىڭ.   تاعدىرىن كەشكەن سول ۇل كورع ۇلىنىڭ, ءتاڭىرىم, ەندى ۇزارتىپ بەر عۇمىرىن. شىعىستىڭ شاڭىراعى جۇرگەن سىندى شايقالىپ شۇيدەسىندە كەربۇعىنىڭ.   راحمان سۋىڭدا دا ىرىس قايناپ, مايلايسىڭ مۇرتىڭدى ەندى, مىرىشتى ايماق. تۇبىندە قازانىڭنىڭ تۇرسىن قاسپاق, قىر اسىپ, قيىر شەتكە جىلىسپاي باق.