بۇگىندەرى جەر-انا ءجيى-ءجيى ىڭىرانا ءتىتىركەنەتىن بولدى. دۇلەي داۋىلدار تۇرعىزىپ, تەڭىزدەردى تاسىتىپ, ءار جەردە ادام ۇياسىنىڭ استان-كەستەنىن شىعارىپ جاتىر.جانە بۇل قۇبىلىس, تابيعاتتىڭ ايرانداي بۇزىلۋى بارعان سايىن ۇدەي ءتۇسىپ ۇرەي تۋعىزادى. بۇ دۇنيەدەن نەگە تىنىشتىق كەتتى؟! وسىنىڭ ءبارى نەدەن, نەنىڭ سالدارى دەگەن ساۋالدار كىم-كىمنىڭ دە كوكىرەگىندە تۇر. ادام بالاسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيدى. وسىنىڭ ءبارى الدە «تابيعاتتىڭ بەرمەگەنىن تارتىپ الامىز!» دەپ تەپسىنگەن كەشەگى استامشىل ۇرپاق ىستەرىنىڭ سالدارى ما؟ استامشىل ادام ءوزى ەمىپ كەلگەن جەر-انا ومىراۋىن تەپكىلەدى. وسىنداي وسپادار ارەكەتتەن ورتالىق ازيا كىندىگىندە ارال اپاتى ورىن الدى. ارال اپاتى ىلە ادام اپاتىن تۋدىردى. «حابار» ارناسىنان كۇنى كەشە ءجۇرىپ وتكەن «جوقتاۋ» فيلمى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. فيلمنىڭ تولىق اتى – «جوقتاۋ. جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن». اۆتورى دا, رەجيسسەرى دە – سەرگەي ءازىموۆ. دەرەكتى قازاق كينوسىنىڭ جەتەكشى وكىلى. سەرگەيدىڭ «جوقتاۋى» ارال قاسىرەتىنە ارنالعان كينوەپوپەيانىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى بولاتىن. ونى قازاق كورەرمەنى بۇدان جيىرما جىل بۇرىن كورگەن. فيلم 1989 جىلى ءتۇسىرىلدى. الايدا, وسىناۋ اپات ايماعىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە سەرگەي (ول نوكىس قالاسىندا تۋعان) ارال باسىنا تونگەن ناۋبەتتى تىم ەرتە كورە بىلگەن ەدى. ماسكەۋدە ۆگيك ءبىتىرىپ كەلە سالىسىمەن, ۇزاتپاي بولاشاق فيلم ستسەناريىن ءارتۇرلى ينستانتسيالارعا ۇسىندى. الايدا, جاس رەجيسسەردىڭ جانايقايى كەڭەستىك يدەولوگياعا قايشى كەلدى. سوندىقتان ول يدەولوگيا بۇل يدەيانى ءجورگەگىندە تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى. ارال پەرزەنتىنىڭ بۇ جانايقايى ەكرانعا وسى بەتىندە شىعار بولسا, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى قىزىل كرەملدىڭ وزىنە تيەتىن ەدى. سوندىقتان دا ءفيلمدى ءتۇسىرۋ تەك قىزىل رەجىم قۇلاي باستاعان 1989 جىلى عانا جۇزەگە استى. «جوقتاۋ» – اتى ايتىپ تۇرعانداي, شىنىندا دا اجال قۇشقان ارالعا ارنالعان كينورەكۆيەم بولىپ شىقتى. عاسىرلار بويى ومىراۋى باق-بەرەكە, مەيىرىمگە تولى ارالدى ەمىپ وسكەن جاعالاۋ حالقىنىڭ جوقتاۋى – سولاقاي ساياسات قۇربانى بولعان تەڭىز انانى جوقتاۋى بولىپ شىقتى. ارال انانى قىلعىندىرىپ ولتىرگەن قىزىل يمپەريا ەدى. بۇل ۇكىم ەكراندا كوتەرىلگەن ماتەريال استارىنان ايعايلاپ تۇردى. دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇلا بويى جاعالاۋ حالقىنىڭ جانايقايى ەدى. تارتىلعان تەڭىزگە تەلمىرگەن حالىق زارى ەدى. اسىرەسە, جاعالاۋ حالقى اراسىندا بالا شەتىنەۋدىڭ اسقىنۋى جايلى تۇسىرىلگەن ەپيزودتاردى تولقىماي كورۋ مۇمكىن ەمەس... كورەرمەننىڭ ازا بويىن قازا ەتەدى... كىشكەنتايلارىن كەبىنگە وراپ, كىشكەنتاي تابىتقا سالىپ كوتەرگەن اتا-انالار... كىشكەنتاي تومپەشىككە اينالعان جۇزدەگەن ءسابي مولالارى. ءار مولا باسىندا قاڭىراعان – ءبىر بەسىك. تالبەسىك. ومىرگە كەلمەي جاتىپ ومىردەن كەتكەن نارەستەلەر... بۇدان ارتىق قاسىرەت بار ما؟ جاپپاي دەرلىك (80 پايىز) (انەميا) قان ازدىققا شالدىققان انالار. تەڭىزدىڭ كوشكەن تابانىنان كوتەرىلگەن اق تۇز, داۋىل استىندا تۇنشىققان ەگىنجايلار, ءورىستەر. اپپاق سورعا اينالعان سور ولكە... اۋىزسۋ ورنىنا ىشكەنى ۋ. «ەرتەڭىم نە بولادى» دەپ ۇرپيگەن «ەڭبەگى ەش, تۇزى سور» ءپارۋانا جۇرت. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اڭىراپ اتاجۇرتتان كوشە باستاعان جىلدار... بوسا باستاعان جىلدار. وسىنىڭ ءبارى «جوقتاۋدىڭ» ج ۇلىندى تاقىرىبىنا اينالعان. دەرەكتى فيلم كەزىندە سوۆەتتىك يدەولوگيا بۇركەمەلەگەن سىقپىتى كىسى شوشىرلىق شىندىقتىڭ, ورتالىق ازيا حالقىنا قارسى جاسالعان تاريحي قىلمىستىڭ بەت پەردەسىن سىپىرعان ەدى, سول سۇراپىل شىندىقتى جالاڭاشتاپ ەكرانعا الىپ شىققان ەدى. تۇسىنە بىلگەنگە «جوقتاۋ» تەك قانا جوعالعاندى جوقتاۋ ەمەس, كەر كەتكەن زامانعا ايتىلعان ەڭ اۋىر قارعىس – حالىق قارعىسى بولاتىن. مىنەكي, اراعا جيىرما جىل سالىپ ارزىماس ارال جىرىن كۇرەسكەر رەجيسسەر ەل نازارىنا تاعى ۇسىندى. بۇل فيلمدە رەجيسسەر وسىدان 20 جىل بۇرىن ەكراندا كورىنگەن «جوقتاۋ» كەيىپكەرلەرىن ىزدەپ تاعى جولعا شىعادى. جيىرما جىل ىشىندە ارال تاعدىرىندا دا, ارال ماڭىنداعى ادام تاعدىرىندا دا ايتۋلى ءوزگەرىستەر بولىپتى. ونى ءبىز بۇرىنعى ءفيلمنىڭ بۇگىنگى كوزى ءتىرى كەيىپكەرلەرىمەن كەزدەسكەندە كورەمىز. ەگەر ارالدى قۇتقارۋدا تەڭىزدىڭ قازاقستان ءبولىگىندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جاڭالىقتار بولىپ جاتسا, اجال اۋزىنداعى ارالدىڭ قاراقالپاقستان جاعىندا «باياعى جارتاس سول جارتاس» كۇيىندە تۇرعانداي.بۇ جايلى سەرگەي ءازىموۆ كامەراسى الدىندا بىرنەشە قاراقالپاق جازۋشىسى وي تولعايدى. ولار «ءال ۇستىندە جاتقان» ارال انانى قۇتقارۋ جونىندە قابىلدانعان تالاي قاۋلىلاردىڭ قاعاز جۇزىندە قالعانىن ايتادى. ونىڭ سەبەبى, قاراقالپاق جازۋشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, كسرو قۇلاعاننان كەيىن ارال تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىستى ورتالىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسىنىڭ بەسەۋىنىڭ دە ارالعا جانى اشىعانىمەن, ءامۋ مەن سىردىڭ سۋىن بولىسۋگە كەلگەندە ءارقايسىسى ءوز مۇددەسىن كۇيتتەپ كەتەتىندىگى ەكەن. ءامۋ مەن ارال سۋىنان بەس رەسپۋبليكانىڭ بەسەۋى دە كۇن كورىپ وتىر. الايدا, ونىڭ ەكەۋى – تاجىكستان مەن قىرعىزستان ءامۋ مەن سىردىڭ باستاۋىندا وتىرعان ەلدەر. سوندىقتان دا ولاردىڭ سۋعا قاتىستى ساياساتى «قازانشىنىڭ ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن ماتەلدى ەسكە ءتۇسىرەدى. دەمەك, سۋدى ءادىل ءبولۋ جايى ءالى ىسكە اسپاي وتىر. بۇنداي جاعدايدا سىردىڭ سۋىن ەكى رەسپۋبليكادان – قىرعىزستان, وزبەكستاننان كەيىن الاتىن قازاقستاننىڭ جاعدايى ءتىپتى قيىن. ءىس جۇزىندە قازاق ديقاندارىنىڭ ەگىن-جايىنا پاميردەن باستالعان مول سىر سۋىنىڭ تەك قىرعىز, ءوزبەك ديقاندارىنان اۋىسقانى عانا جەتەدى ەكەن. قازاقستان شارق ۇرىپ بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن ىزدەدى. ەڭ جوعارى دەڭگەيدە كورشىلەس رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن تالاي كەزدەسۋلەر ءوتتى. بىراق, ءۋادەگە قۇلاق قارىق بولعانىمەن, تەڭىز سۋعا تولمادى. كەرىسىنشە, كۇننەن كۇنگە, جىلدان جىلعا ارال شەگىرەن بىلعارىداي جيىرىلا بەردى. تارتىلا بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ وسى تۇستا شۇعىل تاريحي شەشىمدەر قابىلدادى. ماسەلەنى تىكەلەي باقىلاۋعا الدى. قازاقستان ارالدى قۇتقارۋدا ءوز كۇشىنە سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولدى. قولدا بار مۇمكىندىكدەر ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە, قازاقستان وكىمەتى الاقان جايىپ الدەكىمنەن كومەك كۇتىپ وتىرا بەرمەي, نارتاۋەكەلمەن ارالدى قۇتقارۋدىڭ قازاقستاندىق نۇسقاسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. الدىمەن, ارالدىڭ قازاقستان جاعىندا جاتقان بولىگى – «كىشى ارالدى» قۇتقارۋ قولعا الىندى. بۇل باستاماعا دا وسقىرىپ قاراعاندار بولدى. بىراق, كوز قورقاق, قول باتىر. قىرۋار كۇش جۇمىلدىرىلدى. ارالدى ەكىگە بولگەن الىپ دامبى بوي كوتەردى. جوبا ءوز-ءوزىن اقتادى. ءبۇگىندە «كىشى ارال» سۋعا تولا باستادى. بالىق شارۋاشىلىعى قايتا جانداندى. كەلمەسكە كەتكەندەي بولعان تەڭىز ەندى ءسال كوتەرىلسە 30 شاقىرىم جەردەگى ارال قالاسىنا دا جەتكەلى تۇر. ارالدىڭ ءبىر تۇرعىنى اق شاشتى انامىز, فيلمدە, «ومىرگە كەلگەندە شومىلعان تەڭىزىم ەدى... ومىردەن كەتەردە دە شومىلىپ وتسەم ارمانىم جوق...» دەپ قالدى. قاراپايىم انا اۋزىنان ايتىلعان بۇل ارمان كۇللى ارالدىقتاردىڭ ارمانى ەدى... سول ارمان بۇگىندە اقيقاتقا اينالا باستاعانداي. ءال ۇستىندە جاتقان الىپ ارالدىڭ ءبىر بولىگىن ورتادان دامبى تارتىپ قۇتقارۋ, قاراپ تۇرساق, تەك تاۋەلسىز ەلدىڭ عانا قولىنان كەلەر قۇدىرەت ەكەن. بويىنان پاسسيونارلىق قۋاتى وشپەگەن ۇلتتىڭ قولىنان كەلەر قيمىل ەكەن. «كىشى ارال» – تەڭىزدى كۇتىپ تەلمىرگەن حالىققا تاۋەلسىزدىك تارتقان سىي دەمەسكە لاج جوق. «جوقتاۋ. جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن» ءفيلمى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. ارالدى قۇتقارۋعا جۇمىلعان جۇرتتىڭ جاسامپاز جىگەرىن سەزەسىز. ارال قالاسىندا بالىق وڭدەيتىن زاماناۋي زاۋىت ىسكە قوسىلعان. ونى ءوز قارجىسىنا سالدىرتقان وسى ءوڭىردىڭ ءوز بالاسى, بۇگىندە رەسپۋبليكاعا بەلگىلى كاسىپكەر ۇزاقباي ايتجانوۆ. فيلمدە سۋارمالى شارۋاشىلىقتا سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ زاماناۋي ءادىسى دە اڭگىمە بولادى. ول – تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى. يزرايلدە ءوزىن-ءوزى اقتاعان بۇل ءادىستى سۋسىز سىر شولىنە الىپ كەلىپ, جايقالتىپ ەگىن ەگىپ, تولاعاي تابىس تابا باستاعان قازاق شارۋالارىن دا وسى فيلمنەن كەزدەستىرەسىز. سەرگەي ءازىموۆ ءفيلمى ارالدى قۇتقارۋدىڭ كەلەشەگى بار جولى دەپ, ءامۋ, سىر سۋىن ۇنەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ وسىلايشا ەگىندى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ۇسىنادى. ءامۋ, سىردىڭ سۋى ۇنەمدەلمەي, ارالدى اجال اۋزىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتىلادى. ودان دا باسقا ءبىر جوبا بولعان. ول – ءسىبىر وزەندەرىن ارالعا بۇرۋ جوباسى. بىراق, بۇل جوبا بۇگىندە كوكجيەكتە كىلكىگەن ساعىمداي كوزدەن عايىپ بولىپ بارادى. ويتكەنى – «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا». ارال تاعدىرى – شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن 50 ميلليون حالىق تاعدىرى. وسى رەتتە «بەس كۇندىگىن ويلاماعان ايەلدەن بەز, بەس جىلدىعىن ويلاماعان ەردەن بەز» دەگەن اتالى سوزگە «ەلۋ جىلدىعىن ويلاماعان ەلدەن بەز» دەگەن تىركەس ەرىكسىز سۇرانىپ تۇرعانداي. سۋ داۋى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسىن بۇ تاۋقىمەت توڭىرەگىندە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قوسارى انىق. لاجسىز قوسارى انىق. بىراق, ول قاشان؟ ورتالىق ازيا ەلدەرى قوسىلىپ, ونداي دانالىققا قول جەتكىزگەنشە قاي زامان!
«جوقتاۋ. 20 جىل وتكەننەن كەيىننىڭ» جالعاسىن ارادان ەلۋ جىل وتكەسىن دە ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءتۇسىرىپ جۇرمەسە نەعىلسىن... دەگەن ويلار كەلەدى. فيلم وسىنداي ويلاردى قوزعايدى. بۇدان ءازىموۆ فيلمىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن وزەكتىلىگى كورىنەدى. فيلمدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس, كۇندەردىڭ-كۇنىندە ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز بەتتەسەر بولاشاقتىڭ پروبلەماسى ەكەنى كورىنەدى. «جوقتاۋ» – ءبۇگىنگى قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ داۋىستى دابىلى. كول تاعدىرى, جەر تاعدىرى, ەل تاعدىرى تۋرالى دەر كەزىندە دۇڭكىلدەگەن دابىل. ءفيلمنىڭ تۇسىرىلۋىنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ قىزۋ قولداۋ كورسەتىپتى. ويتكەنى, ارالدان كوتەرىلگەن تۇزدى شاڭىت ءدامىن, ەڭ الدىمەن, وسى وبلىستىڭ حالقى تاتادى. ەكولوگيا بۇل ايماق ءۇشىن ءجاي سىلدىر ءسوز ەمەس. ەكولوگيا بۇل ايماقتا ءاربىر جۇتقان اۋاڭ مەن سۋىڭنان سەزىلەدى. ەندەشە, كۇرەسپەي كور. ەكران ونەرىنىڭ قۇدىرەتى سول, كينو تىلىمەن ءساتتى ايتىلعان جەرگىلىكتى پروبلەما جىلجىپ بارىپ جاھاندىق پروبلەمانى قوزعايدى. سوندىقتان دا, دەرەكتى كينو شەبەرى سەرگەي ءازىموۆتىڭ ارال تاعدىرىنا ارنالعان «جوقتاۋى» الەم تاعدىرى تۋرالى ويعا جەتەلەيدى. جەر-انانى تىتىرەنتكەن ادام استامشىلىعىن ەسكە سالادى. جاقسىلىققا قاراي ادام وزگەرمەي, جاقسىلىققا قاراي الەم وزگەرمەيتىنىن ەسكە سالادى.
سماعۇل ەلۋباي.