كورنەكتى قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى – قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قىمبات قازىناسى, ۇلتتىق ءسوز ونەرىندەگى ۇزدىك ۇلگىلەردىڭ ءبىرى. «فوليانت» باسپاسىنان جاڭا عانا جارىق كورگەن «التاي جىرشىسى» اتتى جيناق وسى ويدى وقىرمان ساناسىنا ورنىقتىرا تۇسەدى.
كىتاپ جونىندە ونىڭ قۇراستىرۋشىسى قۋات بوراش بىلاي دەيدى:
مۇزارت شىڭدارى مىڭجىلدىقتاردا مۇقالماي, جۇزجىلدىقتاردىڭ ءجۇرەك ءلۇپىلىن ۇزبەي تىڭداپ كەلە جاتقان ءور التاي تالاي-تالاي تارلاندى دۇنيەگە اكەلگەنى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالىم. سوندىقتان التايدىڭ تۇلعاسى قانشالىقتى اسقاق بولسا, قۇرساعى دا سونشالىقتى قۇتتى.
ارعىسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كۇنى كەشە قازاق ادەبيەتىنە ق.ىسقاق پەن و.بوكەيدەي قارىمدى قالامگەرلەردى بەرگەن اسقارلى التاي ەدى. سول التاي الاش جۇرتىنا ەش تارىلماستان ءالىبەك اسقاروۆتاي قانىنا سيا تامعان تاماشا ءسوز شەبەرىن دە تارتۋ ەتتى. مۇنداي قۇبىلىسقا قۋاناسىڭ دا, مارقاياسىڭ دا.
الىبەك اسقاروۆ – بۇگىندە ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى وكىلى, سىرباز دا سىرشىل جازۋشى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى. ول شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭىندا تىنىستاپ, تۇمانىڭ تۇنىعىنداي كاۋسار تۋىندىلارىمەن وقىرمانىنىڭ رۋحاني ءشولىن قاندىرىپ كەلە جاتقان دارىندى قالامگەرلەر قاتارىنان.
التايىن الاتاۋمەن قاۋىشتىرسام دەگەن ىزگى نيەتپەن ارۋ الماتىدا شىعارماشىلىق جولىن باستاعان قالام يەسى بۇگىنگى ءور التايداي ءوز بيىگىن سومدايتىنىن سەزبەگەن دە شىعار دەپ ويلايسىڭ. وسى كۇنگى تۇتاستاي «ءالىبەكتىڭ الەمىن» جاساۋ جولىندا ول قانشاما تەر توكتى, ايانباي ەڭبەك ەتتى دەسەڭشى؟! سول ەڭبەگى وعان ءتول ادەبيەتىمىزگە سونى ءتاسىل, تىڭ ورنەك اكەلدىردى, وزىنە عانا ءتان قايتالانباس جازۋ ءستيلىن ورنىقتىردى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بۇگىندە وننان استام كىتاپتىڭ اۆتورى ءا.اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى قازاقتىڭ نەلەر ءبىر اۋزى دۋالى جاقسىلارى مەن جايساڭدارى پىكىر ءبىلدىرىپتى. ولاردىڭ ىشىندە كوركەم ءتىلدىڭ ابىزدارى, اقىن-جازۋشىلار ق.مىرزاليەۆ, ش.مۇرتازا, گ.بەلگەر, م.الىمباەۆ, ادەبيەت زەرتتەۋشى اكادەميكتەر مەن عىلىم دوكتورلارى س.قيراباەۆ, ش. ەلەۋكەنوۆ, ب.كارىباەۆا, ق.ابدەز ۇلى, ج.اسكەبەكقىزى, اكادەميك-فيلوسوفتار ءا.نىسانباەۆ پەن ع.ەسىم, تاريحشى ب.اياعان سىندى سوقتالى تۇلعالار بار. ءبارى دە كولەمدى ماقالالار جازىپتى, مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىنە ارقاۋ ەتىپتى. جازۋشى شىعارمالارى جونىندە تۇشىمدى وي, جاقسى پىكىر ءبىلدىرىپتى. جازۋشى ەڭبەكتەرىنىڭ كوركەمدىك ءارى مازمۇندىق قۇندىلىقتارىنا ءبارى دە جوعارى باعا بەرىپ, ورتاق پايىم جاساپتى.
مۇنداي زور باعاعا يە بولۋ – قولىنا قالام ۇستاعان ءاربىر قالامگەردىڭ ارمانى, ماڭدايىنا بۇيىرعان سيرەك باقىت دەر ەدىك.
«التاي جىرشىسى» اتتى جيناققا اعا ۇرپاقتىڭ وسىنداي ايتۋلى وكىلدەرىنەن باستاپ, سوڭعى كەزدە ءسوز ونەرىندە سورەدەن كورىنىپ جۇرگەن جاس بۋىن عالىمدار مەن قالامگەرلەردىڭ الىبەك اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, ماقالالارى مەن ولەڭدەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قاراپايىم وقىرمان جۇرتشىلىقتىڭ جىلى لەبىزدەرى توپتاستىرىلدى.
جيناقتى قۇراستىرۋدا قالامگەر تۋىندىلارىن ىزدەپ وقيتىن ادەبيەتسۇيەر قاۋىمعا اۆتوردىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتىن كوشەلى وي يەلەرىنىڭ جەكە كوزقاراسى مەن پىكىر-بايلامدارى ارقىلى تانىستىرۋدى ماقسات ەتتىك. سونداي-اق, بۇل كىتاپ قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تىنىسىن تىڭداپ, تامىر سوعىسىن باعامداپ جۇرگەن جاس عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى ءۇشىن دە قاجەت قۇرالعا اينالادى دەگەن ويدامىز.
بۇل ورايدا كىتاپتى پاراقتار الدىندا ونىڭ شىعارمالارىنا قاتىستى پارىقتى ويلاردىڭ ءبىر پاراسىنا توقتالىپ وتسەك ارتىق بولا قويماس.
ماسەلەن, ءا.اسقاروۆتىڭ «ءور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» رومانى جايىندا زاڭعار جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى شەرحان مۇرتازا: «لەۆ تولستويدىڭ «قاجىمۇراتىنداعى» سوقا جىرىپ كەتكەن تۇيەجاپىراقتىڭ تامىرىنداي اۋىلدىڭ جانى ءسىرى, تامىرى تەرەڭدە, سونى كوركەم ادەبيەتتەن كورەم دەگەن كىسى وسى كىتاپتى وقىسىن», دەپ وقىرمانعا باعىت سىلتەيدى. اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «بۇل – ءبىر عاجايىپ ليريكالىق حيكايا, جۇپ-جۇمساق, ءموپ-ءمولدىر, ادامنىڭ سەزىمىن, ويىن تەرەڭنەن قوزعاپ, قۇيىلىپ تۇرعان سىر» ەكەنىن بۇكپەسىز جەتكىزەدى. ال ايتۋلى عالىم, قازاق زيالىسىنىڭ ءبىلىمدارى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: «ءور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» – تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ادەبيەتىنىڭ شۇعىلالى شىعارماسى» – دەگەن ساليقالى ساراپتاما جاسايدى.
الىبەك اسقاروۆ تاقىرىپتى يگەرۋدەگى شەبەرلىگى مەن وقيعانى ءوربىتۋدەگى تىڭ ورنەگى ارقىلى كەيىنگى جاستاردىڭ دا رۋحاني سۇرانىسىنىڭ كىلتىن تاپقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ايتالىق, جاس ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ايگۇل سەيىلوۆا: «تاۋەلسىزدىك قولعا ءتيىپ, قوعامدىق قاتىناستار الماسقاننان كەيىن ادەبيەتشىلەر «الدانعان ۇرپاق, اداسقان ۇرپاق» جايىندا ءجيى-ءجيى ايتىپ ءجۇردى. بىراق ول ءماسەلەگە بەل شەشىپ كىرىسكەن دە, جازعان دا قالامگەر جوق بولدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جازۋشى الىبەك اسقاروۆ وتكەن ءداۋىردىڭ قالتارىستى ساتتەرىن اشىپ كورسەتكەن «سوتسياليزم حيكاياتى» پوۆەسى – تۇتاس ۇرپاقتى الداعان, اداستىرعان كىم دەگەن ناقتى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋىمەن تىڭ دۇنيە», دەگەن توقتامعا كەلەدى.
مىنە, وسىلايشا جازۋشى شىعارمالارى قوس بۋىننىڭ رۋحاني توقايلاسۋىنا جول سالىپ, ۇندەستىكتىڭ ءۇزىلمەيتىن جىبەك ءجىبىن جالعاۋىمەن دە قۇندى دەر ەدىك.
ءسوز سوڭىندا كىتاپتاعى ەكى پىكىردى قوسا كەلتىرە كەتكىم بار. ونىڭ ءبىرى ءالىبەك اسقاروۆتى ازامات رەتىندە, ەكىنشىسى قالامگەر رەتىندە تانىتۋعا ارنالعان.
_________________
قۋانىش سۇلتانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, مەملەكەت قايراتكەرى.
جاۋاپكەرشىلىگى مول ازامات
الىبەك اسقاروۆتىڭ ءبىر كەرەمەتى, ءوزى نە نارسەگە بولسا دا بىلۋگە قۇشتار بوپ, ءاردايىم ىزدەنىستە جۇرەدى. سودان كەيىن نە ايتسا دا ءبىلىپ ايتادى, نە جازسا دا ءبىلىپ جازادى. ءوزى ءبىلىپ, كوڭىلگە تۇيمەگەن دۇنيەگە ەشقاشان جۋىمايدى. سونىمەن بىرگە, ءالىبەكتىڭ تاعى ءبىر عاجابى – وتە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادام. الىبەككە ايتقان شارۋاڭ اياقسىز قالمايدى, ۋادە ەتىلگەن دۇنيە ۇمىتىلىپ كەتپەيدى.
بىلايشا ايتقاندا, الەكەڭ – ىشكى جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى ازامات.
زامانداس, قالامداس ءىنىمىز تۋرالى ودان ءارى ايتار بولساق, الىبەك – مىنەزگە باي جىگىت. الىبەك اسقاروۆ سياقتى جىگىتتەردى قازىنا دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. ول كىم كورىنگەنمەن ءتىل تابىسا بەرۋدىڭ جولىن ىزدەمەيدى. ول ءوزىنىڭ مىنەزىمەن ءار ءتۇرلى حاراكتەرلى ادامدارمەن دە, ءار ءتۇرلى قاراما-قايشىلىقتى جۇرگەن ادامدارمەن دە سويلەسۋگە قابىلەتى جەتەدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى ءالىبەكتەي تازا, الىبەكتەي جاۋاپكەرشىلىكتى, ءالىبەكتەي ءوزىن-ءوزى مىندەتتەۋشى جانە باستاعان نارسەسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن تياناقتى جىگىتتەر بولسا, كوپ نارسەدە العا قاراي دامىپ وتىرار ەدىك دەپ ويلايمىن.
* * *
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
سافاري جانرىنىڭ ىزاشارى
ادەبيەتتە نە كوپ, قيىندىق كوپ. وعان كەلۋ قيىن, ورنىعىپ قالۋ ودان قيىن, ويىپ ورىن الۋ ودان دا قيىن.
ال ادەبيەتتە بەلگىلى ءبىر باعىتتىڭ باسىندا تۇرۋ, سول باعىتتى ارناعا اينالدىرۋ, جانر رەتىندە تۇراقتاندىرۋ ءتىپتى قيامەت-قايىم.
الىبەك اسقاروۆتىڭ ماڭدايىنا قازاق ءسوز ونەرىندە سافاري جانرىنىڭ ءىزاشارى بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى, وسى باقىت قالامگەرلىك تاعدىرىنا بۇيىردى.
قازاقتىڭ كادىمگى «ساپار» سوزىمەن استاسىپ جاتقان, ارابتىڭ «سافارىنان» شىققان بۇل ۇعىم بۇگىندە بۇكىل الەمدە جاڭا ادەبيەت ومىرگە الىپ كەلگەن سونى جانر كۇيىندە, تىڭ تەرمين تۇرىندە قابىلدانعان. ە.حەمينگۋەي, X.ماككوي, دج.ادامسون, ت.ب. قالامگەرلەردىڭ تۇنىپ تۇرعان تازا دا تاعى تابيعاتتىڭ قويناۋ-قويناۋىنا تىكەلەي ءوزى بارىپ, ءبارىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءوز تانىم-تۇيسىگىمەن اق قاعازدىڭ بەتىنە ءتوگىلدىرىپ تۇسىرگەن تاماشا جازبالارىنان كەيىن وسى جاڭا جانرعا الدىمەن قالام تارتقان ءا.اسقاروۆتىڭ «كوككول», «شىندىعاتاي», «مۇزتاۋ», «شابانباي» سىندى دۇنيەلەرى جىل ءوتكەن سايىن تابيعات-انامىزدان الىستاتىپ, جانىمىزدى ءجۇدەتىپ بارا جاتقان مىنا جاھاندانۋ داۋىرىندە ايرىقشا اياۋلى.
بۇل تۋىندىلار قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءومىردى تانىپ-ءبىلۋى الەمدىك ءسوز ونەرى وكىلدەرىنىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىلەرى ارناسىندا دامۋعا اۋىسقانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى رەتىندە دە قىمبات.