عالىمدار جەر شارى التى ميللياردتاي ادامداردى عانا اسىراي الادى دەيدى. قازىر حالىق سانى بۇل كورسەتكىشتەن اسىپ بارادى. ال ولاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن جەر جارىقتىق الا جاز بويى موينىنان قامىت الماي سوقاعا جەككەن وگىزدەي ارسا-ارساسى شىعىپ, توپىراعى قۇنارسىزدانىپ كەلەدى. ادامداردىڭ ار جاعىن ويلاپ, جاناشىرلىقپەن پايدالانباعاندىعىنان. الىسقا بارماي-اق, وڭتۇستىكتەگى وتىرار اۋدانىن الىڭىز. ۋاقىتىندا كوزىن ماقتامەن اشقان وزبەكتەردىڭ ءوزىن تاڭعالدىرىپ, ماقتادان بۇكىلوداقتىق رەكوردقا قول جەتكىزگەن اۋداننىڭ قازىر جەرىنىڭ تۇزى بەتىنە شىعىپ جاتىر. سور تاتيدى. اعاش ەكسەڭ, تامىرىن تۇز قياتىن جەرلەرى بار. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مىڭ جاقسى قاسيەتىمەن قوسا ەرمەلىگى دە بار. حرۋششەۆ ء“جۇگەرى ەگىڭدەر” دەگەندە شولاق بەلسەندىلەر جەر جەتپەگەندەي قاسيەتتى ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ ماڭايىن دا ايداپ تاستاعان عوي. قۇلدى “بارەكەلدى ولتىرەدى” دەگەن وسى. قازىر جىل سايىن ارىستانبابتى باسىپ تۇركىستانعا ميلليونعا جۋىق زياراتشىلار وتەدى. بابا رۋحىنا ءتاۋ ەتەدى, قۇدىعىنان سۋ ىشەدى.
ال سول سۋىڭىزدىڭ زاھارىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ءتىلىڭىزدى ويىپ تۇسە جازدايدى. قاسيەتتىلىگىنەن ەمەس, ءجۇگەرىدەن مول ءونىم الۋ ءۇشىن قاپ-قابىمەن توككەن سەليترانىڭ, الۋان ءتۇرلى تىڭايتقىشتاردىڭ ء“تاتتى جەمىسى”. ونى ايتاسىز, بەرتىنگە دەيىن ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ ىرگەسى بەلۋارعا دەيىن قۇزدانىپ, تۇزى شىعىپ تۇراتىن. قۋانىش ايتاحانوۆ اكىم كەزىندە درەناج قازىپ, استىنا بوككەن تۇزدى تارتىپ, ىرگەتاس قۇيدىرعان. ايتپەسە, تۇز جەپ قۇلاۋى دا كادىك ەدى.
ال ءۇش ءجۇز مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن, جەرى الاقانداي ماقتاارالداعى اعايىن سول جەردى الدى ءبىر سوتىقتان, مىقتىسى ءجۇز گەكتارعا دەيىن ءبولىپ الىپ, جىل سايىن ماقتا ەگىپ كەلەدى. ماقتانىڭ پايدالى ۋاقىتى بولدى. جۇرتتىڭ اۋىسپالى ەگىستىكتى ويلاۋعا شاماسى كەلمەدى. جەر قۇزداندى. كوكتەمدە سور شايعان كەزدە سۋدى سىڭىرە الماي ىركىتتەي ءىرىپ جاتقان جەردى كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى.
بۇگىنگى پايدا جاقسى عوي, ەرتەڭگى ۇرپاققا قانداي جەر قالادى. اتاعى شىققان ءمىرزاشول جانتاق تا ءوسپەيتىن قۇلا شولگە اينالماسا ەكەن دەپ ويلايسىڭ. سەليترا ءوسىمدىككە كەرەگىن بەرگەنىمەن جەردىڭ عاسىرلاپ جيناعان پايدالى قىرتىسىن قوسا جويىپ جىبەرەدى. بۇدان شىعاتىن جول قايسى؟!
ءبىزدىڭ عالىمدار جەردى ەمدەيتىن دارۋمەندى تاپقان سىڭايلى. “انا جەر” عوب جشس پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۇلتان ۋسمانوۆ باستاعان عالىمدار جەر قىرتىسىن تىڭايتاتىن ءارى ءوسىرىپ جاتقان داقىلعا پايداسى مول مەرس تىڭايتقىشىن وندىرىسكە قوسىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە دە تىڭايتقىشتىڭ وسى ءتۇرىمەن جۇمىس جاساۋ قولعا الىنۋدا.
“ب” مەرس ماركالى شاعىن بيوتىڭايتقىشىنىڭ قۇرامىندا ءوسىمدىككە قاجەتتى تەمىر, جەز, تسينك, موليبدەن, مارگانەتس, بروم جانە كوبالت ەلەمەنتتەرى بار. سالىستىرمالى ءتۇردە الىپ قاراساق, 1 گرامم جەر قىرتىسىندا 1,6 ملرد-قا دەيىن ميكروورگانيزم بولادى ەكەن. وسىنىڭ ەسەبىنەن وسىمدىك قورەك الادى. باكتەريالاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى اۋادان ازوت الىپ, توپىراق قۇنارىنا سىڭىرەدى, قۇرامىن بايىتادى. ال جەر وڭدەۋدە وسى زاڭدىلىق ابدەن بۇزىلعان. ديقاندار جەردى سۋلاندىرۋ كەزىندە نەگىزىنەن اممياك سەليتراسى مەن فوسفور جانە كاليسىز ازوت تىڭايتقىشتارىن پايدالانىپ كەلدى. داقىلدىڭ تەز ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تىڭايتقىشتاردىڭ جەر قۇنارىن دەگراداتسياعا ۇشىراتاتىنىن اڭداي قويمايدى. ونداعان جىلدار بويى تەك ازوت تىڭايتقىشتارىن الىپ كەلگەن جەردىڭ تۇبىندە جارامسىزدانۋىنا سول ديقاندار ەمەس, ەڭ الدىمەن عالىمدارىمىز دا كىنالى-اۋ. وعان كوپ ءمولشەردەگى تىڭايتقىشسىز قىلتاناق شىقپايتىن ماقتاارالداعى جەر القاپتارىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولار.
ماسەلەن, ينتەنسيۆتى تەحنولوگيانى پايدالانىپ, گەكتارىنا 1000-1500 كيلو اممياك سەليتراسىن ءسىڭىرىپ ءوسىرگەن پيازدى ايتۋعا بولادى. ەكى جىل قاتارىنان پياز ەگىلگەننەن كەيىن بۇل جەرگە 4-5 جىلعا دەيىن جوڭىشقا سەكىلدى داقىلدار ەكپەسەڭىز, جەردىڭ قۇنارلى قىرتىسىنان ايىرىلىپ قالاسىز.
ال, مەرس تىڭايتقىشىن پايدالانعان ديقاندار مۇنى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ءارى ءونىمدى جاقسى الۋعا جاردەمدەسەدى دەگەندى ايتادى. جەرىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ءبىزدەرگە دە كەرەگى وسى ەمەس پە؟! پروفەسسور سۇلتان ۋسمانوۆتان شىمكەنتكە ءبىر كەلگەنىندە ارنايى سۇحبات الدىق. اۋىزبەن ايتقان ءبىر باسقا, وسى تىڭايتقىشتى پايدالانعان شارۋالاردىڭ داقىلدارىنىڭ ءوسۋ شىعىمىن كورۋ ءبىر باسقا. سايرام اۋدانىندا ءىسساپاردا بولعاندا ديقانداردىڭ كوڭىلدى رايىن بايقادىق.
جاقىندا شىمكەنتتەگى بۇرىنعى فوسفور زاۋىتى ورنىنان بوي كوتەرگەن وندىرىستىك يندۋستريالىق ايماقتا “انا جەر” جشس-نىڭ شاعىن زاۋىتى مەن زەرتحاناسىنىڭ اشىلۋ قارساڭىندا سەمينار ءوتتى. قاتىستىق. قىرىق ءبىر مىڭ حالىق تۇراتىن “قارابۇلاق” اۋىلىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق مامانى احمەتجان يسمايلوۆ مەرس-ءتى 200-دەن استام شارۋا قوجالىعى پايدالانۋدا. سونىڭ 10-15-ءىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن قاداعالاپ كەلەمىز. اۋىسپالى ەگىستىك جوق بولعاندىقتان القاپتى ارامشوپ باسىپ كەتەر ەدى, ودان قۇتىلدىق. ونى قۇرتۋ ءۇشىن ۋلى حيميكاتتار پايدالانۋ جەر قۇنارىن ءتومەندەتەتىن. ەرتەڭگى ۇرپاققا جارامدى جەر كەرەك. جەرگە كەرەگىن بەرىپ, وعان قوسىمشا قىرتىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە جاعداي جاسايتىن مەرس-كە تەڭ كەلەر تىڭايتقىش جوعىنا كوزىمىز جەتتى دەيدى.
ال وسى سەمينارعا ارنايى شاقىرىلعان وزبەكستان ورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باحتيار زاكيروۆ تە جاعىمدى ويلار ايتتى.
سۇلتان ۋسمانوۆتىڭ سۇيەگى قازاق بولعانىمەن وزبەكستاندا تۋىپ وسكەن. وزبەكستاندا ۋسمانوۆ ءوز سالاسى بويىنشا ەڭ جاس عالىم دوكتورى جانە ينستيتۋت ديرەكتورى بولدى, دەدى ول. ال ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ماسكەۋدە وسى سالاداعى ەتالون, عالامات جاڭالىق دەپ باعالاعاندىعىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم. سوندىقتان, ونىڭ تىڭايتقىشتىڭ ەكولوگيالىق تازا ءارى پايدالى ءتۇرىن دۇنيەگە اكەلگەندىگىنە تاعى دا باس يەمىن.
قازىر الەمدىك عالىمدار ءبىر كەزدەرى عىلىم جەتىستىگىنە بالاپ, سان الۋان بيوقوسپالى تىڭايتقىشتارمەن وسىرگەن ونىمدەرىنىڭ ادامدارعا اۋرۋ اكەلىپ جاتقانىن ءبىلىپ, بارماقتارىن شايناۋدا. اقش-قا بارساڭىز, سۋپەرماركەتتەردە “ورگانيكۋس” دەگەن ءبولىم بار. ونداعى جەمىستەر بيوقوسپامەن وسىرىلگەن ءونىمدەردەي ەمەس, ءتۇرى سولعىن, تۇرقى كىشكەنە. بۇل – ەكولوگيالىق تازا ءونىم. جۇرت شاماسى كەلسە سونى الۋعا ۇمتىلادى.
سوندىقتان, جەردى تىڭايتاتىن ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, كونسەرۆانتسىز وسىرۋگە قول جەتكىزەتىن مەرس-ءتىڭ بولاشاعى ۇلكەن. ءبۇگىندە تىڭايتقىشتىڭ وسى ءتۇرلەرىنە وزبەكستاندا دا قىزىعۋشىلىق تۋىپ, ساتىپ الۋدا.
ءتالىمدى جانە سۋارمالى جەرلەردە تابيعات قۇبىلىستارىنا بايلانىستى ءار ءتۇرلى اڭگىمە ايتۋعا بولار, ال جىلىجايلاردا وسى تىڭايتقىشتىڭ كەرەمەتىنە باعا جەتپەيدى دەدى.
“مانكەنت اگرو” ستك توراعاسى باتىر انارمەتوۆ 300-گە جۋىق شارۋانىڭ مەرس-ءتى ەكى جىلدان بەرى پايدالانىپ كەلە جاتقاندارىن ايتادى. سەليترانى قولدانعاننان ءونىم جوعارى. ديقاندار العاشقىدا قالاي بولار ەكەن دەپ قورقاقتاپ ەدى, ەندى وزدەرى تاپسىرىس بەرىپ جاتىر. جەمىس-جيدەكتەردەن بولەك, ماقسارىعا دا پايدالاندىق. “مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق”. كۇزدە كەلىڭىزدەر, كورىڭىزدەر. سەليترامەن وسىرگەن كارتوپتان مەرس-پەن ءوسىرگەن كارتوپتىڭ ءدامى جاقسى. مەن سىزدەردى شاقىرامىن دەيدى ول.
باتىر “جاقسى ءونىم جارنامانى كەرەك ەتپەيدى” دەدى. راس ءسوز.
پروفەسسور سۇلتان ۋسمانوۆ ەلباسىعا حات جازعان ەكەن. وندا بىلاي دەلىنگەن:
«انا جەر» عوب جشس عالىمدارى توپىراق قۇنارلىلىعىن 5-6 جىل ىشىندە قالپىنا كەلتىرۋدە قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك بىرلەستىككە ونەگە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە توپىراقتاعى ميكرو- جانە ماكروورگانيزمدەردىڭ سارقىلماس تەگىن ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋدىڭ ەسەبىنەن كوپتەگەن ميللياردتاعان شىعىنسىز عالامشار تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا عىلىمي باعىت جاساپ شىقتى.
قويىلعان ماسەلەنى شەشۋدە نەگىزگى قۇرال «ب» ماركالى مەرس ميكروبيوتىڭايتقىشى بولىپ تابىلادى. ول توپىراقتىڭ ءاربىر گرامىن گۋمۋس, بيوپەستيتسيد, مينەرالدى جانە ورگانومينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرەتىن ميكروزاۋىتقا اينالدىرادى. ءبىز بۇل جاڭالىقتى تۇبەگەيلى جانە داۋسىز يننوۆاتسياعا تەڭگەرە الامىز.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اگرارلىق بەيىندەگى مامانداندىرىلعان عىلىمي ۇيىمدارى جانە 1875 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن سەبەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم وندىرۋشىلەرى راستاعان.
«ب» ماركالى مەرس ميكروبيوتىڭايتقىشى مينەرالدى تىڭايتقىشتار, ۇرىق دارىلەۋىشتەرى, گەربيتسيدتەر, فۋنگيتسيدتەر جانە ينسەكتيتسيدتەرمەن بىرگە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار ول 2009 جىلدان باستاپ باعاسى جەڭىلدەتىلگەن تىڭايتقىشتار تىزىمىنە ەنگەن.
سولتۇستىك ايماقتاردا ۇرىق ءدارىلەۋىش, گەربيتسيد جانە فۋنگيتسيدتەردىڭ 50-60 جىل بويى قولدانىلىپ كەلۋى سالدارىنان توپىراقتاعى گۋمۋس 30%-عا, ياعني ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 80 تونناعا تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. سونىمەن قاتار توپىراقتاعى نيترات ازوتىن جوعالتۋ گەكتارىنا 30-50 كگ-دى قۇرايدى, ال پەستيتسيدتەردىڭ جاعىمسىز اسەرىنەن استىق ونىمدەرى ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 2-2,5 تسەنتنەر كەم الىنۋدا. بۇل كورسەتكىش 10 ميلليون گەكتار ەگىستىك القابىندا 400 مىڭ توننا ازوتقا جانە 2,25 ميلليون توننا استىققا تەڭ.
«ب» ماركالى مەرس ميكروبيوتىڭايتقىشىن ۇرىق دارىلەۋىش, گەربيتسيد جانە فۋنگيتسيدتەرمەن بىرگە قولدانعاندا جوعارىدا اتاپ وتىلگەن جوعالتۋلار بولمايدى جانە توپىراقتاگى گۋمۋس گەكتارىنا 4-10 تونناعا ارتادى.توپىراقتاعى 16 قورەكتىك ەلەمەنت 30-100%-عا جانە ودان دا جوعارىلايدى. سونىمەن بىرگە سولتۇستىك ايماقتاردا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ءونىمدىلىگى 25-50%-عا, ال وڭتۇستىكتە – 40-100%-عا ارتۋىنا ىقپال ەتەدى”. وسىنى ايتقان عالىم پرەمەر-مينيستر باسقارىپ وتىرعان عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيادا وسى جوبانى قاراپ شىعۋعا ەلباسىنىڭ بۇيرىق بەرۋىن وتىنەدى.
وتاندىق عالىمدار توپىراق قۇنارلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا عىلىمي ىزدەنىسىن الدارىڭىزعا تارتتى. شەتەلدە قيت ەتكەن جاڭالىق بولسا, الدى-ارتىمىزعا قاراماي تۇرا شاباتىن ادەتىمىز بار. بۇگىندە يزرايلدىك تەحنولوگيا دەپ اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ جۇرگەن تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ نەگىزىن جامبىل عالىمدارى جاساعان بولاتىن. سول توپتا بولعان ءتۇبى ەۆرەي ازامات تاريحي وتانىنا بارعان سوڭ وسى عىلىمي ىزدەنىستى ءيزرايلدىڭ جاڭاشىل عالىمدارىنىڭ تالقىسىنا سالعان.
“اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق” دەگەن ماتەلدى وزگەرتەتىن زامان كەلدى-اۋ. وتاندىق عالىم تىڭايتقىشتىڭ الەمدە ەرەك, پايدالى ءتۇرىن ءدۇنيەگە اكەلدى. باعاسىنا جەتسەك, قانەكي...
باقتيار تايجان, شىمكەنت.