اسقاقتا, استانا!
ەلوردا مەن ەلباسى – ەگىز ۇعىم. ارقاداعى استانا مەن ونى سالعان ازاماتتىڭ اتى قاتار اتالادى, قاتار قاستەرلەنەدى. تۋعان كۇنىڭمەن, ەڭسەلى ەلوردا! تۋعان كۇنىڭىزبەن, ارداقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! مەرەكە قۇتتى بولسىن, قادىرلى حالايىق!
_____________________
دانا مەن قالا
استانانىڭ ەلوردالىق «ءوتىلى» تاعى ءبىر جىلعا كوبەيدى. قالالىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق اۋقىمداعى اسا ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولىپ وتكەن ۋاقىت ەلوردانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ, ەلدىڭ جانە ەلباسىنىڭ اراسىنداعى عاجايىپ بايلانىستى بۇرىنعىدان دا ايشىقتى اشا ءتۇستى.
قالا دا بەينە-ءبىر جاندى اعزا سياقتى. ول دا دۇنيەگە كەلەدى, وسەدى, كامەلەتكە تولادى. استانانىڭ قالىپتاسۋى – ءوز بويىنا تالاي ءبىرىزدى كەزەڭدەردى قامتيتىن تاريحي ۇدەرىس. ول كەزەڭدەردى الەمنىڭ بارلىق ايگىلى قالالارى باستان كەشكەن. ايتسە دە, استانانىڭ ولاردان تۇبەگەيلى ەرەكشەلىگى بولدى: ءبىزدىڭ ەلوردامىزدىڭ بۇل جولدى قىسقا مەرزىمدە, بىلايشا ايتقاندا ەكستەرنمەن وتۋىنە تۋرا كەلدى. باسقاداي جول دا جوق-تى. اكىمشىلىك ورتالىقتى كوشىرۋدى ۇزاق جىلدارعا سوزىپ جىبەرۋ قارجىنى شايىپ الۋعا سوقتىرىپ, بۇل ۇدەرىستىڭ جەرىنە جەتپەي قالۋى دا مۇمكىن ەدى. ەڭ باستىسى, استانانى ءبىر قالادان ءبىر قالاعا ايتەۋىر اۋىستىرا سالۋ ەشقاشان ماقساتتىڭ ءوزى بولعان ەمەس. بۇل ىستەگى تۇپكى مىندەت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بارىسىنا ەلەۋلى تۇردە ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تىرەك نۇكتەسىن تابۋعا تىرەلىپ تۇرعان-دى.
استانانى اۋىستىرۋ يدەياسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ويىندا سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن ەدى, ەندى, بۇگىن وتكەن جىلدار بيىگىنەن كوز تاستاعانىمىزدا, ءبىز سول شەشىمدى جالعىز عانا دۇرىس شەشىمگە اينالدىرعان تاريحي وقيعالاردىڭ وي قيسىنىن كورە الامىز. سول كەزەڭدە ەكونوميكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق, ءالەۋمەتتىك داعدارىس بارىنشا اسقىنىپ تۇرعان بولاتىن.
قاتار قيىستىرىپ قاراساق, قازاقستان ول تۇستا استانانىڭ قۇرىلىسى جاڭا باستالىپ جاتقان سول جاعالاۋىن ەسكە سالعانداي ەدى. كونستيتۋتسيالىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ «تىرەۋىش دىڭگەكتەرى» مىقتاپ قاعىلىپ, وسى زامانعى نارىق ەكونوميكاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان, الەۋمەتتىك دامۋدىڭ باس جەلىلەرى توسەلىپ, سىرتقى الەممەن بايلانىستىڭ كوممۋنيكاتسيالارى جولعا قويىلعان بولاتىن. جۇمىس بەلگىلەنگەن باعىتتا ءجۇرىپ جاتتى, الايدا, وزگەرىستەردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە, كەز كەلگەن قۇرىلىس الاڭىنداعى سياقتى, جاعداي جايسىزداۋ ەدى, ەڭ باستىسى, «قاسبەتتەردىڭ», ياعني كوزگە كورىنىپ تۇرعان ناتيجەنىڭ بولماۋى ءدۇدامال كۇيگە تۇسىرەتىن.
قوعامدى باتىل جوبانىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ قاجەت بولدى, ونىڭ تابىسقا جەتۋى, ىشكى جانە سىرتقى جاعداياتتاردىڭ قاتالدىعىنا قاراماستان, ەلدىڭ اسقارالى اسۋلاردى الا الاتىنىن كورسەتۋگە ءتيىستى ەدى. ۇلتتىڭ رۋحىن جاڭا بيىككە كوتەرەتىن, سونىمەن بىرگە, كورنەكتى كۇيدە كوزگە تۇسەتىندەي, ناقتى مازمۇنعا تولى كەۋدەلى باعدار قاجەت ەتىلدى. حالىقتىڭ كوڭىل-كۇي اۋانىن ءدال سەزىنە وتىرىپ, پرەزيدەنت كەيىننەن شىن مانىندە اڭسار تۇتارلىقتاي بولىپ شىققان نۇسقانى تابا ءبىلدى. جاڭا استانانىڭ قۇرىلىسى ماتەريالدىق كۇش پەن رۋحاني سەرپىلىستىڭ ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن ۇزدىك ۇيلەسىمى بولىپ شىقتى.
وسى ارتىقشىلىقتاردى پايدالانۋ ءۇشىن استانانى ءدال وسىلايشا – تەز ءارى باتىل كوشىرۋ قاجەت ەدى. ءسوز بار ما, مۇنداي ستراتەگيا بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلمەن ءتۇيىسىپ جاتاتىن. شىنىندا دا, ەگەر استانانىڭ سالىنۋى تىعىرىققا تىرەلگەندەي بولسا, الدا كۇتىپ وتىرعان ارتىقشىلىقتار وراسان وراشولاقتىقتارعا ورىن بوساتار ەدى. بۇل تاڭداۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس, ونى مەملەكەت باسشىسى, ارينە, ءدال پايىمدادى دا. اقيقاتتىڭ باسى اشىلار شاق تۋدى.
شىنتۋايتىندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدىڭ ءوزىندە ۇلتتىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قالىپتاسقان بولاتىن. ويتكەنى, كوشباسشىلىقتىڭ باستى سيپاتى دا جاڭا قۋاتتى يدەيانى ۇسىنۋدان, ونىمەن ادامداردى جىگەرلەندىرۋدەن, ءسويتىپ, ونى حالىقپەن ءبىرگە جۇزەگە اسىرا بىلۋدەن تانىلادى عوي.
ال بۇل ءۇشىن بارىپ تۇرعان الاپات قۋات جۇمساۋ قاجەت ەدى. استانانى ەلدىڭ ورتاسىنا اۋىستىرۋ كەرەكتىگىنە جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزۋمەن قيىندىقتار بىتە قالعان جوق, قايتا ولار جاڭادان باستالدى. استانانىڭ تۇساۋكەسەرى الدىنداعى گازەتتەر تىگىندىلەرىن بۇگىن اقتارىپ قارار بولساق, ءتاي-ءتاي باسقان ەلوردانىڭ ەرتەڭىنە وراي ايتىلعان سىننىڭ, كۇدىك-كۇمان مەن تۇڭىلە-تورىعا ايتىلعان بولجامداردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ءتىپتى قالا دامۋىنىڭ كەلەشەگىنە ونشا كوپ كۇمان كەلتىرمەگەندەردىڭ ءوزى ونىڭ بولاشاعىن ونشا باي-قۋاتتى ەتىپ سۋرەتتەي قويمايتىن. مىسالى, قالانىڭ قۇرىلىس كوكجيەگى بىرنەشە بيزنەس-ورتالىقتارمەن جانە اۆتوكولىك جولدارىمەن عانا بايلانىستىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى تۇسىنىكتى دە, ويتكەنى, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ اياعىندا كەيىن جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن قۋاتتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ورلەۋدى كوزگە ءدال ەلەستەتە قوياتىن ادامدار از دا ەدى.
«قازىرگى استانا – ءسىزدىڭ ۇلتىڭىزدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ, جاڭارۋى مەن جۇمىلۋىنىڭ سيمۆولى» – فرانتسيا پرەمەر-ءمينيسترى فرانسۋا فيون قازاقستانعا ساپارى كەزىندە ەلباسىمىزعا وسىلاي دەدى. ال بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ باعاسى مىنانداي: «استانانىڭ اجارى – جاڭا قازاقستاننىڭ بەدەرلى بەينەسى. بۇل قالا ءارتۇرلى ەتنوسقا جاتاتىن, ءارتۇرلى ءدىن ۇستاناتىن ءبىر ۇلت رەتىندە ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ورتاق ءۇيى, ول وڭىردەگى ەڭ قارقىندى دامىعان جانە ەكونوميكالىق جاعىنان تابىستى قالاعا اينالعان».
ساياسي قايراتكەرلەردىڭ استانانىڭ دامۋى مەن بۇكىل ەلدىڭ دامۋىنىڭ پاراپارلىعىن ءبىراۋىزدان ايتاتىنى نەلىكتەن؟ ولاي بولاتىنى, قازىردىڭ وزىندە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىققا مىنا جايدىڭ باسى اشىق: استانانىڭ اسقاقتاۋىندا قازاقستان وركەندەۋىنىڭ ورنەگى تۇر. استانادا اتىمەن جاڭادان سالىنعان, كورگەن جاندى قايران قالدىراتىن سول جاعالاۋ مەن ەڭ ۇزدىك ۇلگى-قالىپتار بويىنشا جاڭعىرتىلىپ جاتقان ەسكى بولىك ءوزارا جاراسىم تاپقان. قازاقستاندا دا سولاي: ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرىنعى جەتىستىكتەردى قيراتپاي, ولاردى جاڭعىرتا وتىرىپ, ورتاق مودەلگە ۇيلەسىمدى ەتىپ, جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ بىرەگەي ۇستانىمى استانانىڭ دا, بۇكىل قازاقستاننىڭ دا تابىسىنا جول اشار كىلتكە اينالدى.
قالا بەت-بەينەسىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وبەكتيۆتى ولشەمدەر كەشەنى بولادى. ەڭ الدىمەن, ءومىر سۇرۋگە جايلىلىعى. استانانىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن تارتىمدى ورىنعا اينالعانىنىڭ داۋسىز دالەلى قالا حالقىنىڭ سەرپىندى ءوسۋى, قازىردىڭ وزىندە ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى كوپتەگەن ساراپشىلار 2030 جىلى عانا جەتەدى دەگەن مەجەگە جاقىنداپ قالدى. استانا مارتەبەسىن العالى بەرى ەلوردادا بالا تۋ 80 پايىزعا جۋىق ءوستى!
قۇرىلىستىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارقىنى تۇرعىنداردى وسى زامانعى پاتەرلەرمەن, مەكتەپتەرمەن, اۋرۋحانالارمەن, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدى اناعۇرلىم ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قالادا مەديتسينا كەشەنى قۇرىلدى, ول حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءوز قىزمەتىن تەك ەلوردا تۇرعىندارىنا عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتارعا كورسەتەدى. وقۋ ورىندارىنىڭ ۇدايى ءوسۋى استانانىڭ ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى, ولاردىڭ اراسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ەرەكشە ورىن الادى. استانالىقتاردىڭ مادەني, شىعارماشىلىق, سپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
قالا دامۋىنىڭ ەندىگى ءبىر وبەكتيۆتى ولشەمى – ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋى. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە قالانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 50 ەسەگە جۋىق ءوستى, استانانىڭ ەلدىڭ ءىجو-سىندەگى ۇلەسى ءبىر جارىم پايىزدان ون پايىزعا ارتتى, ينۆەستيتسيالار 30 ەسە كوبەيدى. استانانىڭ قۇرىلىس سەكتورى وتاندىق ونەركاسىپتىڭ سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتتى, ال بۇگىندە ەلوردا يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ءتۇيىسكەن جەرىنە اينالىپ, بۇكىل ەكونوميكاعا قارقىن بەرىپ وتىر.
ەگەر ءبىز تەك ءىرى قالا, سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان قالا جايىندا عانا ەمەس, ەلوردا جايىندا ايتاتىن بولساق, وندا نىشاندى وقيعالار سىندى ءولشەمدى دە مىندەتتى تۇردە اۋىزعا الۋعا ءتيىسپىز. استانا ەلەۋلى حالىقارالىق فورۋمدار وتەتىن ورىنعا اينالدى. ولاردىڭ اراسىندا استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانعان ەقىۇ-نىڭ تاريحي ءسامميتى بار. يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا قابىلدانعان قۇجات تا وسىنداي اتقا يە بولدى. ەلوردامىزدا كۇنى كەشە اياقتالعان بۇل ىرگەلى ءىس-شارا دا تاريحي دەپ اتالدى, ويتكەنى قازاقستان استاناسىندا ۇيىمنىڭ جاڭا اتاۋى مەن جاڭا ەمبلەماسى جونىندە شەشىم قابىلداندى.
استانا بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن, اسا بەدەلدى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتىن قابىلدادى. ءبىزدىڭ جاس استانامىزدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى سياقتى تەڭدەسى جوق وقيعالار دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ ۇستىنە, استانا الەمدىك دەڭگەيدەگى مادەني جانە سپورتتىق ءىس-شارالاردى وزىنە تارتىپ تۇراتىن ورىنعا اينالۋدا. بۇل ورايدا قىسقى ازيادا-2011-ءدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.
نىشاندى ساۋلەت نىساندارىنىڭ دا ماڭىزى ەرەكشە, ولارسىز قالا كوشباسشىلىق سيپاتقا يە بولا المايدى. استاناداعى ونداي نىسانداردى ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىتتى الادى. ءبىر-بىرىمەن قوسىلا كەلگەندە ولار دالا توسىندە ورناعان ەلوردانىڭ بارلىق قوناقتارى قادىر تۇتاتىن قالانىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ءتول بەينەسىن قۇرايدى. «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى مەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى سياقتى ايشىقتى عيماراتتار اسا كورنەكتى جەتىستىكتەر قاتارىنا قوسىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ەۋروپا وداعىنىڭ سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرى ءجانە ەۋروپالىق كورشىلىك ساياسات بويىنشا كوميسسارى بەنيتا فەررەرو-ۆالدنەر. «استانانىڭ وراسان ءىرى ءارى وسى زامانعى جاڭا عيماراتتارى ارحيتەكتۋرانىڭ حالىقارالىق الەمىندە ءاڭگىمە تاقىرىبى بولىپ كەلەدى», دەيدى گااگا قالاسىنىڭ مەرى يوزياس ۆان اارتسەن.
وسىناۋ وبەكتيۆتى ءولشەمدەر استانانىڭ تەك اكىمشىلىك ورتالىق رەتىندە عانا ەمەس, ەل جۇرەگى رەتىندە دە تابىستى قالىپتاسقانىن داۋسىز دالەلدەيدى. بۇعان وسىنداعى ءاربىر ىسكە پرەزيدەنتتىڭ تەر توگە تىنىمسىز باسشىلىق جاساۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتتى. ەلباسى يدەيالاردى ويلاپ تاۋىپ, ىسكە قوسۋمەن شەكتەلىپ قالماي, ءاربىر نىساندى جەكە قامقورلىعىنا الدى, جاڭا استانانى جاس بالاداي ءماپەلەپ, ونىڭ نەگىزگى ولشەم-قالىپتارعا ساي بولۋىن قامدادى.
ەلباسىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن قالادا ءتۇبىرلى الەمدىك ۇدەرىستەرگە قاتىستىلىق اۋانى قالىپتاستى. مۇنىڭ ءوزى سوندايلىق تابيعي تۇردە جۇزەگە استى, ويتكەنى قازاقستاننىڭ ءوزى دە وڭىرلىك جانە حالىقارالىق وقيعالاردىڭ پاسسيونارلىق قاتىسۋشىسى رەتىندە تانىلا ءبىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ءۇشىن ساياساتكەر رەتىندە الەمدىك اۋقىمداعى قايراتكەرگە اينالۋ كەزەڭى تۋدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعدىرى جاڭا استانامەن جىمداسا ورىلگەن, سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اسا بيىك بەدەلى استانانىڭ جاھاندىق قالالاردىڭ ازىن-اۋلاق تاڭداۋلى توبىنا قوسىلۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنا نەگىز قالايدى. بۇل ارادا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولۋى جانە حالىقارالىق ءىس-شارالاردىڭ بەلسەندى ءوتۋى سياقتى ولشەمدەردەن باسقا دا ولشەمدەر قاجەت بولادى. جاھاندىق قالا دەگەنىمىز – الەمدەگى ساياسي ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتەتىن شەشىمدەر قابىلداناتىن مەكەن, ول مەملەكەتتەر مەن وڭىرلەر اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيانىڭ دانەكەرشىسى, حالىقارالىق اقپاراتتىق-باسقارۋ-شىلىق قۇرىلىمنىڭ بەدەرلى بەلگىسى.
الەمگە ايگىلى جازۋشى پاۋلو كوەلونىڭ: «مەن قازىردىڭ وزىندە استانانى دالا توسىندە جايقالا ءوسىپ كەلە جاتقان گۇلگە تەڭەي الامىن. قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى مىنا دۇنيەنىڭ ماڭگى توقتاماس كوشپەلىلەرى مەن دارۋىشتەرىنە جاڭعىرۋدىڭ قاندايلىق ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالىپ تۇراتىن بولادى», دەگەن ءسوزىن كەلتىرۋدىڭ ورايى بار.
استانانى جاھاندىق قالا رەتىندە قالىپتاستىرۋ ماقساتى, بالكىم, قول جەتپەستەي كورىنەر, الايدا, ءبىر كەزدەردە بۇل جەردە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسىن سالۋ يدەياسى دا وسىنداي بولىپ كورىنبەپ پە ەدى؟
اركىمدى ارقاشان ءوز ورنىنا قوياتىن تاريح وزىنە ءمارماردان, قولادان, ءتىپتى التىننان ەسكەرتكىش تۇرعىزعان كوسەمدەردى بىلەدى. سونىمەن بىرگە, وزدەرىنىڭ كەلەشەكتى كوزدەگەن شەشىمدەرى مەن باتىل قادامدارى, وزدەرى تۇرعىزعان مەكتەپتەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى, تەاترلارى مەن ستاديوندارى, كوپىرلەرى مەن جولدارى ارقىلى اتتارىن ماڭگىلىككە قالدىرعان ادامزاتتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى دە بار. وسىنىڭ ءبارى ءبىر قالانىڭ بويىنا توعىسىپ, ونداعى توسەلگەن ءاربىر تاس ونى جاساۋشىنىڭ قامقورلىعىمەن قالانىپ, ونىڭ رۋح قۋاتىنىڭ ءبىر بولشەگىن تانىتىپ تۇراتىنى دا بولادى.
ورال مۇحامەدجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى.