جالپى تىرشىلىكتە, ونىڭ ىشىندە ادام بالاسىنىڭ ومىرىندە ەڭ قاجەتتىسى سۋ, اۋا جانە توپىراق ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. سوندىقتان جەر مەن سۋعا اسا كوڭىل ءبولىپ, بۇلاق كورسە كوزىن اشىپ, جەردى ءوز اناسىنداي قامقورلىقپەن قورعاسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
كەڭ بايتاق جەرىمىزدە توپىراقتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بار, ولار بيىكتەگى شالعىندى قۇنارلى قارا توپىراقتان ويپاتتاعى قۇنارلىلىعى وتە تومەن سۇر توپىراققا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ولاردى ءوز ىڭعايىندا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى ارقىلى ءونىمنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن وتاندىق ەگىنشىلىك عىلىمىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە بەلسەندى تۇردە ەڭگىزۋ قاجەت.
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان كەزدەن باستاپ, وتاندىق عىلىم الدىنا بىرقاتار جاڭا مىندەتتەر قويىلدى. ەلباسىنىڭ حالىق قامىنان تۋىنداعان سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن, ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر قاتارىنا شىعارىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا جەر رەسۋرستارىنا باي, حالقى كوپ الىپ ەلدەردىڭ ورتاسىندا تۇرعان قازاقستان ازىق-ت ۇلىككە دەگەن الەمدىك سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قابىلەتتى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان. الايدا جەر تەلىمدەرىن وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ەكستەنسيۆتى جانە ءتيىمسىز تۇردە پايدالانۋ مەن ەسكى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ تاسىلدەرى جەرىمىزدىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتكەندىگى دە شىندىق.
جالپى ايتقاندا, توپىراقتانۋ ىسىنە كوپتەگەن عىلىم سالالارى كەلىپ ۇيلەسەدى جانە ولار ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ ورتاق تۇجىرىمى بويىنشا وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋى, ولاردىڭ ءونۋى مەن ساپاسى كوپ رەتتە توپىراقتىڭ تىنىسى مەن جاعدايىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. وسىعان وراي الدىمەن توپىراقتاعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ وزگەرۋ زاڭدىلىقتارىن انىقتاي وتىرىپ جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءونىمنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرادى.
توپىراقتى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن عالىمدار مەن ماماندار جاساسا, ال ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى بەلگىلى. وسى سالادا ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى توپىراقتانۋشى عالىمدار ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ولار جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن توپىراق عىلىمىنىڭ دامۋ باعىتتارىن, ەكىنشىدەن توپىراق جامىلعىسىنىڭ جاعدايى مەن توپىراقتا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ زاڭدىلىقتارىنا انتروپوگەندىك فاكتوردىڭ اسەرىن انىقتاپ, ونى شەشۋ جولدارىنا ارنالعان ۇسىنىستار دايىنداپ ءوندىرىسكە ەنگىزىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىرى قاتتى تۇزدانعان ءسىلتىلى توپىراقتاردى يگەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى. وسى جاڭا تەحنولوگيانى اقدالا جانە شيەلى القابىندا وندىرىسكە ەنگىزۋ ارقىلى سۋارمالى جەردەگى كۇرىش ءونىمىن وتىز پايىزعا دەيىن كوبەيتۋگە, ونىڭ ءپىسۋ مەرزىمىن 7-12 كۇنگە دەيىن قىسقارتۋعا, سونداي-اق توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاي وتىرا ەنگىزەتىن تىڭايتقىشتاردىڭ مولشەرىن ەكى ەسە ازايتۋعا بولاتىنى دالەلدەندى.
جاڭا تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەندىرۋ, عالىمدار ءۇشىن, وڭايعا تۇسكەن جوق. سەبەبى, ونى ءونىم وندىرۋشىلەر مەن جەكە شارۋا قوجالىقتارى ەگىس جاعدايىنداعى ءوسىپ تۇرعان داقىلدىڭ ءونىمىن ءوز كوزدەرىمەن كورمەي جاڭا تەحنولوگيانى قابىلداي قويمادى. ەندى وعان ولاردىڭ كوزدەرىنىڭ جەتۋىنە بايلانىستى وسى تەحنولوگيا سۋارمالى جەردەگى ەگىستىكتە كەڭىنەن ەندىرىلىپ كەلەدى.
جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى تۇزداردىڭ توپىراقتاعى دەڭگەيىنە جانە توپىراقتىڭ مەحانيكالىق قۇرامىنا, ونىڭ قۇنارلىلىعىنا بايلانىستى ءتۇرلى موديفيكاتسياسىن پايدالانۋعا بولادى. ال ەكىنشى ەرەكشەلىگى – ونىڭ ەگىستىكتە توننالاپ ەمەس, گرامداپ بەرىلەتىندىگىندە, ياعني از شىعىن جۇمسالاتىندىعىندا.
سونىمەن بىرگە, توپىراقتانۋشى عالىمدار توزعىنداۋعا, ب ۇلىنۋگە ۇشىراعان جەرلەردە نانواگرومەليوراتيۆتىك ادىستەردى پايدالانا وتىرىپ توپىراقتىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا, وسى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلداردان قوسىمشا 65 پايىزعا دەيىن ءونىم الۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ, ءىس جۇزىنە اسىرىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە استىق داقىلدارىنداعى ءداننىڭ بەلوكتىق زاتى (ۇلپاسى) بەس پايىزعا دەيىن كوبەيىپ, كوكونىس داقىلدارىنداعى نيتراتتار بىرنەشە ەسە ازاياتىندىعى, سونىمەن بىرگە داقىلدار ونىمىنە سۋدىڭ از كولەمدە قولدانىلاتىنى انىقتادى.
وسىعان وراي كوپ جىلدىق عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ نەگىزىندە «عىلىمي جاڭالىقتار اۆتورلارى مەن ونەرتاپقىشتار» حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ شەشىمىمەن وسىمدىكتىڭ بيولوگياسى سالاسىندا قازاقستاندىق عىلىمي جاڭالىق تىركەلىپ, جاڭالىق كۋالىگى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا بەرىلدى.
قازىرگى تاڭدا ينستيتۋتىمىزدا داقىلداردان ەكولوگيالىق تازا, جوعارى جانە ساپالى ءونىم الۋدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن جانە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن وسىرەتىن اداپتوگەن پرەپاراتتاردىڭ (پا) وتىز توعىز ءتۇرى بار. وسى پرەپاراتتار دەگراداتسياعا ۇشىراعان سۋارمالى جەرلەردە پايدالانىلۋ ۇستىندە. ولاردىڭ كوپ وتپەي اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىستىكتەرىندە كەڭىنەن پايدالانىلاتىندىعىنا تولىق سەنەمىز.
تابيعي مينەرالداردى پايدالانا جانە ولاردى ءتۇرلى مينەرالدى ەلەمەنتتەرمەن بايىتا وتىرىپ جاڭا ورگانومينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ, سونىمەن بىرگە جاڭا باعىتتاعى ورگانيكالىق قالدىقتاردى وڭدەپ جانە ولارعا ميكروەلەمەنتتەر مەن ميكروورگانيزمدەردى ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا ميكروبيوتىڭايتقىشتاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن ويلاپ تاپتىق. ولار اۋىسپالى ەگىستەگى تاجىريبە تانابىندا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدا, وسى ارقىلى كوكونىس پەن كارتوپ داقىلدارىنىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ۇلكەن ناتيجە كورسەتىپ وتىر. بۇل جاڭالىقتىڭ دا كەلەشەكتە ودىرىستەن ەرەكشە ورىن الاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
وسى جوعارىداعى ايتىلعان جاڭا تەحنولوگيالار, پرەپاراتتار مەن تىڭايتقىشتاردىڭ ناتيجەسىن قولدايتىن يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەرى بار. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعىندا «انا-جەر» جشس-ءنىڭ پرەزيدەنتى سۋلتان ۋسمانوۆتىڭ شىعارعان مەرس اتتى ميكروبيوتىڭايتقىشى توپىراقتانۋشى عالىمدارمەن بىرگە وندىرىسكە كەڭ كولەمدە ەندىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ بەرەر پايداسى – ءوسىمدىكتەردى كوپتەگەن ماكرو, ميكروەلەمەنتتەر جانە ميكروورگانيزدەرمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, توپىراقتا قورەكتىك زاتتاردى ءتيىمدى, ال مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۇنەمدى ەتەدى جانە حيميالىق ۋلى زاتتاردىڭ كەرى اسەرىن ازايتا وتىرىپ داقىلداردىڭ ەكولوگيالىق تازا ءونىمىن ارتتىرىپ, ساپاسىن جاقسارتادى. باقىلاۋ نىساندارىمەن سالىستىرعاندا مەرس ميكروبيوتىڭايتقىشى ءونىمدى ءبىر جارىم ەسەگە دەيىن كوبەيتەدى. وسى تىڭايتقىشقا 2010 جىلى 21 جەلتوقساندا استانادا وتكەن «يننوۆاتسيا جانە ينۆەستيتسيا» كورمەسىندە مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ وڭ باعا بەردى.
سىرداريا اتىرابىنىڭ, ارال تابانىنىڭ جانە استىق وندىرەتىن نەگىزگى سولتۇستىك ايماقتارداعى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا كوپ جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان مونيتورينگ نەگىزىندە سىر ءوڭىرىنىڭ, اسىرەسە, ارال تابانىنداعى سورتاڭ جانە تۇزدانعان توپىراقتاردىڭ كولەمى كوبەيىپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ازايعانى بايقالدى. سول سەبەپتى ارال ءوڭىرىنىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا, ونداعى وسىمدىكتەردىڭ بيولوگيالىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سىر ءوڭىرىنىڭ توپىراق كارتاسى مەن ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان توپىراقتىڭ وندىرىستىك توپتاماسىنىڭ كارتا-سحەماسى جاسالدى جانە ەگىستىكتەن شىعىپ قالعان جەرلەردى ەگىس اينالىمىنا قايتادان ەندىرۋ جونىندە ۇسىنىسى ەنگىزىلدى.
سونداي-اق جەتىسۋدىڭ, جامبىل, قاراعاندى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيامەن جاسالعان توپىراق كارتاسىنىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جانە ونىڭ بالل بونيتەتىن انىقتايتىن كارتاسى, تاعى دا سول سياقتى كوپتەگەن شارالار مەن نۇسقاۋلار جاسالىندى.
سولتۇستىك قازاقستاننىڭ استىقتى ولكەلەرىندەگى توپىراقتاردا ىلعالدى ساقتاۋ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جانە ءونىمىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن سولتۇستىك شىعىس قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ كەلەمىز.
قازىرگى كۇنى وندىرىسكە ەنگىزىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالارىمىز – ينستيتۋت ۇجىمىنىڭ ىستەپ جاتقان ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىر بولىگى. ولاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ جەر تيىمدىلىگى مەن قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىمەن, ۇكىمەتتىڭ وسىعان وراي اتقارىپ جاتقان جۇمىس باعىتتارىمەن تولىق سايكەس كەلەدى. بۇل – ينستيتۋت توپىراقتانۋشى عالىمدارىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنا قوسار قوماقتى ۇلەسى. سەبەبى, ءبىزدىڭ باستى بايلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى ۇلان-بايتاق جەر رەسۋرستارىمىز بولسا, بۇل شارالار سول بايلىقتى دۇرىس تا ءتيىمدى پايدالانۋ جولىنداعى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى عىلىمي ناتيجەلەرى.
قازىرگى كەزدە زامان تالابىنا ساي, ىرگەلى جانە قولدانبالى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە انىقتالعان توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا پروبلەمالارىن العا تارتا وتىرىپ, الداعى ءۇش جىلعا جاڭا جوبالار ازىرلەۋ ۇستىندەمىز. وعان ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ابدوللا ساپاروۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى.
الماتى.