بەيجىڭدەگى «بەلدەۋ جانە جول» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمىنىڭ بۇل ەكىنشى كۇنى. ال كوشباسشىلاردىڭ دوڭگەلەك ۇستەلى فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىندە وتكەنىمەن, شارانىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى سانالادى. وندا 24 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەگەن ەكەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەزەگى سونىڭ العاشقى بەستىگىنىڭ تىزىمىندە بولدى. ارينە, القالى باسقوسۋدىڭ العاشقى ءسوزىن جيىن «تىزگىنىن ۇستاعان» قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين باستادى. ودان سوڭ ءسوز كەزەگىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەردوعان, يندونەزيا پرەزيدەنتى دجوكو ۆيدودو, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى پاولو دجەنتيلوني, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جالعادى. جالپى, فورۋم جۇمىسىنا 29 مەملەكەتتىڭ باسشىلىعى قاتىسقان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, سونداي-اق, ارگەنتينا, چيلي, ۆەتنام, فيليپپين, لاوس, چەحيا, تاعى باسقا مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى بار.
كوشباسشىلار دوڭگەلەك ۇستەلى شەڭبەرىندە ەكى پلەنارلىق وتىرىس ءوتتى. ونىڭ ءبىرى «سەرىكتەستىكتى ودان ءارى بەكىتە تۇسۋگە ارنالعان بىرلەسكەن ساياسي ءىس-قيمىلدار», ال ەكىنشىسى, ء«وزارا بايلانىستى ىنتىماقتاستىققا ارنالعان ۇيىمداسقان ءوزارا ءىس-قيمىلدار» دەپ اتالدى. ءبىرىنشى پلەنارلىق وتىرىستا الەم ەكونوميكاسى مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتار ۇشىراسىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەر جايى, سونداي-اق, ءتۇرلى ۇلتتىق, وڭىرلىك, حالىقارالىق دامۋ ستراتەگيالارىنداعى مۇددەلەر قاقتىعىسى سياقتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. سونداي-اق, ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىمىرالاستىقتى جەتىلدىرۋ, سەرىكتەستىككە سەرپىن بەرۋ سىندى ارەكەتتەردى كۇشەيتۋ توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىدى.
قىتاي كوشباسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق شارانىڭ ماڭىزدىلىعى مەن دەڭگەي-دارەجەسى تۋرالى كەشەگى ماقالامىزدا دا جازعان بولاتىنبىز. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە دە الدىمەن, فورۋمنىڭ ءمان-مازمۇنىنا توقتالىپ ءوتتى.
ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىنا قاتىسۋشىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ەۋرازيادا ەجەلگى جىبەك جولىن جاڭا, زاماناۋي فورماتتا قايتا جانداندىرۋ يدەياسى الەمدە بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق داعدارىستارعا بەرىلگەن ۋاقتىلى جاۋاپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«پاتەرناليزم مەن ساياسي استارى بار سانكتسيالاردى قولدانۋ شارالارى ميلليونداعان ادامداردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن تومەندەتىپ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, سوڭعى جىلدارى الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدادا بوساڭدىق پەن قۇلدىراۋ بايقالا باستادى. وسىنداي جاعدايدا حالىقارالىق كووپەراتسيانى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن الەم جاڭا جەتەكشى كۇشتىڭ قاجەتتىلىگىن وتكىر سەزىنۋدە», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتاي بيلىگىنىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى جاڭا گەوەكونوميكالىق پاراديگما قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ تابىستى ىسكە اسۋى, جيناقتاپ العاندا, 4,4 ملرد ادام تۇرعىندى قامتيتىن ەلدەرگە پايدا اكەلەدى. مەملەكەت باسشىسى باستامانىڭ وڭىرلىك كووپەراتسياسىنىڭ جاڭا مودەلىنىڭ مىقتى تۇستارىنا ەرەكشە توقتالدى.
«بىرلەسە دامۋ ارقىلى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ» ۇستانىمى بۇگىندە ونداعان ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە ساي كەلەتىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تارتىمدى فورماسى بولىپ سانالادى. وسىعان وراي, جىبەك جولىنىڭ ناقتى سۇلباسى كورىنە باستاعان قازىرگى كەزدە بۇل ماكرووڭىرلىك كووپەراتسيانىڭ بىرلەسكەن ستراتەگيالىق ۇيلەسىمى قاجەت. سونداي-اق, جىبەك جولى باستاماسىن ىسكە اسىرۋ تۇتاس ءبىر وڭىرلەردى, سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيانى جاھاندىق كونتەكستە جاڭا تۇرپاتتا تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق ازيا الەمنىڭ ەڭ ءىرى نارىقتارى اراسىنداعى باستى دانەكەرگە اينالىپ, قايتادان ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ وسى پروتسەستەگى ماڭىزدى رولىنە توقتالدى.
«ۇلكەن ەۋرازيانىڭ» ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قۇرۋ يدەياسى جاڭا مانگە يە بولۋدا. جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە ەۋروپالىق وداق پلاتفورمالارىن وركەندەۋدىڭ ءبىرتۇتاس وڭىرلىك اۋماعىنا ۇتىمدى تۇردە توعىستىرا الادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندە بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
«جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن جاقسارتىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ ارقىلى تاۋار اعىنىن وتكىزۋدى بىرتە-بىرتە جەڭىلدەتۋ قاجەت. قازاقستان بۇل ماسەلە بويىنشا ناقتى شارالار قابىلداۋدا. ول ساراپتاما مەن ءتيىستى قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكى وسىنداي باعدارلامالاردى بەلسەندى تۇردە قارجىلاندىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل – بولاشاققا ارنالعان ينۆەستيتسيا», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى جاڭا جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن اۋىل-شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدى ۇسىندى. «جوبالاردى بىرلەسە قارجىلاندىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار مەن تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىقتارىن, يننوۆاتسيالىق كومپانيالاردى, ۆەنچۋرلىق قورلاردى قۇرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرعان دۇرىس. وسى ورايدا, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جىبەك جولىنىڭ حالىقارالىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا نازار اۋدارعىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە, قورشاعان ورتانىڭ, سونىڭ ىشىندە كولىك ارتەريالارى بولا الاتىن ىشكى كونتينەنتالدى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرماعان ءجون», دەدى ەلباسى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» يدەياسىن ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مۇددەلى ەلدەر اراسىندا ءوزارا سەنىمنىڭ ورنىعۋى, ولاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىققا جانە جان-جاقتى ىنتىماقتاستىققا دايىن بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى فورۋمنىڭ ء«وزارا بايلانىستى ىنتىماقتاستىق جولىنداعى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل» تاقىرىبىندا وتكەن سەسسياسىنا دا قاتىستى. ەلباسى وندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستاننىڭ قۇرلىق ەلدەرى اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى نىعايتۋدى بەلسەندى تۇردە جاقتايتىنىن جانە قىتايدىڭ ترانسوڭىرلىك كووپەراتسيانى دامىتۋ جونىندەگى تالپىنىسىن قولدايتىنىنا توقتالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىنگى تاڭدا «نۇرلى جول» جانە جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى باعدارلامالارىن ۇشتاستىرۋ جوسپارى اياسىندا قازاقستان مەن قىتايدىڭ يندۋستريالاندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرۋ ءىسى باستالىپ كەتكەنىن ايتتى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سويلەگەن ءسوزىن جوعارى باعالاپ, قازاقستاندى ترانسقۇرلىقتىق ترانزيتتىك تاسىمالداۋدىڭ «چەمپيونى» دەپ اتادى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى وسىنداي كەزدەسۋلەردى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارىپ, فورۋمدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن سي تسزينپينگە العىس ايتتى. قازاق مۇندايدا «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەيتىن. ارينە, ەكى كۇندى ەنشىلەگەن اۋقىمدى شارانىڭ ەرەكشەلەنىپ «ىنتىماقتاستىق فورۋمى» دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى جايدان-جاي بولماسا كەرەك. شىندىعىندا, قازىرگى تاڭدا جاپپاي جاھاندانۋدىڭ دا, بولماسا كۇشتەپ الىمجەتتىك تانىتۋدىڭ دا, ءتىپتى الپاۋىتتاردىڭ عانا بىرىگىپ الىپ الەمدى بيلەمەككە ۇمتىلۋى سياقتى تۇسىنىكتەردىڭ دە كومەسكىلەنە باستاعانى سەزىلەدى. سوعان قاراماستان, توماعا تۇيىق, «جالعىز جولدى» تاڭداۋدىڭ دا تيىمسىزدىگى ءبىلىندى. ەندەشە, ادامزاتتى العا سۇيرەيتىن ءبىر جول – ول ىنتىماقتاستىققا قۇرىلعان, كەلەلى كەلىسىمدەرگە عانا نەگىزدەلگەن بايلانىستار ەكەنىن دامۋدىڭ دارا داڭعىلىنا ۇمتىلعاندار نەگە بىلمەسىن؟! بۇكىل ورتالىق ازيانى ءبىر ۇستەل باسىنا جيناپ, پىكىر الماسۋدىڭ دا كوزدەگەنى وسى ويدىڭ اينالاسى بولاتىن. ەندەشە, كەڭ اۋقىمدى قامتىعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنى مۇددەلى ماقساتتاردى مەجەلەدى دەۋگە دالەل بولاتىنداي.
دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» – بەيجىڭنەن
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى