ونەر ادامى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ول جايىندا وقىرماندارعا ايتپاق ويىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن, سول ونەر يەسىنىڭ جان دۇنيەسىن تولىق تۇسىنبەي, ونىڭ وسكەن ورتاسىن, ۇستازدارىن بىلمەي قالام تەربەۋ قيىننىڭ قيىنى. ال مەن سازگەر باقىتجان ساۋەكەنوۆ جايلى ويىمدى قاعاز بەتىنە جەپ-جەڭىل-اق ءتۇسىرىپ وتىرمىن. ويتكەنى, مەن بالالىق شاعىمدى ونىمەن تورعاي وڭىرىندە بىرگە وتكىزىپ, ونىڭ ومىردە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ءوز كوزىممەن كوردىم. تالاي تۇلعالاردى تۇلەتىپ تاۋ اسىرعان تورعاي ءوڭىرى تالانتتارعا باي ولكە. باسقالارىن بىلاي قويعاندا, وسى وڭىردەن بۇكىل ەلىمىزگە “ۇلت ۇستازى” بولىپ تانىلعان احمەت بايتۇرسىنوۆ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كورنەكتى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ, اتاقتى قوبىزشى قازىبەك ابەنوۆ سياقتى كىسىلەردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ بۇل تورعاي ءوڭىرىنىڭ قاشاننان ونەرگە قۇشتارلىعىن, جەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ءبىلدىرسە كەرەك. وسىنى مەڭزەپ كەزىندە جەرلەس اقىن عافۋ قايىربەكوۆ اعامىز “تورعاي توپىراعىنىڭ قۇرامىن ءبىلۋ ءۇشىن وعان حيميالىق ساراپتاما جاساۋ كەرەك” دەپ تامسانىپتى.
وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ اياعىندا تورعايداعى ءبىز وقىعان ى. التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ كەلگەن جەرلەس بولات حامزين اعايىمىز ءان ساباعىنان ءدارىس بەردى. بۇل كىسى تورعايلىقتاردىڭ اراسىنان ساز سالاسىنان جوعارى كاسىبي ءبىلىم العان العاشقى ادام بولاتىن. بولات اعاي مەرەكە كۇندەرى ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنە نەمەسە ساحناداعى 60-70 ادامنان قۇرالعان ۇلكەن حورعا جەتەكشىلىك ەتكەندە, ۇستىنە كيگەن قارا فراگىنىڭ ەتەگىنىڭ تىلىگى بىزدەرگە اسپانداعى قارلىعاشتى ەلەستەتىن. ونىڭ وڭدى-سولدى سەرمەپ, سىرلى الەمگە شاقىرعان “سيقىرلى” تاياقشاسى تالاي جاسقا قوزعاۋ سالىپ, تورعايدىڭ ونەر اسپانىنا كوپتەگەن جاس قارلىعاشتار قانات قاعىپ كوتەرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى بالا كۇننەن بىرگە وسكەن باقىتجان دوسىم ەدى. بولار بالا بولمىسىنان. ءبىر سىنىپ جوعارى وقىعان باقىتجان بولات اعايدىڭ ءان ساباعىنان “دو, رە, مي, فا, سول, ليا, سي” نوتالارىن بىردەن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, اعايدىڭ العىر شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى اتاندى. سول كەزدەن باستاپ تورعاي اسپانىندا سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ ون بەس جاسىندا جازعان “تورعاي قىزى” ء(انى ب.حامزيندىكى), اقىن سەرىعالي سەرىكوۆتىڭ “قايداسىڭ, شولپان-جۇلدىزىم” ء(انى ب.حامزيندىكى), باقىتجان ساۋەكەنوۆتىڭ ءانى “اناما” ء(سوزى ب.ابدىكوۆتىكى) جانە قونىسباي ءابىلدىڭ “بالا ماحابباتى” ء(سوزى ت. جەتەسوۆتىكى) اتتى اۋەزدى اندەرى شىعا باستادى. سول كەزدەرى ەلگە كەلىپ كەتكەن ءبىر قوناقتىڭ “تورعايلىقتار, سەندەر وكىمەتتىڭ ولەڭىن ايتپايدى ەكەنسىڭدەر” دەگەن ءسوزى دە ەل ارالاپ كەتىپ ەدى. ارالاسقان ورتاسىنىڭ ىقپالىنان باقىتجان سول كەزەڭنەن باستاپ ءوز-وزىنەن ىڭىلداپ جۇرەتىن “دەرتكە” دۋشار بولدى. وندايدا ول كەۋدەلەرى التىن ساندىق, ونەرپاز اعالارىنىڭ الدىنا بارىپ, “دەرتىنە” داۋا ىزدەيتىن. اعالاردىڭ ومىردە اداستىرمايتىن اق باتالارى باقىتجانعا ۇلكەن شيپا بولدى. باقىتجان كەز كەلگەن ساز اسپابىندا ەركىن ويناپ, ساحنا تورىندە وركەستر قۇرامىنان كورىندى. ساز اسپاپتارىنىڭ ىشىنەن بايانعا ەرەكشە باۋىر باستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول بايانىن ساحنادا سەنىمدى سەرىگى قىلىپ كەلەدى. 1968 جىلى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەن باقىتجان 7-8 جىل ەلدە بولدى. ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ناعىز جاناشىرى بولعان وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزدىڭ باستاماسىمەن, حالىق اسپاپتارىنىڭ بىلگىر مامانى بولات سارىباەۆ اعامىزدىڭ قامقورلىعىمەن, ۇستازى – قر ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى بولات ءحامزيننىڭ قولىمەن قۇرعان “عاسىرلار پەرنەسى” فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ۋىعىن قاداستى. كەيىنىرەك وسى انسامبلگە جەتەكشىلىك ەتتى. ادام بالاسىنىڭ ومىردەن ءوز باقىتىن تابۋىنا كەيدە باقىتسىزدىق كومەكتەسەدى دەپ جاتادى ءومىر كورگەندەر. باقىتجان وسى “عاسىرلار پەرنەسى” ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا جۇرتتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى, ەگەر بىردە مەرەكەلىك كونتسەرت الدىندا ءبىر “بىلگىر” كوكەسى ونىڭ ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق ەكەنىن بەتىنە باسىپ قىزارتپاسا. تابيعاتىنان جانى تالعامپاز, جۇرەگى سەزىمتال باقىتجانعا “كوپ بىلەتىن” كوكەسىنىڭ بۇل ءسوزى كەۋدەسىنە كوك سۇڭگىردى سۇعىپ العانداي اسەر ەتتى. ۇنەمى كوتەرىڭكى جۇرەتىن كوڭىلى قۇلازىپ سالا بەردى. سۇيىكتى شاكىرتىنىڭ كوڭىل-كۇيىن كۇندىك جەردەن جازباي تانيتىن ۇستازى بولات حامزين ونىڭ وسى كۇيىن قالت جىبەرمەي تانىپ, جانىنا كەلىپ نە بولعانىن سۇرايدى. ىشكى دۇنيەسىنىڭ دۇمپۋىنە يە بولا الماي تۇرعان باقىتجان ۇستازىنىڭ الدىندا بولعان جايدى جايىپ سالادى. بولات اعايى جانى قينالىپ تۇرعان شاكىرتىنە “باقىتجان, مەن وسى جايلى كوپتەن بەرى سەنىمەن سويلەسەيىن دەپ ءجۇر ەدىم. قولىمىزبەن قۇرعان “عاسىرلار پەرنەسىنىڭ” اياعىنان تىك تۇرىپ كەتكەنىن كۇتكەنمىن. سەن ەندى ەشتەڭەگە الاڭداما, ۋاقىتتى وزدىرماي اقتوبە قالاسىنىڭ مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنە وقۋعا بار. سول ساز ۋچيليششەسىندە ديرەكتور بولىپ مەنىڭ كونسەرۆاتوريادا بىرگە وقىعان قايىرعالي قوجانباەۆ دەگەن دوسىم ىستەيدى. مۋزىكادان ءبىر سازگەردەي حابارىڭ بار ەكەنىن بىلەمىن. سوندا دا سىناق كەزىندە “سىرعاناپ” كەتپەۋىڭ ءۇشىن سول دوسىما بارىپ, مەنىڭ اتىمدى اتاساڭ قولىنان كەلەر قايىرىن جاسار” دەپ اقىلىن ايتادى. ءسويتىپ, ۇستازىنىڭ قوسقان اقىلىمەن باقىتجان 1976 جىلى اقتوبە قالاسىنا بارىپ, جوعارىدا اتالعان وقۋ ورنىنا تۇسەدى. ول 1979 جىلى وسى ۋچيليششەنىڭ قازاق وركەسترى ءبولىمىن ويداعىداي اياقتاپ, تۋعان ەلىنە ورالادى. بۇل كەزدە تورعاي ءوڭىرىنىڭ ونەرى ورگە ورلەپ, ءوسۋ مەن وركەندەۋدىڭ ءۇستىندە بولاتىن. قىران بالاسىنىڭ الىسقا قارايتىنى سياقتى, كەمەلىنە كەلگەن ونەرپاز تورعايلىقتار الىسقا كوزدەرىن تىككەن كەز ەدى. باقىتىنىڭ باستاۋىن تۇما بۇلاقتارداي بۇعىپ جاتقان ءارىدەگى حالىق تالانتتارىنان العان ولار رەسپۋبليكا, بۇرىنعى وداق ورتالىعى ءماسكەۋدە عانا ەمەس, افريكا قۇرلىعىنداعى سيريا, يوردانيا, موزامبيك رەسپۋبليكالارىندا بولىپ, ءوز ونەرلەرىن كورسەتىپ قايتتى. بۇل ساپار شەجىرەلى ولكەنىڭ جىر قىلىپ ايتاتىن جىلناماسىنا جازىلىپ قالدى...
2002 جىلى كەڭ-بايتاق ەلىمىزگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن تورعاي تالانتتارى استاناعا كەلىپ, كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى تەاتردا قالا تۇرعىندارىنا كونتسەرت بەردى. حالىقتىڭ كوپ جينالعانى سونشالىق, جارتىسى ىشكە كىرە الماي, سىرتتا قالدى. وسى كونتسەرتتە باقىتجان ءوزىنىڭ “تۋعان جەر – تورعايىم,” “قازاق قىزى” اندەرىن ورىنداعاندا زالداعى جۇرت وعان قوسىلىپ كەتتى. كونتسەرت جۇرگىزۋشى كونتسەرتتىڭ اياقتالعانىن حابارلاعاندا جينالعان جۇرت ورىندارىنان قوزعالا قويمادى. باقىتجان دوسىم سول جولى جان-جاقتان كەلگەن قوناقتاردىڭ الدىندا ءوزىنىڭ الاش اسىلدارىنا ارناعان “كيەلى توپىراق” ءانىن ورىنداپ, جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. استانا قالاسىندا وتكەن ۇلكەن كونتسەرتتەن كەيىن جينالعان جۇرت اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەرىمىزدىڭ ولكەسىنە, وشپەسىنە كوزدەرىن جەتكىزىپ قايتتى.
بيىل اسقارالى الپىس جاستىڭ تورىنە شىعىپ وتىرعان باقىتجان ەلىنە تاماشا تارتۋلار جاساعان سازگەر. ول ەلىمىزدىڭ بەلگىلى اقىندارى ع.قايىربەكوۆ, س.وسپانوۆ, س.تۇرعىنبەكوۆ, ا.شاياحمەت ت.ب. كوپتەگەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنە 80-نەن استام اندەر جازدى. ازدى-كوپتى ەڭبەگى ەلەنىپ, وعان 1987 جىلى “قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى” اتاعى بەرىلدى. 1988 جىلى قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ VIII سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىناستى. بىرنەشە رەت وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. 2006 جىلى قوستاناي وبلىسى بويىنشا ونەر يەلەرىنە بەرىلەتىن “قازىنا” سىيلىعىن يەلەندى. باقىتجان 2009 جىلى قوستاناي قالاسىندا, 2010 جىلى استانادا شاكىرتى اباي ءامىرحانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا جەكە اۆتورلىق كونتسەرتتەرىن بەردى. قازىرگى تىلمەن ايتساق, ەكى كونتسەرتى دە ۇلكەن انشلاگپەن ءوتتى. بۇل باقىتجاننىڭ تالعامى جوعارى كورەرمەندەرى مەن تىڭدارماندارىنىڭ قاتارى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. ول سونداي-اق قوستاناي وبلىسىنا قاراستى جانگەلدين, تاران اۋداندارىنىڭ, اقمولا وبلىسىنىڭ جاقسى اۋدانىنا قاراستى قيما اۋىلىنىڭ ونەرلەرىنىڭ ورگە جۇزۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. باقىتجان داۋرەن ۇلى قازىر مەڭدىقارا اۋدانىندا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. “دومبىرا سازى” حالىق ءانسامبلىن باسقارادى. قازىرگى مىنا ونەر ادامدارىنىڭ ءورىسىن تارىلتىپ, بۇيىرلەرىنەن قىسىپ تۇرعان زاماندا, ونەر يەلەرىنىڭ جاناشىرسىز, دەمەۋشىسىز بيىك بەلەستەردەن كورىنۋلەرى ەكىتالاي. باقىتجاننىڭ قوستاناي, استانا قالالارىندا وتكەن كونتسەرتتەرىنە مەڭدىقارا اۋدانىنىڭ اكىمى بازىل جاقىپوۆ دەمەۋشىلىك جاساسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ تا وعان ۇنەمى دەمەۋشىلىك قولىن سوزىپ كەلەدى. قۇداي قوسقان قوساعى قۋانىش تورعايقىزىمەن بىرگە 6 بالا وسىرگەن باقىتجان شىن مانىندە باقىتتى جان.
اسقاربەك بەكتەمىسوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا قالاسى.