ءان تۋرالى ويلانساق...

«كورگەنىمدى ايتايىن با, ءال­دە ەستىگەنىمدى ايتايىن با؟». بۇل ءسوز ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە – سۋ­رەتى ءوشىرىلىپ, سۇلباسى عانا ەستە قال­عان سوناۋ ءبىر مىڭ دا توعىز ءجۇز قىرقىنشى جىل­دار­دىڭ ءىشىن­دە ءجيى ايتىلاتىن. «كورگەنىڭدى ايتساڭ – كوز الدىڭنان وتكىزگەنىڭدى ايتقا­نىڭ. ەستىگەنىڭدى ايتساڭ, ارا­سىن­دا قوس­پاسى دا جۇرەتىنى حاق. ەندەشە, كورگەنىڭدى ايت», دەپ ءتۇيىپ تاستاي­تىن سوندا اۋىل ۇلكەندەرى. ول كەزدە كورگەن مەن ەستى­گەننىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي دەپ ويلايتىنبىز. قازىر بۇل ەكەۋى­نىڭ بىرىنەن ءبىر­ى­نىڭ ايىر­ماشى­لى­عى بول­ماي كەت­تى عوي. كور­گە­نىڭدى ەس­تي­سىڭ, ەس­تى­گە­نىڭ­دى كورەسىڭ. ءتىپ­­­تى, كو­رىپ وتى­رىپ ەس­تي­سىڭ, ەستىپ وتى­رىپ كورە­سىڭ. زامان سونداي. ءوز­گەر­گەن, كەمەلىنە كەلىپ تو­لىس­قان زامان­نىڭ قۋاتى, قۇدىرەتى سولاي. قازىرگى تەحنو­لو­گيا­نىڭ, تەح­ني­كالىق العا ۇمتىلىس­تىڭ ەڭ با­سىندا وسى ءوزىمىز بىلەتىن تە­لە­­دي­داردىڭ تۇرعانى انىق. ءويت­­كەنى, جاھاندا نە بوپ جاتقانىن لەزدە ەستيسىڭ. ءجا­نە دە تەلەديدار جوقتان بار جا­ساي­د­ى. ونەر­پاز ەمەستى ونەر­لى قىپ كور­سەتەدى. قا­زاق­شا ايت­قان­دا, ەرىن­­­بەگەندى ەتىك­شى, ۇيالماعاندى ءانشى قىلادى. ءانشى دەگەننەن شىعادى, ءبىز­دىڭ قازاق انمەن ەگىز جاراتىلعان حالىق. ابايشا ايتساق, دۇنيە ەسى­گىن انمەن اشىپ, جەر قوي­نى­نا انمەن كىرۋ پەشەنەمىزگە جا­زىل­عان ەلمىز. كۇلسەك, انمەن ساق-ساق كۇ­لىپ, جىلاساق, اندەتىپ جىلاعان ەلمىز. تىرشىلىگىمىزدىڭ بار تىنى­سى, بار تارماق-تاراۋى انمەن اس­تاسىپ جاتادى. ءانسىز ءومىر جوق. سودان دا عوي, ءومىرىمىزدى اجار­لان­دىرۋ ءۇشىن تەلەارنالار نەشە ءتۇرلى جوسپارلار جاساپ, جاڭا جوبالاردى ويلاپ تاۋىپ جاتادى. «قىمىزحانا», «ال­تى­باقان», «ۇيات بولماسىن»... سياقتى جوبالار. ءبارى دە انمەن ورنەكتەلىپ, انمەن ءورىلىپ جاتادى. ءتىپتى, قازىر ءان ارالاس­پايتىن, كيلىكپەيتىن جەر جوق. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان ءاننىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ, قۇنىن كەمىتىپ بارا جاتقان سياقتى. بەرتىندە عانا باقيلىق بولىپ كەتكەن اتاق­تى ءانشىمىز روزا باعلانوۆانىڭ, وسىدان توعىز-ون جىل بۇرىن بولۋى كەرەك, تەلەديدار تىلشىسىنە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا قازىرگى ءان ايتاتىندار تۋرالى «تىرتاڭ­داعان انشىلەر» دەپ وسى كۇنگى تال­عامسىز ارىپتەستەرىن ءبىر قا­عى­تىپ وتكەنى بار ەدى. زاما­نى­مىزدىڭ بۇلبۇل ءانشىسى بيبىگۇل تولە­گەنو­ۆا دا وسى بيىل قازىرگى انشىلەردى ءانشى دەپ ەمەس, «ءان ورىنداۋشى» دەپ باعالايتىنىن اشىپ ايت­قانىن ءوز قۇلاعى­مىز­بەن ەستىدىك. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ءاننىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ المايىق دەگەن ويمەن ايتىپ وتىرمىز. قازاق انمەن ءوسىپ, انىمەن اسقاق­تا­عان ەل. بىراق «ءاننىڭ دە ەستىسى بار, ەسەرى بار» دەپ ونى باعالاي دا بىلگەن حالىق. سوندا ءاننىڭ ەستىسى قانداي بولۋى كەرەك؟ ەستى ءان ۇيىقتاپ جاتقان جۇرەكتى ويا­تادى, جۇرەك قىلىن تەربەپ, ادام­عا نەشە ءتۇرلى وي سالادى. ەستى ءان ادامدى قاناتتان­دىرادى, جۇرەگىن ىزگىلىككە بولەيدى. جاقسى ءاننىڭ اسەرىمەن قۋاتىڭا قۋات قوسىپ, وزگەشە ءبىر راحات كۇي كەشەر كەزىڭ بولادى. جاق­­سى اننەن وزىڭشە ءبىر سىر تىڭ­داپ, ءلاززات تاباسىڭ. جاقسى ءان ايتىپ تۇرعان ءانشىنى وزىڭە جاقىن تار­تىپ, ونى ەرەكشە جاق­سى كورىپ كەت­كەنىڭدى باي­قاماي دا قالاسىڭ. ءان كوڭىلدى عانا اجار­لان­دىرىپ قويماي, ادام مەن ادام­دى جاقىن­داتادى, ادام ابى­رويىن بيىكتەتىپ, اتىن اسقاق­تا­تا­دى. ءان ارقى­لى ءبىرىن-ءبىرى تانىپ, ءان ارقىلى دوستاسىپ كەتكەن ادامدار قان­شا­ما, ءان ارقىلى بىرىنە-ءبىرى عاشىق بولىپ, تابىسىپ جاتقاندار دا از ەمەس. سونىڭ ءبارى ءان قۇدىرەتىنىڭ ارقاسى دەۋ كەرەك. ءان كوپتىڭ كۇش قوسىپ بىرىگۋىنەن تۋاتىن جالپىلاما ونەر ەمەس, جەكە تۇلعالاردىڭ ىلۋدە بىرەۋىنە عانا قوناتىن جالقى ونەر, دارا قاسيەت. سوندىقتان ءان قاسيەتىن ۇعا بىلگەن ارعى اتا-بابالارىمىز ءان­شى­لەردى جەكە-جەكە باعالاپ, ءار ءان­شىنىڭ دارى­نىن جەكە-جەكە تاني بىلگەن. ءار ءانشىنىڭ ءوز بيىگى, ءوزىن­دىك ءان ايتۋ ەرەكشەلىگى بولاتىنىن تا­نى­عان. اسپانعا ورلەتىپ, اسقاق­تا­تا سالۋى­نا قاراپ ءبىرجاننىڭ, بابى­مەن قا­لىقتاتىپ, سىڭعىرلاي شىق­قان سۇلۋ سازبەن سىلقىم اي­تىلۋى­نا قاراي اقان سەرىنىڭ, كۇم­پىلدەي توگىلەتىن كەڭ تىنى­سى­نا وراي ۇكىلى ىبى­رايدىڭ تۋىن­دى­سىن نەمەسە كەككە تولى اشۋلى ۇنمەن ەستىلۋىنە ءساي­كەس جاياۋ مۇ­سا­نىڭ تۋىن­­دىسى ەكەنىن حالىق ەشكىم نۇسقاپ ايتپاسا دا ءبىلىپ وتى­رادى. وسىدان دا شىعار, ءبىزدىڭ قا­زاق ءار ءاننىڭ ءوز ورىنداۋشىسى, جەكە ورىن­داۋشىسى بولۋىن قالا­عان. التى­باقان, باستاڭعى سياقتى كوپ ادام جۇمىلىپ اتقاراتىن ويىن-ساۋىق كەزىندە بولماسا بىرىگىپ, بىرىنە-ءبىرى بارقىراي قوسىلىپ ءان ايتۋ­دى ونشا ۇناتا بەرمەگەن. سوعان قاراعاندا, ءبىر ءاندى ەكى نەمەسە بىرنەشە ءانشى­نىڭ قوسىلىپ ايتۋى ونشا وڭدى اسەر قالدىرا بەرمەيتىن سياقتى. ايتەۋىر سونداي ءبىر ءان تىڭ­دادىم دەپ ەسەپكە قوسقانىڭ بول­ماسا, ونشا تۇشىنا المايسىڭ. مى­سال رەتىندە وسىدان ءسال عانا ۋاقىت بۇرىن ورىندالىپ كەلگەن «ەكى جۇل­دىز» تەلەجوبا­سىن الايىق. جۇل­دىز دە­گە­نىڭ «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇل­پار» دەۋگە عانا لايىق ۇعىم. ءبىر كەشتە بىرنەشەۋى جۇپ­تا­سىپ شىعىپ ءان ايتاتىن نە قىلعان كوپ جۇلدىز؟ سونشا كوپ بولسا, ول جۇلدىز بولا الا ما؟ ءادىلىن ايت­ساق, ىشىندە جۇل­دىز دەۋگە تۇرارلىق ناعىز جۇل­دىز­دار دا بار شىعار. بىراق كوبى ءبىرىن-ءبىرى سۇيرەپ, بىرىندە جوق ونەر ەكىنشىسىنەن تابىلىپ دەگەندەي, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءبىرى­نىڭ وسال­دى­عىن ەكىنشىسى بىلدىرمەي جىبەرىپ جات­قاندارى باسىم بول­­دى. قوسى­لىپ ايتقان ءاننىڭ اسى­لى مەن جاسى­عى كوپكە باي­قالىپ, كوزگە ۇرىپ تۇرمايدى. ءان جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەك قىلىن قوزعاعاندا عانا ءان بولادى دەدىك. ءانشى اتانىپ, ءان ايتۋ ءۇشىن ءاندى جۇرەكتەن وتكىزىپ, جۇرەكپەن ءتۇسىنۋ كەرەك. ءوزىڭدى ءوزىڭ ەلجىرەتىپ, ءوزىڭدى ءوزىڭ تەبىرەنتە الماساڭ, ءان ايتتىم دەپ ەسەپتەمە. جۋىردا تانىمال ءبىر ءانشى اتاقتى حالىق ءانى «نازقوڭىردى» ايتتى. تالاي ءدۇل­دۇل انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا بۇل ءاندى تالاي-تالاي سۇيسىنە تىڭ­داپ ءجۇرمىز عوي. الگى ءانشى دە بار ونەرىن سالىپ, وزىنشە قۇبىلتا ايت­قان بولدى. بىراق ءاندى قۇيقىل­جىتا المادى. ءانشىنىڭ نازى, ناز­دانۋى جەتپەي جاتتى. ءاننىڭ اتى «ناز» دەگەن سوزدەن باستالىپ, وعان «قو­ڭىر» دەگەن سىن ەسىم قوسىلىپ تۇرعان جوق پا! ءان نازبەن ايتى­لىپ, مايدا قوڭىر ماق­پال ۇنمەن قۇيىلۋى كەرەك ەدى. الگى ءانشى داۋىسىن زورايتا شى­عا­رامىن دەپ زورلانا كۇشەندى, وك­پە­گە سالماق ءتۇسىرىپ, اقىرى شىڭ­عىر­دى. ءسويتىپ ايتقانى ءان ەمەس, «قۇر ايقاي با­قىر­عان» بولىپ شىق­تى. كۇندە تۋىپ, كۇندە ۇمى­تى­لىپ جاتاتىن قازىرگى اندەردەي ەمەس, حالىق ءان­دەرى حالىقتىڭ قا­زىناسى, حالىق­تىڭ بىزگە قالدىر­عان امانا­تى. ولاردى ورىنداعان­دا يمانىڭ­دى ءۇيىرىپ, الدەبىر اسىل الەمنىڭ ەسىگىن اشقانداي كۇي كەشۋىڭ كەرەك. ءان ايتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى ءانشى ەمەس. انشىلىك تابيعاتتىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ بويىنا عانا دا­رىت­قان ەرەكشە ءبىر سىيى. ءانشى بو­لىپ جاراتىلۋىڭ كەرەك. بۇكىل بول­مىس-بىتىمىڭدە انشىلىك قاسيەت بول­عاندا عانا جۇرەكتى جاۋلاپ, تىڭ­داۋ­شىڭدى انمەن اربايسىڭ. اتاق­تى روزا باعلانوۆا ساحناعا جارق ەتىپ شىعا كەلگەندە ول ءان باستاماي جاتىپ-اق ءار جۇرەك ءان­دەتىپ جۇرە بەرمەيتىن بە ەدى! ال ورتا­مىزد­ا جۇرگەن ءبيبى­گ ۇلى­مىزدى تەلە­ەكران ارقىلى بولسا دا ساحنادان كورىپ قالۋ قالىڭ كورەرمەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشقا اينالىپ بارا­دى. بيبىگۇل تولە­گەنوۆا ءان توگىلت­كەن­دە ىبىراي بابامىز ايت­قان­داي: ءساۋىر تۋىپ, راحمەت تۋى كوتە­رىل­گەندەي اسەر الاسىڭ. ءان قۇد­ى­رەتى, ءانشى قۇدى­رەتى دەگەن, مىنە, وسى! ءان قۇدىرەتى, ءانشى قۇدىرەتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, ۇلى اقان سەرى بابامىزعا بايلانىستى ورىن الىپ جۇرگەن مىناداي ءبىر ورەس­كەلدىك تۋرا­لى ايت­­پاي كەتكەنىمىز ءجون بولماس. اقان سەرىنىڭ «بال­قا­ديشا» دەگەن اتاق­­تى ءانىن بۇل كۇندە بىلمەيتىن پەندە جوق شىعار. بال­قا­­دي­شا ومىردە بول­­عان ادام. اقان سەرى مەن قىز اكەسى ىبى­راي بىرىمەن-ءبىرى جاقسى تا­نىس, سىيلاس بول­عان كىسىلەر. ءبىر جولى اقان سەرى ىبى­راي­­دىڭ اۋىلىن­دا بو­لىپ, ءبىر تويدا ونىڭ وڭ جاقتا وتىرعان قىزى بال­قادي­شا­نى كو­رىپ, وعان اعالىق ىڭكار كوڭىلدەن ءان ارنايدى. ناعىز ارۋ قىزعا ارنال­عان تاماشا ءان. كەز كەلگەن حالىق­تىق دۇنيەگە كەكەسىنمەن قا­رايتىن كەسىرلى كەڭەس زامانىندا سول ءاندى قاساقانا ءبۇل­دىرىپ, تەرىس ايتاتىن اۋرۋ شى­ق­تى. بۇرىن ايەل تەڭدىگى ساقتال­ماعان, تالاي قىز باي­لار­دىڭ, ما­لى كوپ كارى شال­داردىڭ ۋىسىنا ءتۇستى دەگەن يدەولوگيا ءاس­پەتتەلىپ كەلگەن ەدى. سونداي ءدۇر­مەككە ەرگەن كەيبىر بىلگىشتەر بۇل ءاندى «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال قاديشا» دەپ قاساقانا بۇرما­لاپ, تەرىس ايتىپ كەلدى. قا­زىر زامان ءوز­گەردى, جاعداي تۇزەلدى دەيمىز. ءبى­راق جەكەلەگەن ءانشىسى­ماق­تار­دىڭ, ولار­عا ءجون-جوبا كور­سەتۋ­گە ءتيىس ستۋديا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ءالى دە ساناسى سىلكىنىپ, وي-تۇيسىگى وڭالا قويماپتى. اقان سەرى­نىڭ الگى ءانىن سول كەڭەس زا­ما­­نىن­داعىداي ەسكى سارىنمەن ءالى دە ءبۇلدىرىپ ورىنداپ ءجۇر. وسى بيىل عانا, دالىرەك ايت­قان­دا 26 ناۋرىز­دىڭ كەشىندە «ءجى­گىت­تەر كۆار­تەتى» دەگەن اتپەن ءتورت جىگىت قو­سى­لىپ تەلەارنادان «بالقا­دي­­شا­نى» ورىن­دا­دى. سوندا ولار­دىڭ «كۇ­­يەۋىڭ سەكسەن بەستە شال قادي­شا» دەپ توبەدەن ۇرعانداي ەتىپ ورىندا­عانىنا ءوزىم كۋا بولدىم. تۇيسىك بولماعان جەر­دە سوزگە ءمان بەرىپ, ونىڭ ءتۇپ ءتور­كىنىنە كوز ءجۇ­گىر­تۋ دە ۇمىتى­لادى عوي. ايتپەسە ءبىر تۇگىل, ەكى بىردەي جەڭگەسى ۇيگە قايتايىق دەپ شاقى­رىپ كەلىپ وتىر­عان وڭ جاقتا ءال­پەشتەلگەن اياۋلى ارۋ قىزعا اقان سەرى سياقتى بەكزات ءبىتىمدى عازيز جان «كۇيەۋىڭ» دەگەن ءسوزدى تۇيەدەن قۇلاعانداي قىلىپ باتتيتا ايتپاس بولار. اقان سەرىنىڭ بۇل ءانى: قىزى ەدىڭ ىبىرايدىڭ بالقاديشا, جەلكىلدەپ كولگە بىتكەن تال قاديشا – دەپ باستالىپ, سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىقسا-داعى, ىشىندە شولپان جۇلدىز سەن, قاديشا, – دەپ ادەمى ءورىلىپ سۇلۋ سۋرەتپەن جالعاسپاۋشى ما ەدى. اقان سەرى ەشكىمگە قولجاۋ­لىق بولا المايتىن, ارۋاق قون­عان اسا كيەلى جان. ونىڭ ءوزىن دە, بىزگە ءان بولىپ جەتكەن ءسوزىن دە بۇرما­لاۋ­عا, قورلاۋعا بولماي­تى­نىن ءار­كىمنىڭ دە زەردەلەي بىلگەنى ءجون. ءان تاۋسىلماق ەمەس. ءان تۋ­را­لى ءسوز دە تاۋسىلمايدى. بىراق قايس­ى­مىز ايتساق تا, قانشا ايتساق تا ۇلى ابايدان اسىرا الماسپىز. «قۇلاق­تان كىرىپ بويدى الار, جاق­سى ءان مەن ءتاتتى كۇي. كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار, ءاندى سۇيسەڭ, مەنشە ءسۇي» – دەمەپ پە ەدى بار قازاقتىڭ ۇلى اقىنى! ءاندى ابايشا ءسۇيىپ, ابايشا ءتۇسىنىپ, اباي­شا باعالاي ءبىلىپ ايتاتىن بولايىق. ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ. الماتى.