سوتقا دەگەن حالىق سەنىمىن قايتكەندە ارتتىرۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن نەندەي وڭدى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان ءجون؟ جالپى ەلىمىزدەگى ەڭ ادال دا ءادىل سوت ءۇيى دەپ سوڭعى سەنىمىن ارقالاپ كەلگەن ادامداردىڭ اق ءۇمىتىن قالاي اقتاۋ كەرەك؟ بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ سوت رەفورماسىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بەرىلگەن تاپسىرمالارى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟ مىنە, وسىنداي كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن كەشە جوعارعى سوتتا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىنداعى رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى قورىتىندىلاندى.
الدىمەن بايانداما جاساعان جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ ۇستىمىزدەگى جىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى جىلى دەپ اتالعاندىعىن, سوعان وراي ەل سوتتارى الدىندا وتە ماڭىزدى دا جاۋاپتى مىندەتتەر تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى. سوت ءجۇيەسىنىڭ بۇگىنگى, ەرتەڭگى بارىسى قازىردەن باستاپ ناقتى ايقىندالۋعا ءتيىس. حالىققا ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قۇرۋ جولىندا اياقتان شالار قانداي كەمشىلىكتەر بار جانە ولاردى ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ بارىسىندا سوت قاۋىمداستىعى نەندەي شارالاردى ىسكە اسىرا الادى؟ بۇل سۇراقتارعا وسىندا جينالعان وبلىستىق سوتتاردىڭ, سوت القالارىنىڭ توراعالارى ءبىزدىڭ قازىرگى جاڭادان باستالىپ جاتقان جۇمىسىمىزدىڭ ماقساتى نە, حالىققا بەرەر پايداسى قانداي بولاتىندىعى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن, ويلارىن ورتاعا سالۋ ارقىلى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس, دەدى جوعارعى سوت ءتوراعاسى. وسى ورايدا جينالعان بارلىق وبلىستىق سوت جانە القا توراعالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جارتى جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستار ساراپقا سالىندى. جان-جاقتى تالقىلاندى. جوعارعى سوتتىڭ القا توراعالارى جانە جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قانداي كەمشىلىكتەر ورىن العانى اشىق ايتىلىپ, ءوزارا سىن ءورىسىن تاپتى. سۋديالار وداعىنىڭ V سەزىندە ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىندا – قولعا الىنعان جۇمىستار پىسىقتالدى.
بايانداماشى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى سوتتاردىڭ جۇمىس ساپاسى جالپى العاندا تۇراقتى دەڭگەيدە ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار ۇكىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ كورسەتكىشى 0,5 پايىزدى قۇرادى, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 0,6 پايىز بولعان ەدى. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار شەشىمدەرىنىڭ جوعارى تۇرعان سوتتاردا كۇشىن جويۋ كورسەتكىشى 0,2 پايىزعا ءوسىپ, 0,6 پايىزدى قۇرادى. وسى ورايدا الاڭداتارلىق ءجايت, اۋداندىق سوت سۋديالارىنىڭ جۇكتەمەسى ءالى دە نورماتيۆتەن 1,5-2 ەسە ارتىق بولىپ وتىر. دەگەنمەن وسى جارتىجىلدىقتا سوتتالعاندار سانىنىڭ 4974 تۇلعاعا ازايعاندىعىمەن قاتار, سوتتاردىڭ ازاماتتارعا قاتىستى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ قولدانىلۋ كورسەتكىشى دە تومەندەگەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, ەگەر 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا باس بوستاندىعىنان 7583 ادام ايىرىلسا, اعىمداعى جىلى بۇل كورسەتكىش 5734. وسى, ياعني, ەلباسىنىڭ سوت رەفورماسىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بەرىلگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ جايىن ناقتى مىسالدارمەن ءتۇيىندەگەن جوعارعى سوت توراعاسى بۇدان سوڭ سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان ماقساتتارعا توقتالدى.
بۇگىندە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سوت جۇيەسىنە حالىقتىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا قاجەتتى شارالار قابىلدانۋ ۇستىندە. سوت قاۋىمداستىعىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا قىزمەتتەگى سۋديالار مەن سۋديالىققا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلۋدە. سۋديا ءوز بىلىمىمەن, مىنەز-قۇلقىمەن زاڭدىلىق پەن تازالىقتىڭ, ادالدىقتىڭ باستاۋى بولۋى ءتيىس. سول سياقتى 2009-2011 جىلدارعا جوسپارلانعان سوت وقۋى ستراتەگياسىنا ساي, حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋگە ارنالعان كوپتەگەن سەمينارلار مەن قاجەتتىلىكتەرىنە وراي قاشىقتىقتان وقىتۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا, سۋديالاردى تاعىلىمدامادان وتكىزۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى. سۋديالىق كادرلاردى ىرىكتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, سۋديالىققا ءۇمىتكەرلەردىڭ تاعىلىمدامادان وتۋىنە بايلانىستى تالاپتار كۇشەيتىلدى. 2011 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ رەسپۋبليكالىق رەسمي باسىلىمداردا, جوعارعى سوت ۆەب-سايتىندا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ توراعالارى, القا ءتوراعالارىنا ۇمىتكەرلەر تۋرالى اقپاراتتار جاريالانىپ كەلەدى. بولاشاقتا سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى نەگىزىنەن ءادىل سوت ينستيتۋتى تۇلەكتەرىنەن ىرىكتەۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىقتان, اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىنا بارىنشا كوڭىل بولىنبەك.
ەڭ باستىسى, سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ ءارى وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ, سۋديالار تاراپىنان ورىن الاتىن سارساڭعا سالۋ, سوت قاتەلىگى, سۋديالاردىڭ ءوزدەرىنىڭ زاڭ بۇزۋىنا نەگىز بولاتىن جايتتار جويىلادى. داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە تاتۋلاستىرۋ مەن مەدياتسيا بەلسەندى تۇردە قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قۇجات اينالىمىن قاعاز تۇرىنەن ەلەكتروندىق نۇسقاعا اۋىستىرۋ بولاشاق سوت پروتسەسىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» تەحنولوگيالارى سوت ءجۇيەسىنىڭ قول جەتىمدىلىگى مەن اشىقتىعى ءۇشىن پايدالانىلۋى قاجەت. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى قاراپايىم داۋلار بويىنشا تۋىندايتىن ىستەر سانىن ازايتادى دەپ كۇتىلۋدە. سوتتاردىڭ جانە سۋديالاردىڭ جۇمىسى بويىنشا الەۋمەتتىك ساۋالنامالار وتكىزۋ ادىستەمەسى دايىندالىپ, ول جۇزەگە اسادى. جوعارعى سوت تاراپىنان جەرگىلىكتى سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى ءجۇرگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا جاڭا تالاپتار قويىلىپ, تومەن تۇرعان سوتتاردىڭ قاتەلەرىن تۇزەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا زور كوڭىل ءبولىنىپ, بۇل اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىداعى سوتتاردىڭ جۇمىسىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ءمۇمكىندىك بەرمەك. سوتتاردا بەينەكونفەرەنتس بايلانىسى, سوت پروتسەستەرىنىڭ ءۇن-بەينەسىن جازۋ, اقپاراتتىق انىقتاما دۇڭگىرشەكتەرى قىزمەت ەتۋدە. بۇعان قوسا جوعارعى سوت «ە-سوت» اتتى جوبانى جاساۋدا. ەكونوميكالىق سوتتاردا ەلەكتروندىق سوت ءوندىرىسى ءتارتىبىندە ىستەردى قاراۋدى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. الداعى ۋاقىتتا ەلەكتروندىق سوت وتىرىسى زالىنىڭ قالىپتى ءۇلگىسى جاساقتالماق. سونىمەن قاتار, جوعارى تۇرعان سوت ساتىلارىنا شاعىمداردى ەلەكتروندىق فورماتتا بەرۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلۋدا.
سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى سوت جۇيەسىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋدى قولعا الادى. ءسويتىپ «ىستەردى اۆتوماتتى تۇردە ءبولۋ», «ءۇن-بەينەجازبانى قولدانۋ ارقىلى قارالعان ىستەردىڭ سانى» سياقتى كورسەتكىشتەر جەرگىلىكتى جانە باسقا سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا قوسىلادى. بۇل ورايدا سوتتار مەن سۋديالاردى مامانداندىرۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاسپاق. ءماسەلە اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن, سالىق جانە ت.ب. مامانداندىرىلعان سوتتاردى قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي زامان تالابى دەيدى شىعىپ سويلەۋشىلەر. قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكادا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك سوتتار, ال استانا مەن الماتى قالالارىندا جاسوسپىرىمدەر ىستەرىن قارايتىن مامانداندىرىلعان سوتتار تورەلىكتى ءجۇزەگە اسىرۋدا. بارلىق ايماقتاردا يۋۆەنالدىق سوتتاردى قۇرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. ال قارجىلىق-ەكونوميكالىق داۋلار بويىنشا مامانداندىرۋ وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.
كەڭەستە قازىرگى كۇنگى سوت قۇرىلىمى ءتيىستى دەڭگەيدە ءتيىمدى ەمەس ەكەندىگى دە ايتىلدى. كونستيتۋتسيامەن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قاداعالاۋ بويىنشا بەكىتىلگەن ءمىندەتتىڭ ورنىنا جوعارعى سوت سوت ىستەرى بويىنشا قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسىپ كەتكەن. وسىعان وراي, وبلىستىق سوتتاردا ەكى سوت ساتىسىنىڭ: اپەللياتسيالىق – زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن شەشىمدەر مەن ۇكىمدەرگە شاعىمدانۋ ءۇشىن, كاسساتسيالىق – زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋ ءۇشىن قۇرىلۋى ءجون دەيدى. سونىمەن قاتار, ىستەردى ءبىرىنشى ساتىلى سوتتارعا قايتا قاراۋعا جولداۋعا تىيىم سالۋ ۇسىنىلۋدا. اپەللياتسيالىق ساتىدا ىستەردى قاراۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇقىق سالالارى بويىنشا مامانداندىرىلعان سوت القالارىن قۇرۋ قاجەت كورىنەدى. اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوت شىعارعان اكتىلەردىڭ جاريالانعان كۇننەن باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى تۋرالى زاڭ نورماسى ەنگىزىلۋى ءتيىس دەدى سوت ماماندارى. كەڭەستە ايتىلعان وسىنداي كۇردەلى ءوزگەرىستەر جوعارعى سوتقا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قاداعالاۋ بويىنشا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءسويتىپ, اتالعان كەڭەستە ايتىلعان جايلاردان بايقاعانىمىزداي, سوت قاۋىمداستىعى حالىقتىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان ەلباسى تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان بارلىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا كۇش سالىپ جانە وعان وزدەرىنىڭ قاۋقارى بار ەكەندىگىنە كوز جەتكىزبەك.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.