بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, سەنبى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا بولعان حV حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمعا قاتىسىپ, ونىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ءسوز سويلەدى.
وتىرىس تورالقاسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان باسقا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ, يسپانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حوسە لۋيس رودريگەس ساپاتەرو, فينليانديانىڭ پرەزيدەنتى تاريا حالونەن كوتەرىلدى. مودەراتورلىق ەتۋشى The Wall Street جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى روبەرت تومسون بولدى. وتىرىستىڭ تاقىرىبى: «عالامدىق ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ. جۇيەلى قاتەلىكتەردى جويۋ: بولاشاقتا داعدارىستى بولدىرماۋدىڭ جولدارى قانداي؟» دەپ اتالدى.
سوڭعى جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگ فورۋمى ايماقتىق جانە جاھاندىق اۋقىمدا ناقتىلانعان ەكونوميكالىق ستراتەگيانى ءازىرلەۋگە كومەكتەسەتىن ماڭىزدى تەتىككە اينالىپ كەلەدى, دەپ باستادى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن كەزەگى كەلگەن كەزدە. فورۋمنىڭ بۇگىنگى تاقىرىبىنىڭ وزەكتىلىگى دە ەشقانداي سۇراق تۋدىرمايدى. ودان ءارى ەلباسى بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ كەزەڭىنە ءوتىپ وتىرعانىن ايتىپ, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى.
داعدارىستان كەيىنگى دامۋ وتە كۇردەلى ءارى قاتەرلى كەزەڭ دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. وسى كەزەڭنەن وتۋدە الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنە دۇنيەجۇزىلىك ءتيىمدى دامۋ فورمۋلاسىن تابۋ كوپ نارسەگە بايلانىستى. بىرىنشىدەن, الەمدىك ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق جۇيەدە كۇردەلى وزگەرىستەر بولا الا ما؟ وسى وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى كوپ ايتىلۋدا, بىراق ءىس جۇزىندە بىردە-ءبىر شارا قولدانىلماي وتىر. مەن بۇل تۋرالى قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو دا, «ۇلكەن سەگىزدىك» ەلدەرىنىڭ ليدەرلەرى دە ايتقانىن بىلەمىن, بىراق ناتيجە ءالى جوق.
ەكىنشىدەن, وسى وزگەرىستەر كوپ ەلدەر مەن ولاردىڭ ازاماتتارىنىڭ ومىرىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ سەبەپتەرىن ءتۇسىنۋ جانە ولاردى شەشۋدىڭ كىلتىن تابۋدان بۇكىل الەمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تاۋەلدى بولىپ وتىر. مەن پەتەربۋرگ فورۋمىندا وسىناۋ سىندارلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا ماڭىزدى قادام جاسالار دەگەن سەنىمدەمىن.
ودان ءارى پرەزيدەنت جاھاندىق داعدارىستىڭ سالدارى مەن ونى ەڭسەرۋ جولدارى قالاي ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. داعدارىس وتە تەرەڭ ەكونوميكالىق جارىقشاقتار سالىپ كەتتى, دەدى ەلباسى. قازىر ولار داعدارىسقا قارسى شارالار پاكەتى ارقىلى شىعارىلعان ارزان اقشا ماسساسىمەن جاماپ-جاسقالۋدا. بىراق ءبىرتۇتاس الەمدىك ەكونوميكانىڭ جارىقشاعى مۇنىمەن بىتەلمەيدى, تەك سىرتى عانا وزگەرەدى. سوندىقتان مۇنداي شارالار داعدارىستى تولىق ەڭسەرەدى دەپ ايتا المايسىڭ. وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە جاڭا ەكونوميكالىق قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىن ءتيىمدى تەتىكتەر تابىلعان جوق, سونداي-اق ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا ءبىرشاما وڭ اسەر ەتە الاتىن جيناقتاعى قاراجاتتىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرۋى ءمۇمكىن سەنىمدى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا نەمەسە ايماقتىق ۆاليۋتالار توبى ويلاستىرىلعان جوق. «كەشەگى كۇننىڭ ۆاليۋتاسىن» قوسىمشا ەميسسيا ارقىلى كوبەيتۋ جاڭا ەكونوميكالىق تولقۋلاردى ۇزاق ۋاقىتقا تۇزاقتاي الماسى ايقىن بولىپ قالدى. ولار كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتەردىڭ – جۇمىسسىزدىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ كوپتىگى, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك قارىزدار دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى سەكىلدىلەردىڭ سالدارىنان تۋاتىن الەۋمەتتىك جارىلىستاردىڭ الدىن الۋعا قۇدىرەتى جەتپەيدى. وعان ەو ەلدەرى – گرەكيا, يسپانيا, پورتۋگاليا, يرلانديا جانە تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا ەلدەرى ايقىن مىسال بولا الادى.
ودان ءارى ەلباسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى جاندانا باستاۋىنان كۇتەتىن كەيبىر قاۋىپتەردى دە سارالاپ ءوتتى. بۇل كورسەتكىش, دەدى ول, الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقتى قالپىنا كەلتىرىلە باستاۋى دەگەن ءسوز ەمەس. بىركەلكى بولماعان سوڭ ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءوزى ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىرادى. جوعارى دامىعان ەلدەر ازداعان وسىمگە قول جەتكىزۋدە, بىراق ولاردا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى سول قالپىندا قالىپ وتىر. ال دامۋشى ەلدەر رىنوگى قىزىپ كەتۋدىڭ ۇلكەن تاۋەكەلىنە جاقىنداپ جاقسى كوتەرىلىپ كەلەدى.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭ ازىق-ت ۇلىك رەسۋرسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. وسى داعدارىستىڭ سالقىنى ازىق-ءتۇلىك پروبلەماسىنىڭ وتكىرلەنە تۇسۋىنە الىپ كەلدى. بۇۇ-نىڭ ءمالىمەتىنە قاراعاندا, اشتىق قاۋپى 2008 جىلى 963 ملن. ادامعا, ال 2009 جىلى ملرد.-تان ارتىق ادامعا تونگەن. تابيعي-كليماتتىق جانە باسقا دا فاكتورلاردىڭ قيىنداعان كەزىندە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ شىعىندارىنىڭ ارتۋى بۇكىلالەمدىك ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنا الىپ كەلۋ قاۋپى بار.
قازىر الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 4,2 پايىزدان ارتىعى مۇناي ءوندىرۋگە كەتەتىن شىعىندار بولىپ وتىر, ال بۇل تاريحي قالىپتاسقان 3 پايىزدان جوعارى. سونىمەن بىرگە, جاھاندانۋ ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك پەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, الەمنىڭ جارتى بايلىعىن جەر تۇرعىندارىنىڭ 2 پايىزى عانا يەلەنىپ وتىر. قولدان شىعارىلعان قاعازدى بەلسەندى ساۋدالاۋ جالعاسا ءتۇسۋدە, ول اسىرەسە سوڭعى كەزدەرى جىلدام قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقان شيكىزات رىنوگىنىڭ رەڭكىندە جاقسى كورىنەدى. قارجى سەكتورى مەن ناقتى ەكونوميكانىڭ اراسىندا ءتيىمدى تەڭگەرىمدىلىك جوق, الىپساتار كاپيتالدى قولدان كۇمپيتۋ جالعاسىپ جاتىر. مىنە, وسىنىڭ ءبارى الەمدىك قارجى ارحيتەكتۋراسىن تەز ارادا رەفورمالاۋ ءۇشىن قارقىندى جانە ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەنى ءسوزبۇيداعا سالماي, ناقتى ىسكە اسىرۋعا كوشۋ كەرەك.
ودان ءارى ن.نازارباەۆ الەمدىك داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن ناقتى قانداي شارالار جاسالۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى. الەمدىك قوعامداستىق, دەدى ول, داعدارىستان ناقتىلاي شىعۋ ءۇشىن جاڭا جانە ادىلەتتى قارجى-ۆاليۋتالىق ارحيتەكتۋراعا قاراي ساتىلاعان ادىمدار جاساۋى كەرەك. ال ەندى مۇنداي قادامداردىڭ لوكوموتيۆتەرى ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا زاماننىڭ ليدەرلەرى بولارى انىق. بىراق سول جاڭا زاماننىڭ قاشان باستالاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. ول ءۇشىن بىزگە وسى داعدارىستىڭ اياقتالعانىن جانە جاڭا زاماننىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەر مەن كريتەريلەردى انىقتاۋ كەرەك شىعار. بۇل كريتەريلەردى مەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن, 2009 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاريالانعان «داعدارىستىڭ كىلتى» اتتى ەڭبەگىمدە جاريالاعان ەدىم. ازىرگە ونىڭ بىردە-ءبىر تۇجىرىمىن ەشكىم دە جوققا شىعارعان جوق. وسى جەردە قايتالاپ ايتا كەتەتىن بولسام, ولار: بىرىنشىدەن, نەگىزگى قولدانۋشىلاردىڭ الەم ەلدەرى مەن ءوز حالىقتارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ازىرلەگەن زاڭدىلىق كريتەريى, ياعني الەمدىك ۆاليۋتا تۋرالى بۇكىلالەمدىك زاڭ (نەمەسە كەلىسىم). ەكىنشىدەن, الەمدىك ۆاليۋتانى شىعارۋ تەتىكتەرىن باسقارۋ مەن پروتسەدۋرالارىنىڭ مولدىرلىگى, ياعني دەموكراتيالىلىق كريتەريى. ۇشىنشىدەن, قولدانۋشىلار مەن الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان الەمدىك ۆاليۋتا ەميتەنتىن باقىلاۋ كريتەريى. تورتىنشىدەن, نەگىزگى سۋبەكتىلەر – ەلدەر, كومپانيالار جانە ازاماتتار, الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى الەمدىك ۆاليۋتا ەميتەنتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك كريتەريى.
كەز كەلگەن ساراپشى ءۇستىرت قاراپ شىققاننىڭ وزىندە وسى كريتەريلەردىڭ الەمگە اسا قاجەتتى ەكەنىن انىقتار ەدى. قازىر الەمدى جاھاندىق داعدارىسقا دۋشار ەتكەن باتىستىڭ ەسكى دامۋ پاراديگماسى ءوز قاۋقارسىزدىعىن تولىق كورسەتتى. ونىڭ ورنىنا قازىر جاقىن بولاشاقتا ءححى عاسىردىڭ مەينستريمى بولاتىن دامۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى كەلە جاتىر. بۇل – بۇلجىماس, ايقىن فاكت. مەن ءبىزدىڭ پلەنارلىق وتىرىستىڭ «بولاشاقتا داعدارىستى بولدىرماۋدىڭ جولدارى قانداي؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى قىسقا ءارى قاراپايىم دەر ەدىم. ونىڭ جاۋابى تەز ارادا ۇيىمشىلدىقپەن ءارى ماقساتتى تۇردە ءتيىمسىز قارجى-ۆاليۋتالىق ارحيتەكتۋرانى اۋىستىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى مەن مىنا وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعاندى قالايمىن:
ءبىرىنشى. جاھاندىق قاۋىپتەر ەكونوميكانىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلىپ, تۇراقتى جانە يننوۆاتسيالى دامۋعا كوشۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى وسىعان بايلانىستى قازاقستاندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالدى. 2010 جىلى وتاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 7 پايىز بولدى. ءبىز وسى قارقىندى تومەندەتپەۋ ماقساتىن الدىمىزعا قويىپ وتىرمىز. ءسويتىپ, قازاقستان 2016 جىلى ءىجو كولەمىن 15 مىڭ دوللارعا جەتكىزىپ, تابىسى جوعارى ەلدەر توبىنا وتەتىن بولادى. ال وتكەن جىلى ءبىز قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن قابىلدادىق. ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ون جىلدىق كەزەڭىندەگى جاڭعىرۋ باعىتتارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداعان. اتاپ وتەر بولساق, ولار ەكونوميكانى ۇدەمەلى تۇردە ءارتاراپتاندىرۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, ىسكەرلىك جانە تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى قالىپتاستىرۋ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە جوعارى ساپاعا جەتۋ جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ.
2015 جىلعا دەيىن قازاقستاندا قۇنى 80 ملرد. دوللار بولاتىن جانە جاڭادان 200 مىڭ جۇمىس ورنىن اشاتىن 500-دەي جوبا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ءبىز تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزى مەن يننوۆاتسيالاردىڭ باستى قوزعالتقىشى ادام كاپيتالى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان دا دارىندى بالالاردىڭ الەۋەتىن اشۋدى كوزدەيتىن ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر جۇيەسىن اشتىق. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆاتسيالىق ىستەرگە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىستار جاساۋدامىز. سونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت پەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىن اشتىق. بولاشاقتا وسىناۋ ينتەللەكتۋالدىق الاڭدار الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىقتارعا, بولاشاقتاعى يننوۆاتسيالاردىڭ قاينار كوزىنە جانە ونى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ورىندارعا اينالادى. ودان ءارى ەلباسى سالىنىپ جاتقان «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» اۆتوجولى مەن يران مەن قىتايعا تارتىلاتىن تەمىر جولدار, سونداي-اق سۋ جولدارىنىڭ دامىتىلاتىنىنا توقتالىپ ءوتتى. ءبىز قازاقستاندى 2016 جىلى ساۋدا, لوگيستيكا, ىسكەرلىك حاب جانە ورتالىق ازياداعى ءبىلىمنىڭ ايماقتىق ورتالىعىنا اينالدىرۋعا بارلىق كۇشىمىزدى جۇمىلدىرۋدامىز, دەدى ول.
ەكىنشى. عالامدىق ەكونوميكالىق قاۋىپتەردى كەز كەلگەن مەملەكەت وزدىگىنەن ەڭسەرە المايدى جانە بولاشاقتا جاڭا ەكونوميكالىق تولقىندارسىز دامۋعا كەپىلدىك بەرىلمەيدى. سوندىقتان دا قازاقستان تمد, ەۋرازەق, شىۇ جانە باسقا دا بىرلەستىكتەر اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قىزۋ قولداۋشىسى بولىپ كەلەدى, دەدى پرەزيدەنت.
ءوزىنىڭ ءسوزىنىڭ كەلەسى بولىگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن كەدەن وداعى جانە ونىڭ بارىسى تۋرالى ايتتى. ونىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ وزىندە عانا قازاقستاننىڭ ءارىپتەستەرىمەن اراداعى تاۋار اينالىمى 40 پايىزعا ارتتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى الىس-بەرىس 28 پايىزعا, ال بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 50 پايىزعا دەيىن كوبەيدى. ال 2012 جىلى ءبىز ينتەگراتسيانىڭ قازىرگىدەن دە تەرەڭدەتىلگەن دەڭگەيىنە, ياعني بىرلەسكەن ەكونوميكالىق كەڭىستىككە وتەمىز. ءبىزدىڭ كەدەن وداعىنداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى – بەلورۋسسيا قازىر قيىن ەكونوميكالىق جاعدايلاردى باستان كەشۋدە. ەگەر ولاردىڭ تاراپىنان بىرلەسە ءىس-قيمىل جاساۋعا ۇمتىلىس بولسا, قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى كومەك قولىن سوزۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. اتاپ ايتقاندا, ءبىز بەلورۋسسيانىڭ اسا ءىرى كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ مەن جەكەشەلەندىرۋگە قاراجات سالۋعا دايىنبىز.
ءۇشىنشى. كەدەن وداعىن قۇرعانىمىزبەن, بىزگە بسۇ-عا ەنۋ ءتيىمدى ءارى ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى ەكەنى ايقىندالىپ وتىر. بسۇ – ادامزاتتىڭ قول جەتكىزگەن ۇلكەن جەتىستىگى ەكەنى داۋسىز. قازاقستان دا, سونداي-اق رەسەي دە, باسقا ەلدەر دە ونىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولعىسى كەلەدى. بىراق الەمدەگى عالامشار حالقىنىڭ 15 پايىزى عانا تۇراتىن جوعارى دامىعان 34 ەل سىرتقا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ 52,3 پايىزىنا يە بولىپ وتىر. ال سول كەزدە دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنەتىن 150 ەلدىڭ ۇلەسىنە جاھاندىق ەكسپورتتىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا تيەسىلى. وسىنىڭ ءوزى بسۇ شەڭبەرىندەگى جاسالاتىن كەلىسىمدەردىڭ تەڭقۇقىقتى جاعدايدا ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ءماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن الاتىن بولساق, بۇل قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق دامۋشى ەلدەر ءۇشىن باسەكەلەستىككە قابىلەتتىگى وتە تومەن سالا بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىز بۇل سەكتورداعى مەملەكەتتىك قولداۋدى دوعارا المايمىز.
جاھاندىق ەكونوميكاداعى قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, كەدەن وداعى ەلدەرىنە بسۇ-نىڭ تەك نەگىزگى كەلىسىمدەرىنىڭ شارتتارىن ساقتاۋ قاجەت, ال ونىڭ شەڭبەرىنەن شىعاتىن بسۇ-پليۋس شارتتارىن ساقتاۋ قيىن. سونىمەن بىرگە, كەدەن وداعى ەلدەرىنە كەدەن اۋماعىنىڭ ىشىندە دە, ونىڭ سىرتىندا دا بىرتەكتى سىرتقى ساۋدا قاعيداتتارىن ۇستانۋى اسا قاجەت. وسى قاتارداعى ءسوزىنىڭ سوڭىن ەلباسى بسۇ-عا ەنۋگە دايىندىقتار جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن اياقتادى.
ءتورتىنشى. بۇگىنگى كۇنى الەم ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا قاتەرلەرىنە جولىعىپ وتىر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 1 ملرد.-قا جۋىق حالقى بار دامىعان ەلدەرى الەمنىڭ بارلىق باسقا بولىگىنە قاراعاندا ەنەرگيا رەسۋرستارىن ەكى ەسەدەن ارتىق جۇمسايدى. سوندىقتان شيكىزات رەسۋرستارىنا يەلىك ەتۋ جولىنداعى كۇرەستەر الەمدەگى احۋالدى جاڭا شيەلەنىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك مۇناي مەن گازدى قايتا ءبولۋ جاعىنان العاندا ءىس ءجۇزىندە تەك ەنەرگورەسۋرستاردى تۇتىنۋشى يمپورتەر ەلدەردىڭ مۇددەسىن عانا جاقتايدى. سونىمەن بىرگە, بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن تابۋ بويىنشا بارلىق زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ ءىسى جوق. سوندىقتان مەن الەمدىك ەنەرگەتيكالىق ۇيىم قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋدى دەپ سانايمىن. ول الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ بارلىق ءتۇرىن ءوندىرۋ مەن ءبولۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسسىن. سونداي-اق ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا مونيتورينگ جاساۋمەن جانە بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسۋى كەرەك. بۇل ءىس الەمدەگى بارلىق ەنەرگيا كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە اتوم ەنەرگياسىن دا ارتىق پروبلەماسىز جانە دۇربەلەڭسىز قولدانۋعا ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە تابىس جانە جەمىستى جۇمىس تىلەدى.
ن.نازارباەۆتىڭ ءسوزى ۇلكەن ىقىلاسپەن جانە زور ىنتامەن تىڭدالدى. ءوزىنىڭ قورىتىندى سوزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ قازاقستان باسشىسىنىڭ كوپتەگەن ۇسىنىستارىنا دەن قويىپ, سىلتەمەلەر جاساپ وتىردى. سونداي-اق وتىرىستا يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى حوسە لۋيس رودريگەس ساپاتەرو مەن فينليانديا پرەزيدەنتى تاريا حالونەن دە سويلەدى.
وسى كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ سانكت-پەتەربۋرگتە فينليانديا پرەزيدەنتى ت.حالونەن, شري-لانكا دەموكراتيالىق سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى م.رادجاپاكسەمەن دە كەزدەسىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزدى. ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆپەن جۇمىس بابىنداعى كەشكى استا كەزدەسىپ, ەكىجاقتى جانە كەيبىر الەمدىك ماسەلەلەردىڭ وزەكتى ءماسەلەلەرى تۋرالى پىكىر الماستى.
جاقسىباي سامرات.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.