كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ادام. ويتكەنى, باسقا بايلىقتاردىڭ بارلىعى تەك قانا ادامعا قىزمەت ەتەدى. جامبىل وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى جاندوس قۋانىشبەك ۇلى ناديروۆ تە وسى ويدى ۇستانعان ازامات. بىلىكتى, ءبىلىمدى جانە جاس كادر وبلىس تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا, ونىڭ ىشىندە انا مەن بالا ومىرىنە جاۋاپتى مىندەتتى قالاي اتقارىپ وتىر؟ ءبىزدىڭ سۇحباتىمىزدىڭ باستى ماقساتى, مىنە, وسى بولدى.
– حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ونىڭ ىشىندە, انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا ۋاقاپ بولۋ – مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل تۇرعىدا ەل ۇكىمەتى ايانىپ وتىرعان جوق. بىراق كەيبىر پىكىر «دەنساۋلىق سالاسىنا قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, اۋرۋلاردى ەمدەۋ, ادام ومىرىنە قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ويداعىداي ەمەس» دەگەنگە سايادى. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟ وبلىستا حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە انا مەن بالا ءولىمىن بولدىرماۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان ناقتى ءىس-شارالار تۋرالى ايتا الاسىز با؟
– قارجى تۋرالى ناقتى ايتاتىن بولسام, بيىل دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 18,7 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماقساتىنا 760,2 ملن. تەڭگە ءبولىندى. بۇل سوما بولىنگەن بارلىق قارجىنىڭ 4,1 پايىزىن قۇرايدى. ءبىز ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 ايىندا قاراستىرىلعان قارجىنىڭ 165,0 ملن.تەڭگەسىن, ياعني 22 پايىزىن يگەردىك.
ال انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا كەلەتىن بولساق, بۇگىندە ولارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن وبلىس بويىنشا 215 اكۋشەر-گينەكولوگ دارىگەر, 32 نەوناتولوگ, 333 پەدياتر قىزمەت اتقارادى.
– بۇل از با, كوپ پە؟
– از, ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى وبلىسقا 16 اكۋشەر-گينەكولوگ, 5 نەوناتولوگ, 64 پەدياتر جەتىسپەيدى.
– وبلىستاعى ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قانداي؟
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا بارلىق ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 36,8 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعى – 61,2, قالالىق پەريناتالدىق ورتالىعى – 50,2, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسى – 58,2 جانە قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى 38,3 پايىزعا جابدىقتالعان.
قۇرال-جابدىقتارى جەتكىلىكسىز اۋداندار دا بار. مىسالى, مويىنقۇم اۋدانى – 11,5, ت.رىسقۇلوۆ – 19,4, بايزاق اۋدانى – 24,1, جۋالى اۋدانى – 24,5 جانە تالاس اۋدانى – 27,6 پايىز عانا زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالعان.
– ايتۋىڭىز بويىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجى كولەمى از ەمەس سياقتى. ەندىگى ماسەلە وسى قارجىنى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ەڭ باستىسى, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. بىرىنشىدەن, ۇستىمىزدەگى جىلعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلىپ, ونىڭ ورىندالۋى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى. سودان كەيىن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىندا, تاراز قالاسى مەن اۋدانداردا انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن-الۋ بويىنشا شتاب وتىرىستارى وتكىزىلۋدە. قالا مەن اۋدان ورتالىقتارىندا جانە اۋىلدىق جەرلەردە قاۋىپتى توپتاعى جۇكتى ايەلدەردىڭ ەسەبى الىنىپ, مونيتورينگ ءجۇرگىزىلۋدە. وبلىس بويىنشا جۇكتى ءايەلدەر مەن نارەستەلەرگە كورسەتىلەتىن پەريناتالدىق كومەكتى ايماقتاندىرۋ ماسەلەسى دە شەشىلدى. ءار اۋدانعا وبلىستىق جانە قالالىق ەمدەۋ جانە الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى وكىل رەتىندە بەكىتىلدى. ولار اي سايىن تالاس, مويىنقۇم, ت. رىسقۇلوۆ, شۋ, قورداي, مەركى, سارىسۋ اۋداندارىنا ءىس- ساپارعا شىعىپ, ءتيىستى تاجىريبەلىك كومەكتەر كورسەتۋدە. بيىلدان باستاپ وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعىندا «جۇكتى ايەلدەر تىركەلىمى» باعدارلامالىق كەشەنى جۇمىس ىستەپ, 9688 جۇكتى ايەل ەسەپكە الىنىپ, جۇكتىلىكتىڭ اياقتالۋىنا دەيىن باقىلاۋ ءجۇرگىزىلدى. ال قاۋىپتى توپتاعى جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەر كۇندەلىكتى مونيتورينگ بويىنشا قاداعالانىپ وتىر.
– وسىلاردى ناقتى مىسالدارمەن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– اعىمداعى جىلدىڭ 4 ايىندا وبلىسىمىزدا 25 جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەردىڭ جاعدايى وتە قاۋىپتى بولدى, ونىڭ 21 (84%) امان ەسەن بوسانىپ, ۇيلەرىنە شىعارىلدى. الدىن الا بەكىتىلگەن جوسپار بويىنشا – 9688 جۇكتى انالار مەن بەس جاسقا دەيىنگى 7538 بالا تەگىن ءدارى-ءدارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. بيىل بەس جاسقا دەيىنگى اۋرۋ بالالاردى تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 35 701,0 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇگىندە ونىڭ 32,8 پايىزى يگەرىلدى. جۇكتى ايەلدەردى تەمىر جانە يودقۇرامدى ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
ون سەگىز جاسقا دەيىنگى بالالارعا پروفيلاكتيكالىق-مەديتسينالىق تەكسەرۋ, ايەلدەردىڭ جاتىر مويىنشاعىنىڭ, ەمشەك بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋعا سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 3 ايىندا جوسپارلانعان 18 جاسقا دەيىنگى 325022 بالانىڭ 71450 (21,9%) پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, 17087 (23,9%) اۋرۋ انىقتالدى, سونىڭ 8810 (51,5 %) ساۋىقتىرىلدى, ديسپانسەرلىك ەسەپكە 10363 (14,5%) الىندى. ال وسى ايلاردا جاتىر مويىنشاعىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋعا جوسپارلانعان 27763 ايەلدەردىڭ 7036 (25,3 پايىز) تەكسەرۋدەن ءوتىپ, 730 (10,4 پايىز) اۋرۋ انىقتالدى, سونىڭ 210 (28,2 پايىزى) ساۋىقتىرىلدى, ديسپانسەرلىك ەسەپكە 700 (%) الىندى. ەمشەك بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋعا جوسپارلانعان 23252 ايەلدەردىڭ 4367 (18,8 %) تەكسەرۋدەن ءوتىپ, 419 (9,6 %) اۋرۋ انىقتالدى, سونىڭ 191 (45,6 %) ساۋىقتىرىلدى, ديسپانسەرلىك ەسەپكە 314 (7,2 %) الىندى.
– جاڭارعان زامان, وركەندەگەن تەحنولوگيا قاي سالادا دا تەرەڭ ءبىلىم مەن ۇزدىكسىز ىزدەنىستى قاجەت ەتۋدە. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىمى مەن ءتاجىريبەسىن ۇزدىكسىز دامىتۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا؟
– انا مەن بالاعا مەديتسينالىق كومەك بەرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعى نەگىزىندە وقىتۋ ۇيىمداستىرىلىپ, 289 مامان, ونىڭ ىشىندە اكۋشەر-گينەكولوگ ءدارىگەرلەر, نەوناتولوگتار, اكۋشەرلەر مەن نارەستەلەرگە كۇتىم جاسايتىن مەدبيكەلەر ءبىلىمىن جەتىلدىردى. وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسى نەگىزىندە دە وقىتۋ ورتالىعى اشىلدى, وندا 590 مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر وقىتىلدى. قازىرگى كەزدە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ ەكى مامانى استانا قالاسىندا ەكستراگەنيتالدىق جۇكتىلىكتەن تىس اۋرۋلارى بار ايەلدەردى باقىلاۋ تسيكلى بويىنشا ءدارىس الۋدا. سونىمەن بىرگە وبلىس بويىنشا 80 ءدارىگەر-تەراپەۆتتى وقىتۋعا 1 ملن. تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى.
بۇل كورسەتكىشتەر وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1 ەسەگە اسىپ وتىر.
– ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىنىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار بار؟
– مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە الدىن الا ەمدەۋ جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن وبلىسىمىزدا 5 وتباسىلىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ بولىمشەلەرى, 1 جاستار ورتالىعى قۇرىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ العاشقى مەديتسينالىق الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ۇلگىسى قاراستىرىلدى.
سالماعى از, ءالسىز نارەستەنى ارنايى كۇتۋ مەن جاڭا تۋعان نارەستەلەر حيرۋرگياسىن دامىتۋ ءۇشىن 5 ماماندى يزرايلدە وقىتۋعا قاجەتتى قۇجاتتار دايىندالۋدا. ەمدەۋ مەن الدىن الۋ مەكەمەلەرىندە زاماناۋي ءتيىمدى پەريناتالدىق تەحنولوگيالار ودان ءارى قاراي ەنگىزىلۋدە, ونىڭ ىشىندە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى جانە تۋا بىتكەن كەمىستىكتەردى بوسانعانعا دەيىنگى انىقتاۋ ساپاسى ۇنەمى قاتاڭ باقىلاۋدا.
ەندى بالالارعا پنەۆموكوككتىق اۋرۋعا قارسى ەگۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل شارا بالالاردىڭ ءولىمىن 20 پايىزعا تومەندەتۋى مۇمكىن.
– دەگەنمەن, اڭگىمەمىزدىڭ باسىنداعى ساۋالعا قايتا ورالساق: وبلىستا ءىشىنارا بولسا دا ورىن العان انا مەن بالا ءولىمىنىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, وعان تىكەلەي جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ناقتى ءىس-شارا قولداندىڭىزدار ما؟
– ءومىر بار جەردە, وكىنىشكە قاراي, ءولىم دە بار. دارىگەرلەردىڭ باستى مىندەتى – مىنە, وسى ءولىمدى, ونىڭ ىشىندە انا مەن بالا ءولىمىن بولدىرماۋ نەمەسە مەيلىنشە ازايتۋعا ات سالىسۋ. بىراق سوعان قاراماستان, وبلىسىمىزدا انا مەن بالا ءولىمى ورىن الىپ وتىر.
مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 ايىندا وبلىستا انا ءولىمىنىڭ 4 وقيعاسى تىركەلدى, ال وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىندە 6 انا ءولىمى بولعان. سونداي-اق, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 ايىندا وبلىستا 1 جاسقا دەيىنگى 137 بالا شەتىنەدى. وتكەن جىلى 155 نارەستە شەتىنەگەن. ياعني, جىل وتكەن سايىن انا مەن بالا ءولىمى ءسال دە بولسا ازايىپ كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, سارىسۋ, تالاس, جامبىل جانە ت. رىسقۇلوۆ اۋداندارىندا ءنارەستە ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءوسىپ وتىر. بالا ولىمىنە پەريناتالدىق كەزەڭدەگى كەيبىر جاعدايلار, تۋا ءبىتتى كەمىستىكتەر, تىنىس الۋ اۋرۋلارى جانە جازاتايىم وقيعالار مەن جۇقپالى اۋرۋلار سەبەپ بولۋدا. سونداي-اق, نارەستەلەردىڭ 1 جاسقا دەيىنگى ولىمىنە انالاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعى, العاشقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ دەڭگەيىنىڭ ءتومەندىگى جانە جۇكتى ايەلدەر مەن نارەستەلەر كۇتىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بوسانۋعا كومەك بەرەتىن مەكەمەلەردە جاڭا تۋعاندارعا كۇتىم جاساۋدىڭ السىزدىگى سەبەپ بولۋدا.
– بۇل پروبلەمالاردان الداعى ۋاقىتتا قولعا الاتىن قانداي مىندەتتەردى كورىپ وتىرسىز؟
– بۇگىنگى كۇنى وبلىستا بوسانۋعا كومەك بەرۋ جانە بالالار مەكەمەلەرىندە نەوناتولوگتاردىڭ, اكۋشەر-گينەكولوگتاردىڭ, انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگتاردىڭ, ۋچاسكەلىك دارىگەر پەدياترلاردىڭ, تەراپەۆتتەردىڭ تاپشىلىعى ورىن الىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قولدانۋ ءۇشىن اۋداندىق شتابتاردىڭ جۇمىسى جەتكىلىكسىز. حالىق اراسىندا ەمحانالار دەڭگەيىندە اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, وتباسىن جوسپارلاۋ, رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى قورعاۋ, سونىڭ ىشىندە جاستار اراسىندا سانيتارلىق اعارتۋ جۇمىسى جەتكىلىكسىز. بوسانۋعا كومەك بەرۋ جانە بالالار مەكەمەلەرىن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماردىمسىز. بوسانۋعا كومەك بەرۋ مەن بالالار اۋرۋحانالارىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بارىسىندا باياۋلىق بار. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن دۇرىس جولعا قويۋ وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باستى مىندەتى. اتاپ ايتسام, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى اۋدان اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ اۋداندار مەن اۋىلدارعا بىلىكتى مامانداردى تارتۋدىڭ جولىن قاراستىرماقشى. جۇكتىلىككە ابسوليۋتتىك قارسى كورسەتىلىمدەرى بار جۇكتى ايەلدەرگە كۇن سايىنعى مونيتورينگتى قاتاڭ باقىلاۋدى كۇشەيتۋ. بوسانۋعا كومەك بەرەتىن جانە بالالاردى ەمدەۋ مەكەمەلەرىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى 70-80% جەتكىزۋ. ءسويتىپ, ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى ودان ارى جالعاستىرا وتىرىپ, انالاردى بوسانۋعا دەيىنگى قاداعالاۋدى, انا سۇتىمەن ەمىزۋدى, بالا اۋرۋلارىن ىقپالداستىرا ەمدەۋدى ۇتىمدى ۇيلەستىرمەكپىز.
– انا مەن بالا ولىمىنە بايلانىستى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى ما؟
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وبلىسى بويىنشا تاۋەلسىز ساراپشىلارى ساراپتاما جۇرگىزدى. ول وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارىنىڭ قاتىسۋىمەن انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ جونىندەگى شتابتا تالقىلاندى. ءسويتىپ, انا ولىمىنە جول بەرگەن شۋ قالاسى قالالىق اۋرۋحاناسىنىڭ, شۋ اۋدانىنداعى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرلەرىنە, ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا جانە №4 قالالىق ەمحانانىڭ باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارلارىنا سوگىس جاريالاندى. سونىمەن قاتار, شۋ قالاسى قالالىق اۋرۋحاناسىنىڭ جانە وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ 3 ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى. مەديتسينا سالاسىنداعى ءتارتىپ پەن ەمدەۋ جانە الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وبلىس بويىنشا انا ءولىمى 1,5 ەسەگە ازايىپ, ءنارەستەنىڭ شەتىنەۋى 12,7 پايىزعا تومەندەدى.
– حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جولىنداعى قيىن دا قاربالاس جۇمىستارىڭىزعا تەك قانا تابىس تىلەيمىز. ەلىمىزدەگى بارلىق انا مەن بالا امان بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
تاراز.