تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!

«اۋىلىم – التىن بەسىگىم» ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار وسىنداي تۇجىرىم جاسادى

باتپاققارا – تۇنعان تاريح قوستاناي وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى وتكەن جىلدان بەرى ءباسپاسوز تۋرى جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قۇرامىندا جۋرناليستەر مەن ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇي­ىمدار, ساياسي پارتيالار, عالىمدار بار توپ ءبىراز اۋ­دانداردى ارالاپ, سونداعى ەكو­نوميكالىق جانە الەۋمەت­تىك نىسان­داردى كوزىمەن كورىپ, باعاسىن بەردى, قالام يەلەرى تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرىن جۇرتشىلىققا جەتكىزدى. ەندىگى ساپار وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋ­دان­دا­رى­نا, ونىڭ ىشىندە امان­گەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنا ارنالدى. بۇل جوبا ارقالىق قالاسىنداعى ەلەنا تسۆەن­تۋح باس­قا­راتىن «جاس ۇلان» بالالار مەن ءجاسوس­پىرىمدەر قو­عامدىق بىرلەستىگىمەن بىرلەسىپ ۇيىم­داس­تى­رىلدى. وب­لىس­تىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باستى­عى­نىڭ ورىن­با­سا­رى نۇريحان نۇگىربەكوۆ باس­قار­عان ءۇش كۇندىك ساپاردىڭ الدىڭعى ءباسپاسوز تۋرلارىنان ەرەكشەلىگى دە بار. «اۋ­ى­لىم – التىن بەسىگىم» دەپ اتالاتىن ءباسپاسوز تۋرىنا قا­تى­سۋشىلار الەۋمەت­تىك نىساندارمەن قاتار, دالانىڭ تا­بيعي بايلىق­تا­رى مەن رۋحاني مادەني مۇرالاردى ارالا­دى. جو­باعا جۋرناليستەرمەن بىرگە ولكە­تان­ۋشى قۋانىش ورمانوۆ, تورعاي وڭىرىنە بەلگىلى ويۋشى, قولونەر شەبەرى ءشوپتىباي ءبايدىلدين ساراپشى بولىپ قاتىستى. امانگەلدى اۋدانىنا كەلگەن قوناقتار الدى­مەن وسىنداعى الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردى ارا­لا­دى. اۋدان ورتالىعىندا ءۇش بالاباقشا بار. ولار­دىڭ ءار­قايسىسىنا 100-150 ءبۇلدىرشىن بارادى. «جۇپار» اتتى بالاباقشا زاماناۋي جابدىق­تار­مەن جابدىقتالعان. وندا اۋىل با­لالارى كومپيۋ­تەردىڭ الىپپەسىن ۇيرە­نە­دى. سو­نى­مەن قاتار دەنە شىنىقتىرۋ, ءان ساباعى, ءوزىن ءوزى تانۋ پاندەرى بۇ­رىنعىداي تاربيەشى­لەرگە جۇكتەلە سال­مايدى, بالالارمەن ارنايى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. – سوڭعى جىلدارى وسى ءۇش بالاباقشانى قالپىنا كەلتىرىپ ۇلگەردىك. بالا سانى وسكەن­دىك­تەن بالاباقشاعا كەزەك ازايار ەمەس. الداعى ۋا­قىتتا تەك اۋدان ورتالى­عى­نان عانا تاعى بىرنەشە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە عيما­راتىن سالۋعا تۋرا كەلىپ وتىر, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ور­ىنباسارى سابىر­جان حايرۋللين. ارينە, بالا­باق­شاعا دەگەن سۇرا­نىس اۋدان­نىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋ­مەتتىك تۇر­مىسىنىڭ كوتەرىلگەنى كەپىل بولا الادى. اۋدان حالقىنىڭ سانى ون سەگىز مىڭدى قۇرايدى. كەڭەس وداعى جىل­دارىندا وتىز مىڭنىڭ سىرتىندا ادام تۇراتىن بۇل ءوڭىر­دە. ال 90-شى جىلدارى دۇركىرەي كوشكەن اۋدان­نىڭ ءبىرى وسى امانگەلدى ەدى. مىنە, ەندى كوش توقتاعان, جۇرت ورنىققان. بالا سانى دا ءوسىپ جاتىر. اۋدان ورتالىعىنداعى ى.التىنسارين اتىندا­عى قازاق ورتا مەكتەبى 1985 جىلدان ءجون­دەۋ جۇمىسىن كورمەگەن ەكەن. مەكتەپ ديرەك­تورى گيۋاز الماعام­بە­توۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتەن 120 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ەكى جىلدان بەرى جوندەۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءبىلىم ۇياسىنىڭ ءىشى زاڭعىراپ-اق تۇر. ول قىركۇيەكتە 400-دەن اسا شاكىرتىن كۇتىپ الادى. وبلىس ورتالىعىنان شالعاي اۋدانداعى مەكتەپ قالاداعى وسىنداي ءبىلىم وشاق­تارىمەن يىق تىرەسەدى. مەكتەپ ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن زاماناۋي ءبىلىم جاب­دىقتارىمەن جابدىق­تال­عان. كومپيۋتەر, ينتەرنەت بار. اۋىل بالاسى قالالىق قۇر­بى­لارىمەن قاتار وركەنيەتتىڭ جەمىستەرىنەن تىس قالىپ وتىرعان جوق. الىستاعى اۋىلداردىڭ جاعدايىن ايتقاندا الدى­مەن اۋىزعا ىلىنەرى – اۋىز سۋ ماسەلەسى. اۋ­دانداعى قۇد­ىعى اشىپ كەتەتىن قۇمكەشۋ اۋى­لى­نا 75 ميلليون تەڭ­گە ءبولىنىپ, سۋ قۇبىرى تار­تى­لۋدا. كۇزگە سالىم اۋىل­داستار تازا سۋعا كەنەلمەك. اكىم ورىنباسارىنىڭ اي­تۋىنا قارا­عان­دا, رەس­پۋبلي­كالىق اۋىز سۋ باعدارلا­ما­سىنا اۋداننان ءۇش ەلدى مەكەن كىرىپتى. ال ءشوپتىڭ با­عا­سى جىلداعىدان انا­عۇرلىم ارزانعا تۇسپەك كو­رىنەدى. بيىل امانگەلدى اۋدانىنا دا جاڭبىر جاقسى جاۋدى. دالانىڭ ءشوبى تىرەلىپ تۇر. مالى كۇيلى. تورعاي ءوڭىرىنىڭ باستى بايلىعىنىڭ ءبىرى ونىڭ تاريحي مۇراسىندا دەر ەدىك. مۇندا ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى جاتىر دالا توسىنە جازىلىپ. كۇنشىلىك جەر ءجۇرىپ جەتەتىن جى­لان­شىق وزەنى بويىنداعى اۋليەلەر مەن باتىرلارعا قويىلعان قىزىل تامدار (تورعاي ءوڭى­رىندە قى­زىل كىرپىشتەن سالىنعان كەسەنەلەردى وسىلاي اتايدى), بەلگىلەر, جازۋلى تاستار سونىڭ ايعاعى. بۇل قوستانايلىق ارحەولوگتاردى دا ەرەكشە قى­زىقتىراتىن ءوڭىر. مامونتتىڭ, الىپ ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ, قولا ءداۋىرى جادىگەرلەرىنىڭ تابىلۋى جەردىڭ تاريحىن تىم الىس­تار­عا شىعانداتادى. سوڭعى جىلدارى وسى اۋدانداعى ءۇش توعاي قى­راتتارىنىڭ باسىنان تا­بىل­عان «تورعاي شار­شىسى» دا عالىمدار مەن ارحەولوگتاردى تاڭ­قال­دىرىپ وتىر. باتپاققارا مەن تورعاي ءوڭى­رىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا ادامدار تا­ريحقا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. اسىرەسە, اعا ۇرپاقتا ەكىنىڭ ءبىرى شەجىرەشىل, قۇي­ماقۇلاق. «اۋىلىم – التىن بەسىگىم» جوباسىنىڭ ساراپ­شى­سى بولىپ قاسىمىزعا ەرگەن ويۋشى, قول­ونەر­شى ءشوپتىباي ءبايدىلدين سول شەجىرە قارتتار­دىڭ قولىنا سۋ قۇيعان ادام. ءوزى تۋعان جەردىڭ ءار توبەشىگى, ءار تالى تۋرالى ۇزاق-سونار اڭگىمە ايتىپ بەرۋگە دايار. امانگەلدى باتىر تۋىنىڭ ءتۇسى مۋزەيدە تۇرعانداي قىزىل ەمەس, كوكشۋلان بولعانىن, ول تۋدىڭ نەگىزى قايىپ حان ۇرپاق­تارىنان كەلگەنىن ءبىر داستان ەتىپ اڭگىمەلەيدى. ول مۇنىمەن توقتا­ماپتى, كۋالاردىڭ ايتۋىمەن ءوزى سول تۋدىڭ سۋرەتىن سالىپ شىعىپتى. ال ءالى كۇنگە دەيىن ناسيحاتى دا جەتىسپەي, ءتيىستى باعا­سىن دا الا الماي وتىرعان تراگەديالىق تۇلعا – كەيكى باتىرمەن بىرگە ءجۇر­گەندەي اڭگىمە ايتا­دى. ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋ­شى­لار جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسكەندە ءشو­كەڭ تور­عايدىڭ اۋىزدان اۋىزعا تاراپ جۇرەتىن وسىنداي تاري­حىن شەرتىپ قانا قويماي, دالا ءجا­دىگەر­لە­رىنىڭ ساق­تالۋى, ولار­دى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ماسە­لە­لەرىن كوتەرىپ وتىردى. ال ورىسشاعا جۇيرىك قۋا­­نىش ورمانوۆ جوباعا قاتىسۋ­شى وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە تورعاي عانا ەمەس, جالپى تۇران دا­لا­سى, قولا ءداۋىرىنىڭ وسى دالادان باستاۋ العا­نى, الەمدەگى ءبىرىنشى قالا ارقايىمداعى كۇن قالا­سىنىڭ قازاق دالاسىنا دا قاتىسى بارلىعى, العاشقى جىلقىنى ادامزات وسى دالادا ءۇي­رەتكەنى تۋرالى تەرەڭ عىلىمي اقپاراتتار بەرىپ وتىردى. امانگەلدى اۋدانىنا كەلگەن ادام كەنت شەتىندەگى ساتىبالدى يشان كەسەنەسىنە سوقپاي, ءتاۋ ەتپەي كەتپەيدى. بۇحارادان ءدىني ءبىلىم العان ساتى­بالدى يشان حا­لىقتى دىنگە ۇيىتىپ عانا قويعان جوق, ءبىلىمدى ناسيحات­تادى, ولاردى وتى­رىق­شىلىققا, باۋ-باقشا ەگۋگە ءۇي­رەتتى. 1889 جىلى ساتىبالدى يشان ومىردەن وزعاندا با­لاسى مىرزا يشان اكەسىنىڭ باسىنا بۇحارادان ۇستا شاقىرتىپ, كىرپىشىن تاسى­تىپ, وسى كەسەنەنى سادىرادى. ءدىن قۇقاي بولىپ كورىنگەن كەڭەس داۋىرىندە وسى كەسەنەنى بۇزامىز دەگەن ەكى بەلسەندى پاقىردىڭ ءبىرى تام­نىڭ ۇستىنەن قۇلاپ ولەدى دە, ەكىنشىسى جۇيكە اۋرۋىنا ۇشىراپ قور بولعا­نىن كوزكورگەندەر جىر ەتىپ ايتادى ەكەن. ساتىبالدى يشان جاتقان قورىمعا اشتىق جىل­دارى اشتان ولگەن ادام­داردى دا تاسىپ جەرلەگەن. يشان بالالارىنىڭ اراسىن­دا اقىن فايزوللا يشان­نىڭ ەسىمى ەلگە ەتەنە تانىس. فاي­زوللانىڭ قورىمعا كىرە بەرىستەگى تاسقا قاشاپ جازىلعان: «قۇلاعان ءباي­تە­رەك­تەي قيان قۇزدان, قوش, ەلىم, كەتىپ بارام ارا­ڭىزدان, تىلەگىم ءۇش قايتارا سۇراي­تۇعىن, ەسكەرىپ تاستاماڭىز دۇعا­ڭ­ىزدان», دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنەن-اق يشان بالا­لا­رىنىڭ دا قۋعىن-سۇرگىندى كورۋىن­دەي كورگەنىن اڭعارۋعا بولادى جانە ونىڭ كەيىنگىگە ونەگەلىك كۇشى دە ءتانتى ەتەدى. امانگەلدى اۋدانى ورتالىعىنداعى امانگەلدى مۋزەيى, باتىرلار اللەياسى دا بۇگىنگى ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋگە قىزمەت ەتەدى. بۇل ايماقتا قارعا ادىم جەر جۇرسەڭ تەرەڭدەي بەرەتىن تاريح. قۇمكەشۋ اۋىلى­نىڭ سىرتىندا 22 اۋليە تىنىستاپ جاتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن ۇلكەن تۇلعا. امانگەلدى وتريادى مەن اقتاردىڭ قيان-كەسكى ۇرىسى بول­عان اتاقتى قۇمكەشۋ شايقاسى دا وسى ارادا وتكەن. وسى­نىڭ بارلىعىن دا ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق ءبىلۋى كەرەك. بىلمەسە, كورمەسە ولار­دىڭ جۇرەگىنە وتاندىق سەزىم­نىڭ, ءپاتريوتيزمنىڭ ءدانىن قالاي ەكپەكپىز؟ وسى ويدى ماقسات تۇتقان «اۋى­لىم – التىن بەسىگىم» باس­پا­سوز تۋرىنا قاتىسۋ­شىلار مىنگەن ەكى شاعىن اۆتوبۋس امانگەلدى كەنتىنەن تورعايعا – جانگەلدين اۋدانىنا بەتتەدى.   مۋزەيلەر ەلى جانگەلدين – وبلىس ورتالىعىنان ەڭ شال­عايدا جات­قان اۋدان. تورعاي كەنتىنەن اۋىلدار 120 شا­قى­رىم­داي الىستا جاتىر. قىسى بوران­دى, جازى ىس­تىق, ءشول, جولى الىس. بۇل وڭىرگە جەر شارىن شيمايلاپ جاتقان تەمىر جول تۇسكەن ەمەس, زاماناۋي تاس جولدىڭ ءوزى ارقالىق قالا­سى­مەن ەندى قوسىل­عا­لى جاتىر. تورعاي وزەنىنىڭ سالالارى تاسىعان جىل­دارى مالعا ءشوپ, ادام­دارعا اۋىز سۋ مول بو­لىپ, جان جادىراپ قالادى. قاتارىنان بىرنەشە جىل وزەنگە سۋ تۇسپەي, تابيعات ءتىستىڭ سۋىن جۇت­قانداي ساراڭدىق كورسە­تەتىن كەزدەر از ەمەس. قازىر قۇرتتاعان سۋ ءىشىپ وتىرعان قىزبەل جۇرتى سونىڭ مىسالى. بيىل تورعايدا سۋ ازداپ قانا تاسىدى. قاناعاتشىل اۋىلداستار بارعا قاناعات ەتىپ وتىر. اۋىز سۋ باعدارلاماسى رەسپۋبليكادا جاڭارىپ جاتقان جايى بار. سودان تورعاي ءوڭىرىنىڭ ەلدى مەكەندەرى دە سىباعالى بولا ما دەگەن ءۇمىت جوق ەمەس. جاسىراتىن نەسى بار, مۇن­دا يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق جوبالار قارقىن­دى جۇزەگە اسىپ جاتىر دەسەك جۇرتقا وتىرىكشى بولامىز. اۋىل­داعى اعايىن تاعدىر سىيلاعان, بابالارىمىز قا­نىمەن قورعاعان شەتسىز-شەكسىز دالادا ءوزىنىڭ قوراداعى مالىمەن كۇن كورىپ وتىر. سولاي بولسا دا كوشتەن قا­لىپ جاتقان تورعايلىقتار تاعى جوق. اۋدان ورتالى­عىن­داعى مۋزىكا مەكتەبى, بالۋان تاڭاتقان اتىن­داعى ستاديون, بارلىق اۋىل­دارداعى سپورت زالدا­رى­نىڭ جۇ­مىس ىستەۋى, سپورت­­تىڭ بىرنەشە تۇرىنەن جانگەلدين­دىك­تەردىڭ وب­لىس, رەسپۋبليكا كولەمىندە اتى شىعا باس­تاۋى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسار­عانىنان حابار بەرسە كەرەك. جانگەلدين اۋدانى جۋساندى دا­لانىڭ وزىندەي تازا. وبلىس اۋداندارى ارا­سىن­دا جانگەلديندە عانا ەسىرتكىگە ەلىككەندەر, جەر شارىن سەسكەندىرەتىن سپيد, ۆيچ ىندەتى تىركەلمەگەن. تورعايدا رۋحى مىقتىلار تۇرادى, ءويت­كەنى تورعايدىڭ توپىراعى, تاريحى, جەرى دە, ەلى دە قاسيەتتى. وعان اۋدانداعى مۋزەيلەر دە كۋا. راسىندا, ادامعا رۋحاني ازىق بەرەتىن ءماي­ەكتىڭ ءبىرى – مۋزەي. جانگەلدين اۋدانى ورتا­لى­عىندا قازىر شاق­شاق جانىبەك, ىبىراي التىن­سارين, احمەت بايتۇرسى­نوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءالىبي جانگەلدين جانە نۇرحان احمەتبەكوۆ مۋزەيلەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. عى­لىمي قىز­مەتكەر گۇلبانۋ سارسەكەەۆا مۋزەيدى كەزەگىمەن ارالاتىپ ءجۇرىپ, تاريحىمىزدى قولمەن قوي­عان­داي اڭگىمەلەيدى. قازاق دالاسى تاريحىنىڭ بىرىنەن ءبىرى قىزىق, بىرىنەن ءبىرى تانىمدى. دالانىڭ سامالىنداي كوكىرەك كوزىڭ اشىلىپ جۇرە بەرەدى. – ءبىر اۋدان ورتالىعىندا بەس مۋزەي ۇستاپ وتىرعان ەلىمىز بويىنشا تەك جانكەلدين اۋدانى شىعار, – دەپ تامسانادى مۇندا كەلگەننىڭ بار­لى­عى. وسىنداي اسەرلى لەبىز وسى جولى دا ايتىلدى. – جان باسىنا شاققاندا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مۋزەيى كوپ ەلدى مەكەن تورعاي كەنتى بولۋى كەرەك, – دەپ ءشوپ­تىباي اعامىز ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. تورعاي كەنتىندە بۇگىندە 8 مىڭعا جاقىن ادام تۇرادى. ال مۋزەيدىڭ سانى بەسەۋ. ونىڭ سىرتىندا وسىندا قازاق مۋزىكاسىنىڭ ءبىر شىڭى باقىتجان بايقاداموۆ تۋعان, ونىڭ اكەسى, الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى بايقادام قارالدين تۇرعىز­عان ءۇيدى اقساقالدار بۇزعىزباي ساقتاپ وتىرعا­نى­نان, ءتىپتى سول ءۇيدى قالپىنا كەلتىرىپ, كومپوزيتورلار مۋزەيىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعانىنان دا حاباردار ەدىك. ەگەر ول جۇزەگە اسا قالسا مۋزەيدىڭ سانى التاۋ بولماق. تورعاي كەنتىندەگى مۋزەيلەردى رەتىمەن ارالاپ شىققان جان حالقىمىز تاۋەل­سىزدىگى تاريحىنا كەنەلەرىنە ءسوز جوق.   احمەت تۋعان ءۇي اۋدان ورتالىعىنان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اقكولگە جەتكەنشە جەڭىل ماشينامەن ءۇش ساعاتتاي ءجۇرۋ كەرەك. پانالارعا بۇتا جوق, اسپان اينا­لىپ جەرگە تۇسەردەي ىستىق­تا سارى دالا دوڭگەلەنە اينالىپ, ارتتا قالىپ جاتىر. احمەت اۋىلىنا جەتسەك دەگەن ىنتىزارلىق جولدىڭ ۇزاقتىعىن ۇمىتتىرىپ جىبەرگەندەي. ۇلت ۇستازى احمەت اتامىزدىڭ وسى جەردە كىندىگى كەسىلىپتى. وسىنداي تابيعاتى قىتىمىر جەردە ۇلى ادام­دار­دىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءومىردىڭ اشىلماعان زاڭدىلىعى بولار, ءسىرا... اقكول مەن قاراسۋ اۋىلىنىڭ ورتا­سىندا شو­شاق اۋلەتىنىڭ, بايتۇرسىن مەن قالي جەرلەنگەن قورىمدار بار. بۇگىندە جارتىلاي دۋالدارى عانا قالعان كەسەنەنى 1926 جىلى احاڭ كەلىپ تۇرعىزىپ, اعاسى قاليعا اس بەرىپ كەتكەن دەيدى كونەكوزدەر. قازاق دالاسىنا قارا بوران, داۋىل­دىڭ كەلە جاتقانىن اۋليەدەي بولجاعان احمەت­تىڭ اعايىندارىنا «مىنا مال ەرتەڭ وزدەرىڭدى ءبۇيى بولىپ شاعادى» دەپ مالدى ازايتۋدى ەسكەرتكەنى جانە ءبىر ساتتە «بۇل استى مەنىڭ دە اسىم دەپ بىلىڭدەر» دەيتىنى وسى ساپارىندا بولسا كەرەك. سول قورىمنان قوزى كوش جەردە احمەت تۋعان, بالا كەزىندە تۇرعان ءۇيدىڭ ورنى جاتاتىن. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن احاڭنىڭ نەمەرەسى ايمان بايتۇرسىنوۆا اتاسىنىڭ اۋىلى اقكولگە كەلىپ قايتتى. اۋىلداستارى اپاسىن باباسى باي­تۇر­سىننىڭ, قاليدىڭ باسىنا اپارىپ قۇران با­عىش­تاتتى, قايتار جولدا الگى ءۇيدىڭ ورنىن كورسەتتى. – ايمان اپاي ءۇيدىڭ ورنىنا ءسال قاراپ تۇردى دا, تەرىس بۇرىلىپ كەتتى. بايقاسام, جىلاپ تۇر ەكەن. ول كىسى كەتەرىندە قوشتاسىپ تۇرىپ, «ق­ا­راعىم, بايىڭدار­شى!» دەدى. «قازاقشاسى اسا انىق ەمەس ايمان اپام نەگە ولاي دەدى ەكەن؟ اۋىلدىڭ ءالى جۇدەۋلىگى جۇرەگىن اۋ­ىرتتى ما الدە؟» دەپ ويلاپ ءجۇردىم, – دەيدى اقكولدىك, احمەت بايتۇر­سىنوۆ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى بالعابەك قا­ليەۆ. ال الدىڭعى جىلى ارقالىق قال­ا­سىن­داعى «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قوعامدىق ءبىر­لەس­­تى­گى­نىڭ جەتەكشىسى ەلەنا تسۆەنتۋح وسى «اۋى­لىم – التىن بەسىگىم» جوباسىن جاساعاندا ءجاسوس­پىرىمدەردىڭ بويىن­دا ازامات­تىق بەلسەندىلىك, پاتريوتتىق, وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەردى تاربيەلەۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. جەر-سۋدىڭ, ەلدى مەكەننىڭ اتىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ءسوز بولسا شۋ ەتە قالاتىن, وقىرماندار قىزىعىپ وقيتىن تا­نىم­دىق ماتەريالداردىڭ بارلىعىن دا رەسەي تۋرالى عانا بەرەتىن جەرگىلىكتى ورىس ءتىلدى گازەتتەردىڭ باسى-قا­سىن­دا وتىر­عان ورىس اعايىنداردىڭ ىسىنە نالا بوپ ءجۇر­گەندە تۋعان جەردىڭ تاريحىن, تابيعاتىن ناسيحاتتاماي بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ بوي­ىنا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى سىڭىرە الماي­مىز دەگەن ۇستانىمدى ۇستاناتىن ەلەنا تسۆەن­تۋح­تىڭ ماڭدايىنا ءتاۋ ەتكىڭ كەلەدى. ول بىلتىر جوبا بويىنشا جانىنا جاستاردى ەرتىپ, تورعاي دالاسىن ارالاعاندا احاڭ اۋىلىنا دا كەلگەن. اقكول­دىكتەرمەن كەزدەسكەندە: «احمەت بايتۇر­سى­­نوۆ­تاي ۇلى ادامنىڭ كىندىك قانى تامعان ءۇيدىڭ ورنىن كورىپ جۇرەگىم اۋىردى. بۇلاي جاتا بەرسە ءبىر كۇنى ونىڭ ورنىن دا تاپپاي قال­ماسىمىزعا كىم كەپىل؟ ال ونى قالپىنا كەلتىرىپ قويسا, جاس ۇرپاق ءۇشىن ونىڭ تانىمدىق ماڭىزى قانداي بولار ەدى!» دەگەن بولاتىن. «ءسوز ءسۇي­ەك­تەن وتەدى» دەگەن وسى ەكەن, ەلەنا سەمە­نوۆ­نا­نىڭ ءسوزى اۋىلداعى ەر ازاماتتاردىڭ نامىسىن قايراپ جىبەردى. بۇل اقكول­دىكتەردىڭ, جالپى قازاقتىڭ وزىنە ءوزى ايتار ءسوزى ەدى عوي. «ءاي, قاپ!» بالعابەك باستاعان جاستار دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ, ەكى ايدىڭ ىشىندە احمەت اتاسىنىڭ بالالىق شاعى وتكەن ءۇيدى قايتا تۇرعىزىپ قويدى. اسارعا اۋ­ىلدىڭ ۇلكەنىنەن بالا-شاعاعا دەيىن اتسالىستى. – 1953-1954 جىلدارى ۇجىمشاردىڭ مالىن باققان كەزدە وسى ۇيدە قىستاعان ەدىم. سوندا اۋىلدىڭ شال­دا­رى «بۇل ۇيدە ءبىر ۇلكەن ارۋاقتى ادام تۋعان, سىيلاڭ­دار, جاقسى ۇستاڭدار» دەپ ايتىپ وتىراتىن. ول كەزدە احمەتتىڭ اتىن انىق ايتا المايتىن كەز عوي. اۋىلدىڭ جاستارىنا راحمەت, تۋرا مەن ايتقانداي ەتىپ جاساپ شىقتى, ءىشى دە, پەشى دە, سىرتى دا باياعى ۇيدەن اۋماي قالدى, – دەيدى اۋىل اقساقالى تەمىر قوساەۆ. – ۇلى ادامنىڭ ارۋاعى دا قولداعان شىعار. ۇيگە اقكولدىكتەر سىرماق توسەپ, دوڭگەلەك ۇستەلگە داستارحان جايىپ, احاڭ كەلىندەرىنىڭ ءبىرى قاليما اۋىلدىڭ سارى قىمىزىن ساپىردى ءيىسىن بۇرقىراتىپ. اقكولىنە احاڭنىڭ ءوزى كەلىپ قالعان­داي, جۇرتتىڭ بارلىعى ارقا-جارقا. ءۇي­دىڭ ىشىنە سالعان قارلىعاشتىڭ ۇياسى ۇلى ادامنىڭ بالا­لىعىن كوز الدىڭا كەلتىرگەندەي, ءبىر جىلىلىق ەسەدى. احاڭنىڭ ۇيىندەگى داستارحان باسىندا اۋىل­داستار مەن «اۋىلىم – التىن بەسىگىم» ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار كەلەلى اڭگىمە قوزعادى. – ەندىگى تىلەگىمىز, وسى ءۇي مەملەكەت قا­راۋى­نا الىنسا ەكەن دەيمىز. مۋزەي بولسا, وسىندا ءتاۋ ەتىپ كەلگەندەر اتامىزدىڭ ءومىرى, جالپى قازاق دالا­سى­نىڭ تاريحى تۋرالى ماتەريالدارعا كوزى قانىعار ەدى. مەن ءۇيدىڭ اينالاسىنا ەگۋگە سەگىز ءتۇپ اعاش اكەلىپ قويدىم, اۋىلدان بەس شاقىرىمعا قاتىناپ, كۇن سايىن ونى سۋارۋ دا بىزگە جەڭىل ەمەس. يبراگيم اعىتاي مەن تەمىر قوساەۆ اقساقالدار وسى ءۇيدى مۋزەي ەتۋ تۋرالى مادەنيەت ءمينيسترى مۇح­تار قۇل-مۇحاممەدتىڭ وزىنە حات جازىپ جىبەرگەن ەكەن. مي­نيستردىڭ تاپ­سىرماسىمەن قازىر وبلىستىق مادەنيەت باس­قار­ماسى قاراپ جاتقان كورىنەدى, – دەدى قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سۇندەتباي ورازباەۆ. اقكول بەس جىلدان بەرى تاسىعان جوق. قۋاڭ­شىلىق دالانى قۋىرىپ تۇر. وسىنداي تابيعاتى كىدى جەردىڭ ۇلى ادامداردى تۋدىراتىنى وس­ىن­دا كەلگەندەردىڭ كوكەيىندە كەتەتىن جۇمباعى. اۋىل باقشا ەگۋدەن قال­عان, سۋ جوق. احاڭنىڭ اۋىل­داس­تارى مالدىڭ, اقكولدىڭ بالىعىنىڭ ارقاسىندا وتىر. ءار ۇيدە كەمىندە 5-6 سيىر, 30-40 ۋاق مال بار. ازداپ جىلقى دا ۇستايدى. قۋاڭشىلىققا باي­لانىستى تورعايدا ءشوپ بيىل كوپ ەمەس, قولعا ىلىنگەنىن اقكولدىكتەر دە نەسىبەگە قاراي جي­ناپ الادى. اقكول ەكى اۋىلدى بالىقپەن اسىراپ وتىر, كولدىڭ ارقاسىندا اۋىل ادامدارىنا ازداپ جۇ­مىس تا بولىپ تۇر. ين­فراقۇرىلىمدى, الەۋمەتتىك ءما­سە­لەلەردى قاتىر­ما­عان سوڭ جاس ماماندار بۇل ايماقتان قاشقاق­تاي­تىنى جاسىرىن ەمەس. ءبارى دە قارجىعا كەلىپ تىرەلە بەرەدى. تورعايدىڭ, ونىڭ ىشىندە اقكولگە دەيىنگى جولدىڭ ازابىن جۇرت ايتا-ايتا شار­شاعان. قارجى دەمەكشى, يگەرسە اقكول مەن قاراسۋ اۋىلدارىنىڭ اينالاسىندا قارا تۇز كەنى, ىستىق بۇلاق, ەمدىك بالشىق جاتىر. ولاردى اۋىلداستار ىسكە اسىرعىسى-اق كەلەدى, بىراق تاعى سول قارجى جاعى قينايدى. – تۇزدى دا, بالشىقتى دا قانشا العانمەن ازايمايدى, دەرەۋ قايتا قالپىنا كەلەتىن كەرەمەتى بار, – دەيدى اۋىلداستار. – ادامنان باسقانىڭ ءبارى دە ورنىنا كەلەدى ەكەن, – دەيمىز ءبىز. – ادام دا ورنىنا كەلەدى! – دەپ ۇتىپ كەتتى اۋىل اعاسى بايجان ابىلەۆ. – اقكولدە 600 ادام عانا تۇرادى, وتكەن جىلى اۋىلدا 25 ءسابي دۇنيەگە كەلدى! اقكول اۋىلىنداعى ا.قوڭقاباەۆ اتىنداعى مەكتەپتە 160 بالا وقيدى, شاعىن ورتالىقتاعى با­لانىڭ سانى 90-عا جۋىق. جاڭادان سالىنعان قا­راسۋ مەكتەبىندە 170-تەن اسا بالا وقيدى. مەكتەپ­تەردىڭ ءىشى زاڭعىراپ تۇر! بۇل احاڭداي ارىس­تاردىڭ وتەۋى ەمەس پە؟ اقكولدە رۋحى مىقتىلار تۇرادى دەدىك. جاڭ­بىر­سىز تاڭدايى كەۋىپ, شولىركەپ جاتقان شەكسىز دالاعا كىمنىڭ بولسىن كەلگىسى كەلىپ, اڭسارى اۋىپ تۇرادى. ولار ادامداردىڭ اق پەيىلىنەن, ولاردىڭ تاريحقا قۇرمەتپەن قارايتىن ەلگەزەكتىگىنەن باي­ىپ كەتەدى. بۇل جولى ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىس­قان­دار دا سونداي تاماشا سەزىمدى باستان كەشتى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى.