وتكەن جىلى استاناداعى جامبىل جاباەۆ اتىنداعى №4 مەكتەپ گيمنازياعا وسىدان 50 جىل بۇرىن وقىعان تۇلەكتەرى جينالعان بولاتىن. «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەمەكشى, بۇل كەزدەسۋ جايلى حابار قۇلاققا تيگەننەن-اق گيمنازيا شاكىرتتەرىنەن مازا كەتكەن. ويتەتىن دە ءجونى بار, ەڭ الدىمەن مەكتەپتى وسىدان 50 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر كۇندە جينالىپ جاتقان جوق. سوندىقتان دا وقۋ ورنىنىڭ ىشكى-سىرتقى تازالىعىمەن قوسا, مەكتەپتىڭ ءبۇگىنگى ەستافەتاسىنىڭ تاماشا جەتىستىكتەرگە جەتكەن جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن اڭعارتۋعا تىرىسقان وقۋشىلار بۇل كۇندى لايىقتى قارسى الۋعا جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلدى.
مىنە, بۇل كەزدەسۋ بالالاردىڭ ويلاعانىنان دا اسىپ ءتۇستى. باستاپقىدا ءبىر-بىرىمەن قۇشاق ايقاستىرا قاۋىشىپ, مارە-سارە بولعان ەرەسەك ادامدارعا بۇلار تاڭدانا قاراعان. ايتسە دە قىزىقتىڭ كوكەسى الدا ەكەن, سول كىسىلەردىڭ اراسىنان بالالار حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى دامەش ومىربەكقىزىن كورگەندە, ءتىپتى اۋىزدارى اڭقيدى دا قالدى. دامەش اپايدىڭ وسى مەكتەپتە وقىعانى ءوز الدىنا, ول كىسىنىڭ ءومىر بويى ءبىر جەردە, وسى مەكتەپتە تابان اۋدارماستان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن بالالار ءتىپتى بىلمەيدى ەكەن. ارينە, دامەش اپايلارىنىڭ ويىندا تۇك جوق, قاسىنداعى «ءوز سىنىپتاستارىمەن» بۇلاردى تانىستىرا باستادى.
– مىنە, مىنا بالالار مەنىڭ شاكىرتتەرىم, – دەدى ول – شەتىنەن جاقسى وقيتىن وقۋشىلار. جۋىردا ءبىز «مەكتەپ جۇلدىزدارى» فەستيۆالىن وتكىزگەنبىز. سوندا 72 وقۋشى سپورت ساڭلاعى, 55 وقۋشى ءبىلىم ساڭلاعى, 67 وقۋشى ونەر ساڭلاعى اتالعان بولاتىن. مىنا تۇرعان بالالاردىڭ ءبىرازى سول ساڭلاقتار. بۇل جارىس تەك وقۋشىلاردىڭ عانا ەمەس, وسىنداعى جاس ۇستازداردىڭ دا ەڭبەگىن ساراپقا سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ايتالىق, وسى فەستيۆالدە «مەكتەپ جاناشىرى» نوميناتسياسى بويىنشا 20 ۇستاز, ال «وليمپ شىڭدارىنا جەتەلەۋ» نوميناتسياسى بويىنشا 3 مۇعالىم جەڭىمپاز اتاندى. ال مۇنداي فەستيۆالدى وتكىزۋدەگى ماقسات, «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, بالالار دا, جاس ۇستازدار دا ءبىر-بىرىنە قاراپ تارتىلادى. وي تۇزەيدى, بوي ءتۇزەيدى. بۇل شارا سونىسىمەن قۇندى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ۇجىم سوڭعى جىلدارى وسىنداي شارا ءوتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرا باستادى. وسى ءسوزدى ايتقاندا دامەش اپايدىڭ جۇزىنەن ماقتانىش لەبى ەسكەن. ارينە, ونى بالالار دا ايقىن سەزىندى. اپايدىڭ ءوز ەڭبەگىڭنىڭ جەمىسىن تاتۋ – ەڭ ۇلكەن باقىت دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىن ولار ەندى تۇسىنگەندەي بولدى. بالالاردىڭ ءوزىن ىقىلاسپەن تىڭداپ تۇرعانىن دامەش اپاي دا بايقاعان ءتارىزدى. بۇلارىڭ ەندى دۇرىس دەگەندەي, شاكىرتتەرىنە مەيىرلەنە قاراپ قويادى.
كەزدەسۋگە كەلگەن اتالار مەن اجەلەردىڭ اڭگىمەسى دە تارتىمدى بولدى. بۇگىنگى شاكىرتتەر ولاردىڭ سوزدەرىنەن مول ماعلۇمات الدى. ارينە, 100 جىلعا تاياۋ تاريحى بار مەكتەپتە وقيمىز دەپ وزدەرى ماقتان ەتەتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ كەزىندە اقمولا قالاسىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى بولعانىن بۇلار بۇرىننان-اق بىلەتىن. الايدا بىلمەيتىندەرى دە از ەمەس ەكەن.
جالپى, بالالار عانا ەمەس, ءبۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ استاناسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جۇرتشىلىقتىڭ دا بۇل جايلاردى بىلە بەرمەيتىنى اقيقات. سوندىقتان دا وسىناۋ بايىرعى مەكتەپ تاريحىنا از-كەم توقتالا كەتۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق سياقتى دەسەك, 1907 جىلى بۇل مەكتەپ مەشىت جانىنان مەدىرەسە رەتىندە اشىلىپ, وندا شاكىرتتەرگە مولدالار ساباق بەرگەن ەكەن. الايدا ەكى جىلدان كەيىن عالىمجان قۇرماشەۆ دەيتىن ازاماتتىڭ كەلۋىنە وراي بۇل مەكتەپ بالالاردىڭ ناعىز ءبىلىم الاتىن وشاعىنا اينالعان كورىنەدى.
وقۋ باعدارلاماسىنا اريفمەتيكا, جاراتىلىستانۋ, انا ءتىلى ساباقتارىن ەنگىزگەن ع.قۇرماشەۆ ءسويتىپ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اقىن ساكەن سەيفۋللينمەن بىرگە ايماقتاعى حالىق اعارتۋ ءىسىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپتى. ول ءبىلىم ورداسىن 1939 جىلعا دەيىن باسقارعان كورىنەدى.
ءبىر كەزدەگى مەدرەسەدەن مەكتەپكە اينالعان ءبىلىم وشاعىن ون جەتى جىل بويى باسقارعان رابيعا عۇماروۆا جايلى دا ىلتيپاتپەن ەسكە الۋعا بولادى. ودان كەيىنگى جىلدارى اقمولاداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋدا, ونىڭ بەدەلىن كوتەرۋدە وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدار ارالىعىندا ديرەكتور بولعان جۇمابيكە ارپەنوۆا دا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. ول سول قيىن جىلداردىڭ وزىندە بار مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, جاڭادان 700 ورىندى ءۇش قاباتتى مەكتەپ عيماراتىن سالۋعا قول جەتكىزىپتى.
ال تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەكتەپتىڭ جاڭا تىنىسى اشىلدى دەۋگە بولادى. قازىر بۇل وردا گيمنازيا دارەجەسىن يەلەنگەن, ءبىلىم ساپاسى بويىنشا «ەڭ ۇزدىك مەكتەپ» اتاعىن العان ءبىلىم ۇياسى. وندا بۇگىندە 130 ۇستاز 1700-دەن استام بالاعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءوز تاريحى بار قاسيەتتى قاراشاڭىراققا 1999 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادەيىلەپ ات باسىن بۇرىپ, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپتى.
وقۋ ورنىندا مەكتەپ تاريحى مۇراجايى, ابايتانۋ زەرتحاناسى سياقتى بىرقاتار يگىلىكتى ىستەر بۇرىنعى مەكتەپ ديرەكتورى گاميل شايمەردەنوۆتىڭ كەزىندە ءجۇزەگە اسقان بولسا, وقۋ ورنىنىڭ بۇگىنگى ديرەكتورى بازاركۇل سىزدىقوۆا ونى لايىقتى جالعاستىرىپ جاتقان كورىنەدى. بازاركۇل سىزدىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ءبىلىم ۇياسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, اعىلشىن ءتىلى مەن ماتەماتيكا پاندەرى تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. سوندىقتان دا مەكتەپ جوسپارىنا «ابايتانۋ», «ولكەتانۋ», «استاناتانۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى» سياقتى اۆتورلىق باعدارلامالار دا ەنگىزىلگەن.
سوڭعى ءۇش جىلدا وسى وردانىڭ 15 تۇلەگى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانسا, 7 تۇلەگى «ۇزدىك ۇلگىدەگى» اتتەستاتقا يە بولىپتى. سونداي-اق, مەكتەپ شاكىرتتەرىنىڭ حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, قالالىق جارىستاردا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ جۇرگەنىن, ۇستازدارىنىڭ سول شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرۋدە بار كۇش-جىگەرىن سارقا ەڭبەكتەنەتىنىن دە ايتۋىمىز كەرەك.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, بيىلعى ۇبت-دا مەكتەپ تاعى دا جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپتى. ياعني, ورتاشا كورسەتكىش 92,3 بالل بولسا, 26 وقۋشى 100-دەن جوعارى بالل جيناپتى.
مەكتەپتەگى تاڭداۋلى ۇستازداردىڭ ءبىرى ايگۇل وڭداعانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى ءوڭتۇستىك كورەياداعى ۆۋسونگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سولبريدج حالىقارالىق بيزنەس مەكتەبىندە وتكەن جاس عالىمدار كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان ءبىر توپ شاكىرتتەر تابىستى ورالىپتى. عىلىمي سايىستىڭ شارتى بويىنشا وقۋشىلار عىلىمي جوبا جازىپ, ونى اعىلشىن تىلىندە قورعاۋى كەرەك ەكەن. ويتكەنى, جوعارى مەكتەپتەگى وقۋ وسى تىلدە جۇرەتىن كورىنەدى.
– مىنە, بۇل ەلدە دە مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى تىلگە دە, باسقا عىلىم تۇرلەرىنە دە جەتىكتىگىن كورسەتتى. گەوگرافيا ءپانى بويىنشا 10 «ا» سىنىپ وقۋشىسى الما قوجان جانە 11 «ۆ» سىنىپ وقۋشىسى مۇحتار اقتورە, ەكونوميكا ءپانى بويىنشا 11 سىنىپ وقۋشىلارى ايگەرىم ساندىباەۆا مەن گۇلدانا مۇحامەدجانوۆا ەلگە 1-ورىن الىپ ورالدى. حالىقارالىق عىلىمي جوبا بويىنشا بۇل مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى ۆەنگريا, چەحيا, گرەتسيا, فرانتسيا, رەسەي مەملەكەتتەرىندە وتكەن سايىستارعا دا قاتىسىپ, ۇزدىك ناتيجە كورسەتكەن بولاتىن, – دەيدى ول.
ءبىز 10 «ا» سىنىپتىڭ جەتەكشىسى, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل قاشاەۆادان ءوزى جايلى دا اڭگىمەلەۋىن وتىنگەنبىز. الايدا ول ءوزى تۋرالى ايتۋعا تىم ساراڭ بولىپ شىقتى. بار ايتقانى, بۇل مەكتەپتە جۇمىس ىستەگەنىنە ون جىلدان اسقاندىعى, ءوزىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەندىگى عانا. الايدا ايگۇل وڭداعانقىزى ارىپتەستەرىنە كەلگەندە جازىلىپ سالا بەردى.
– ءبىزدىڭ مەكتەپتە ون-ون بەس جاس مۇعالىم بار. ولارعا ءتاجىريبەلى ۇستازدار تالىمگەر بولىپ ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى. سونىڭ ارقاسىندا جاس مۇعالىمدەر تەز شيرايدى. جالپى, تاجىريبەلى ۇستازداردىڭ جاستارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ىسىنە قوسىپ جاتقان ۇلەسى از ەمەس. بۇل ورايدا گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى روزا بەكەەۆانىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي جوبالار بويىنشا قالالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق دامەش ومىربەكقىزىنىڭ ءبىر وقۋشىسى بيىل حيميا ءپانى بويىنشا لوندون قالاسىنداعى وقۋ ورنىنىڭ گرانتىن ۇتىپ السا, باسقا شاكىرتتەرى دە جۇلدە الۋدان كەندە ەمەس.
ءبىزدىڭ مەكتەپتە جاس جەتكىنشەكتەردىڭ رۋحاني جان الەمىن بايىتۋعا دا باسا كوڭىل بولىنەدى دەسەم, قۋانىش سۇلتانوۆ, امانگەلدى ايتالى, بەكبولات تىلەۋحان سياقتى ازاماتتارمەن وتكەن كەزدەسۋلەردىڭ تەككە كەتپەگەنى انىق. سونىمەن قاتار, مۇحتار شاحانوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە ت.ب. اعالارىمىز ايتقان اڭگىمەلەر دە وقۋشىلارىمىزعا ۇلكەن وي سالدى دەپ بىلەمىن, – دەگەن ايگۇل وڭداعانقىزى ودان ءارى مەكتەپتەگى سەيىتقالي جاقيا ۇلى دەگەن ءتاجىريبەلى ۇستازدىڭ ەر بالالار ءتاربيەسىن قولعا الىپ, «بوزبالا» اتتى كلۋب ۇيىمداستىرعانىن, سوعان وراي «نۇر وتان» حدپ-نىڭ جاس وتان جاستار قاناتىمەن ۇدايى بايلانىس جاساپ وتىراتىنىن ءاڭگىمەلەپ كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى جاستار اراسىندا ءجيى ورىن الىپ وتىرعان سۋيتسيدكە بايلانىستى دا مەكتەپكە مەشىت قىزمەتكەرلەرى كەلىپ, جاستار اراسىندا ۋاعىز ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە, دامەش ومىربەكقىزى جۇرگىزەتىن «قىزعالداق» كلۋبى قىز بالالارعا جەكە باس تازالىعىنان باستاپ, ۇسىناقتى كيىنۋ, اس ءازىرلەۋگە دەيىنگى ءجايتتەردى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرادى ەكەن.
– بۇگىندە مەكتەپ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلەكتەر جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – دەدىك ءبىز وعان.
ول بۇل سۇراققا دا ءمۇدىرىپ تۇرمادى.
– ونداي جاستارىمىز از ەمەس. دەگەنمەن, ولاردىڭ بىرقاتارىن اتاي كەتسەم, ارتىق بولماس. بۇل ورايدا سىرت جۇرتتا وقىپ قايتقان تالانتتى تۇلەكتەرىمىز اسەمگۇل جۇماعۇلوۆا (تۇركيا), اسەل ابدراحمانوۆا (گەرمانيا), ءداۋرەن وماروۆ, اينۇر قۇرمەتبەك, اينۇر يسمايلوۆا (قىتاي), نۇرلان ابدراسيلوۆ (چەحيا) سىندى جاستاردىڭ بۇگىندە ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ, قوعام دامۋىنا ءوزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇرگەنىن ءبىز ورىندى ماقتان ەتەمىز, – دەدى ول تاعى دا.
ارينە, ۇجىمنىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءبىراز جاعدايدا ونىڭ باسشىسىنا بايلانىستى دەسەك, مەكتەپتىڭ بۇگىنگى باسشىسى بازاركۇل ساعىندىققىزىنىڭ دا مەكتەپتەگى ءبىلىم مەن تاربيە ساپاسىنىڭ مەيلىنشە ارتا تۇسۋىنە زور ۇلەس قوسىپ جاتقانىنا ءبىلىم ورداسىنىڭ جوعارىدا ايتقان جەتىستىكتەرى تولىق دالەل بولسا كەرەك. ءيا, بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ەلورداسىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاتارى از ەمەس. ايتسە دە اقمولا قالاسىنداعى قازاقتار ون پايىزدان ءسال-ءپال اساتىن كەزەڭدە, تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان تۇستا قازاق بالالارىنا ءوز تىلىندە ءبىلىم بەرگەن, ءوز قاينار بۇلاعىنىڭ قاسيەتىن سەزدىرگەن قاراشاڭىراقتىڭ ءجونى ارقاشان دا بولەك بوپ قالا بەرمەك.
جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.