بىلتىرعى جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىعىن تابىستى اياقتاعان قازاقستان شىلدە ايىنان باستاپ مۇشە ەلدەرىنىڭ سانى جاعىنان بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى حالىقارالىق ۇيىم – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتورعالىق قىزمەتىنە كىرىسپەك. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ەلىمىزدىڭ بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىندەگى ەلشىسى اسقار مۋسينوۆكە عالامتور ارقىلى بىرنەشە ساۋال قويعان ەدى.
– قۇرمەتتى اسقار احمەت ۇلى, ءوزىڭىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى قولىنا تيگەن كۇننەن باستاپ, كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانۋمەن كەلەدى. سىرتقى ساياساتتاعى وسىنداي قازاقستاننىڭ جەمىستى جولىن اراب الەمى دە قۋاتتاپ وتىر دەپ ايتۋىمىزعا بولاتىن شىعار؟
– ارينە, وعان تولىق نەگىز بار. قازاقستان ءوز دامۋ جولىندا ەشكىمدى سىرتقا تەپپەيتىن بەيبىتشىلىكسۇيگىش قالىبىنان اينىماي كەلەدى.
ال ەلىمىزدىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىعىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام, يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ون جىلدىق جوسپارىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساياسي-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەن. يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ازيا كەڭەسىنىڭ جۇمىستارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدا. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە يوردانيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, يراك جانە باحرەين سەكىلدى ءتورت اراب مەملەكەتى ازيا كەڭەسىنىڭ تولىققاندى مۇشەلەرىنە اينالدى.
2010 جىلدىڭ 7-8 ماۋسىمىندا ىستامبۇلدا وتكەن ازيا كەڭەسىنىڭ ءىىى سامميتىندە ءباا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شەيح ابداللا بەن زايد ءال ناھايان ءسوز سويلەپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان كەڭەستى قۇرۋ تۋرالى باستاماسى تابىسقا جەتىپ, بۇگىنگى كۇنى ازيا كەڭەسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا اينالعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. شەيح ابداللا بەن زايد ءال ناھاياننىڭ پىكىرىنشە, اوسشك ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلاۋ جانە ولاردىڭ ناقتى شەشىمدەرىن تابۋ بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى رەتتە, 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن اراب ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى «تاريحي وقيعا» دەپ باعالاپ, ەلىمىزدىڭ ديپلوماتياسىنىڭ ايقىن دا جارقىن جەمىسى دەپ تانىعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ال رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اراب جانە يسلام الەمىنىڭ مەملەكەتتەرىمەن بەلسەندى ءارى بەرىك ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى جانە ءوزارا بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى اتاۋعا بولادى.
– اڭگىمە اۋانىن توراعالىق بارىسىنا قاراي تۇرساق.
– ەلىمىز يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشەلىككە 1995 جىلى وتكەنى بەلگىلى. قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتىڭ باسىم بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىندىقتان, دۇنيەجۇزىلىك مۇسىلمان قاۋىمداستىعى قازاقستاندى ءوزىنىڭ اجىراماس ءبىر ءبولشەگى رەتىندە قاراستىراتىنى انىق. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ە.يحسانوعلۋ: «قازاقستان يكۇ ءۇشىن ماڭىزدى مەملەكەت بولىپ تابىلادى» دەپ ءمالىمدەگەن بولاتىن. قازاق ەلىنىڭ تاريحى مۇسىلمان الەمىمەن عاسىرلار بويى ساباقتاسىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ءمادەنيەتى يسلام ءدىنىنىڭ وركەنيەتىمەن ەجەلدەن تامىرلاس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت قوي.
ەلىمىز يكۇ-عا ءمۇشەلىككە وتكەن كەزەڭنەن باستاپ يسلام الەمىنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇردىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋعا ءمۇمكىندىك الدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارى يسلام جانە اراب الەمى تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ساحناداعى بەدەلى ءوسىپ, سالماعى ارتتى. يكۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ارقىلى ەلىمىزدە ءىرى ەكونوميكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان كولەمدى ينۆەستيتسيالار مەن قارجىلاي رەسۋرستار تارتىلدى.
يسلام الەمىنىڭ مەملەكەتتەرى ەلىمىزدىڭ وسى جىلعى يكۇ-عا توراعالىعىنا ءۇلكەن سەنىممەن قاراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقستان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بارلىق باعىتتار بويىنشا بەلسەندى ىقپالداستىق ساياسات جۇرگىزەتىن بولادى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكى جىل قاتارىنان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋى باتىس پەن شىعىس اراسىن جاقىنداستىرۋعا ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. وسى وڭ نيەت, ىزگى ويلاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قانداي نەگىز قالانۋدا.
– يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ون جىلدىق جوسپارىندا تولەرانتتىلىق قۇندىلىقتاردى بەكىتۋ, ەكسترەميزم مەن زورلىق-زومبىلىقتان باس تارتۋ جانە لاڭكەستىكپەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتار ايقىندالعان. وسى رەتتە, استانادا ءۇش مارتە تابىستى ءوتكىزىلگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ cەزىنە يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ ءدىني جەتەكشىلەرى جوعارى دەڭگەيدە قاتىسىپ, اتالعان جيىننىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا قوساتىن ماڭىزدى ءرولىن اتاپ كورسەتىپ كەلەدى.
قازاقتا «جاۋلاستىرماق – جاۋشىدان, ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ءسوز بار عوي. سول ءسوز بەكەرگە ايتىلماعان. قازاقستان باتىس پەن شىعىستى جاقىنداستىرۋدا وسى ەلشىلىكتى بەتكە ۇستايدى. مىسالى, 2009 جىلدىڭ 1-2 شىلدەسى كۇندەرى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ III cەزىنە ءباا اتىنان قاتىسقان ءباا پرەزيدەنتىنىڭ ءدىني جانە قۇقىقتىق ىستەر بويىنشا كەڭەسشىسى سەيد الي ءال-حاشيمي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان باستاماسى باسقا مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ءۇشىن ۇلگى بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىعى بارىسىندا دىنارالىق ىقپالداستىقتى دامىتۋعا قاتىستى ءىس-شارالار مەن باستامالار ءوز جالعاسىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە.
ەلىمىزدىڭ يكۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا ۇيىم شەڭبەرىندەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ, ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەن يسلام دامۋ بانكى سەكىلدى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرىلمەك. يسلام دامۋ بانكىنىڭ الماتىداعى ايماقتىق بولىمشەسى 1997 جىلى اشىلعان. 2003 جىلى الماتىدا بانك جەتەكشىلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتكىزىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن يسلام دامۋ بانكى ەلىمىزدە قاراعاندى-استانا جولىنىڭ قۇرىلىسى, سىزگانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا ورتالىعى عيماراتىن سالۋ, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋ سەكىلدى بىرقاتار ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە يسلام بانكينگى جۇيەسى قالىپتاسا باستاعانىن اتاپ ءوتكەن ءجون. 2009 جىلدىڭ 16-17 ناۋرىزى كۇندەرى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءباا-گە رەسمي ساپارى بارىسىندا ەلىمىزدە «ءال-حيليال» تۇڭعىش يسلام بانكىن اشۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلىپ, سول جىلى ماۋسىمدا «ءال-حيليال» بانكىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىمگە سايكەس, اتالعان بانك ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, جىلجىمايتىن ءمۇلىك جانە تۋريزم سالالارى بويىنشا جوبالاردى قارجىلاندىراتىن بولادى. يكۇ-عا توراعالىق بارىسىندا اراب جانە مۇسىلمان مەملەكەتتەرى تاراپىنان يسلام بانكينگى جۇيەسى بويىنشا تاجىريبە جيناقتاپ, پايدالى كەڭەستەر الۋعا مۇمكىندىك جاسالادى.
– بۇل رەتتە توراعا ەل كوتەرەر جۇك از ەمەس دەيسىز عوي.
– ارينە, قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى شەڭبەرىندە 7-9 ماۋسىم ارالىعىندا VII بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ (بيەف) استانادا وتكىزىلۋى يسلام الەمى ەلدەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزبەك. بيەف توراعاسى تۋن مۇسا حيتامنىڭ پىكىرىنشە, «يسلام داۆوسى» دەپ اتالاتىن ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ورتالىق ازيا اۋماعىندا ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن ساياسي-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنە بەرىلگەن جوعارى باعا بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق ساحنادا بەدەلى بيىك, ساليقالى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ, ەل ىشىندە ءتۇرلى حالىقتار مەن دىندەر وكىلدەرىنە بەيبىت ءومىر سۇرۋگە جاعداي تۋعىزعان قازاقستان يكۇ-عا توراعالىعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز. قازاقستاننىڭ توراعالىعى بارىسىندا يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ون جىلدىق جوسپارىنداعى ماقسات-مىندەتتەردەن بولەك, سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى اراب مەملەكەتتەرىندە ورىن الىپ وتىرعان داعدارىستاردى ەڭسەرۋگە قاتىستى باستامالار ۇسىنىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, كەدەيشىلىك, ساۋاتسىزدىق, اشتىق جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەك.
جالپى العاندا, يسلام جانە اراب الەمىنىڭ مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنا ۇلكەن سەنىممەن قارايدى.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.