تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركىستان-شىمكەنت باعىتىندا جۇرەتىن قالاارالىق پويىز قاتىناسى جولعا قويىلعان بولاتىن.
شالعايدا جاتقان (تۇركىستان-شىمكەنت اراسى) ەلدى مەكەندەگىلەردىڭ سول كەزدە قۋانىشتارىندا شەك بولعان جوق. بىراق, بۇل قۋانىشتارى ۇزاققا بارمادى. سەبەبى, العاشقى جىلدارى بۇل پويىز كۇندە ءجۇرىپ تۇردى, كەيىننەن كۇنارا جۇرەتىن بولدى. ءسويتىپ, جىلدان-جىلعا ءجۇرۋ كەستەسى كەمي بەردى. قازىر ەندى اپتاسىنا ءۇش-اق رەت قاتىنايدى.
تۇركىستان-شىمكەنت ارالىعىنداعى بەكەتتەردە (رازەزد) ءبىرنەشە ەلدى مەكەن بار. وندا تۇراتىن حالىقتىڭ ءبىرازى سول تەمىر جولدا جول جوندەۋشىلەر بولىپ ىستەيدى. باسقالارى قولدارىنداعى بەس-التى مالىن باعىپ, سونىڭ ارقاسىندا كۇندەرىن كورىپ وتىرعان قاراپايىم حالىق. ادام بولعان سوڭ باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداماي تۇرمايتىنى بەلگىلى. ەگەر دە ءبىر جاعداي بولا قالسا (جامان ايتپاي جاقسى جوق), جان-جاقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى جالعىز ءمۇمكىندىگى – جاڭاعى پويىز. بۇل ەلدى مەكەندەرگە اۆتوبۋس نەمەسە تاكسي ءجۇرمەيدى. الدا-جالدا تاكسي شىقسا, اكەسىنىڭ قۇنىن سۇرايدى.
بالا-شاعالارىنا نەمەسە ءوزدەرىنە ءبىر انىقتاما (سپراۆكا) الۋ ءۇشىن الىستاعى تۇركىستانعا نەمەسە شىمكەنتكە بارۋعا تۋرا كەلەدى. ال باراتىن كولىك جوق. سوندىقتان جاس بالالارى اۋىرىپ قالسا, كەلىندەرى بوساناتىن بولسا, نە ىستەرىن بىلمەي تۇيىققا تىرەلىپ وتىرعاندارى.
قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە ءۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتقان وسى شالعايداعى اۋىلداردىڭ ادامدارى ەمەس پە؟ بۇل بەكەتتەردە تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تەك قانا ءوز قانداستارىمىز. ولاردان باسقا مۇندا بىردە-ءبىر باسقا ۇلت وكىلدەرى تۇرمايدى. وسىنداي قيىنشىلىقتارعا قاراماي جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا كۇيىپ, قىستىڭ قاقاعان ايازىنا توڭىپ جۇمىس ىستەپ, تەمىرجولدان اقاۋ شىعارماي, پويىزداردىڭ توقتاپ قالۋىنا جول بەرمەي, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ءوز جۇمىستارىنا ءۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءاركىم ءوز مىندەتىن اتقارۋدا.
وسىنداعى حالىق بىرنەشە جىلدان بەرى وسى ماسەلە ءجونىندە ءتيىستى ورىندارعا دابىل قاعىپ كەلەدى, بىراق ەشقانداي ناتيجە جوق. تەمىرجول باسشىلارىنا ايتسا, ولار جەرگىلىكتى باسشىلارعا سىلتەيدى. جەرگىلىكتى باسشىلارعا ايتسا, تەمىرجولعا سىلتەيدى. ماسەلەنى شەشۋ تۋرالى ەشقايسىسىنىڭ قۇلقى جوق. ەكى ورتادا تۇرعىندار وزدەرىن ارالدا قالعان ادامداي سەزىنىپ, ازاپپەن كۇن كەشۋدە. وسى ايتىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ۇكىمەتكە وتىنەرىمىز, قالاارالىق ءتۇركىستان-شىمكەنت-تۇركىستان پويىزىن كۇن سايىن قاتىنايتىنداي, ەڭ بولماعاندا اپتاسىنا بەس كۇن ءجۇرەتىندەي ەتىپ كومەك جاساسا.
ەكىنشى ماسەلە – وسى ديزەل-پويىزدىڭ تەحنيكالىق جاعدايى جايىندا. مۇنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى بىتكەن. ايتەۋىر جاماپ-جاسقاپ, وزدەرىندە قوسالقى ءبولشەكتەر بولماسا, جان-جاقتاپ ىزدەستىرىپ تاۋىپ اكەلىپ, جۇرگىزۋدە. ءتۇركىستان لوكوموتيۆ دەپوسى – ءبىر عاسىردان (1904) استام تاريحى بار بايىرعى دەپو. مۇندا جۇمىس قولى دا, بىلىكتى ماماندار دا جەتكىلىكتى. ءبارى وسى جەردە تۋىپ-وسكەن تۇركىستاننىڭ ءتۇلەكتەرى, سىرتتان كەلگەندەر جوق. سوندىقتان قازاقستان تەمىرجول باسشىلارىنا بىزگە جاڭادان شىعىپ جاتقان ديزەل-پويىزدىڭ ءبىرەۋىن بولگىزسە دەگەن تىلەگىمىز بار.
مۇنان بۇرىن «قتج» ۇك» اق ەكى قالاارالىق پويىزدى جولعا شىعارعان ەدى. ونىڭ ءبىرى «استانا-كوكشەتاۋ», ەكىنشىسى «استانا-پاۆلودار» باعىتتارىندا ءجۇرىپ جاتىر. سونداي پويىزدىڭ (ديزەل-پويىز نەمەسە رەلستىك اۆتوبۋس) بىرەۋىن تۇركىستانعا نەگە بەرمەسكە. بۇل ەلىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن سىيلىق بولار ەدى.
تۇركىستان – ەجەلگى تاريحي قالا, رۋحاني استانا. تۇركىستاندا قازاق حاندارى ءتۇرلى ەلدەردەن ەلشىلىكتەر قابىلداعان. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ حان كوتەرۋ سالتاناتتارى وسىندا وتكەن, قازاقتىڭ بەتكە تۇتارلارى ءماجىلىس ءوتكىزگەن. بۇگىنگى تاڭدا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن, اسىرەسە, مۇسىلمان ەلدەرىنەن كەلىپ جاتقان قوناقتار-تۋريستەر قانشاما. استانادان, الماتىدان كەلىپ جاتقان لاۋازىمدى اعالارىمىز, زيالى قاۋىم تۇركىستاندى ۇلكەن ماقتانىش تۇتادى.
ءۇشىنشى ماسەلە, تۇركىستان ستانساسىنداعى تەمىرجول ۆوكزالى تاريحي ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش رەتىندە تانىلىپ, مەملەكەتتىڭ قاراۋىندا بولىپ كەلگەن ەدى. 2004 جىلعى جەكەشەلەندىرۋ باستالعان كەزدە تەمىرجول مەكەمەلەرىن دە اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدىرۋ شاراسى باستالدى دا, سول ءتىزىمنىڭ ىشىندە تاريحي ماڭىزى, مادەني قۇندىلىعى زور تۇركىستان ۆوكزالى دا ەنگىزىلىپ, «تەمىرجولقىزمەت» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ يەلىگىنە ءوتتى دە كەتتى.
الايدا «تەمىرجولقىزمەت» اق بۇل ۆوكزالعا تاريحي ەسكەرتكىش تۇگىلى حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان مەكەمە قاتارىندا دا ءمان بەرمەدى. سول ۋاقىتتان بەرى ۆوكزالعا كۇردەلى جوندەۋ تۇرماق, اعىمداعى جوندەۋ دە جاسالىنبادى.
سۋ, جىلۋ جۇيەلەرى ابدەن توزعان. تۇندە جانىپ تۇراتىن ءارتۇرلى شامدارعا جەتكىلىكتى جارىق بەرىلمەيدى. ۆوكزال قىزمەتكەرلەرى قىستا سىرت كيىمدەرىمەن وتىرىپ قىزمەت كورسەتەدى. جۇمىسشىلاردى ءجونسىز قىسقارتۋلارىنان ۆوكزال اۋماعى سانيتارلىق تالاپتارعا ساي ەمەس دەپ تانىلىپ وتىر. جولاۋشىلار پويىزىن قابىلدايتىن 1 جانە 2 جولدار ارالىعى ۋاقىتىلى تازالانبايدى. ۆوكزالدىڭ قالا بەتىندەگى كىرەبەرىس ەسىگىنىڭ الدىنداعى تەكپىشەكتەرگە توسەلگەن كافەلدەر بىت-شىتى شىعىپ سىنعان. سىرتتان كەلگەن قوناقتار تۇرماق, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءوزى وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردى كورىپ, ىڭعايسىز كۇيگە تۇسەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك. ءماسىموۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا (2010 ج. 01.12 №17/36. 007-816.07-3) قازاقستان تەمىرجول ۆوكزالدارىن مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتكىزۋ تۋرالى شەشىم باسقا ۆوكزالداردا ىسكە استى دا تۇركىستان ۆوكزالى سول كۇيىندە اق مەنشىگىندە قالىپ قويدى.
ۇكىمەتتەن گازەت ارقىلى وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايدان حالىقتى قۇتقارىپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسۋىن سۇرايمىز.
تۇركىستان تەمىرجول تورابى جۇمىسشىلارى, ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى اتىنان – اسەتۋللا كاريموۆ, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.