ورال قالاسىنداعى «قازارماپروم» جشس قۇيۋ تسەحىنىڭ باستىعى اننا يلينانىڭ نەگىزگى ماماندىعى – مەتاللۋرگ. ۋكراينادا تۋىپ-وسكەن. ۆەرديچەۆ ماشينە جاساۋ تەحنيكۋمىن بىتىرگەن. 1985 جىلى جولدامامەن قازاقستانعا كەلگەن. ول ورال ارماتۋرا زاۋىتىنا ءوز ماماندىعىنا سايكەس قۇيۋ تسەحىنىڭ تەحنولوگى بولىپ ورنالاسادى. ءبىز 1 مامىر مەرەكەسى قارساڭىندا وعان جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– اننا فرانتسەۆنا, تەمىر بالقىتۋ نازىك جاندى ايەلدەردىڭ ءبىتىم-بولمىستارىمەن ۇيلەسە بەرمەيتىن ءارى وتە اۋىر قول كۇشىن قاجەت ەتەتىن ءىس قوي. وزگە ەمەس, ءدال وسى ماماندىقتى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– بالالىق شاعىم ۋكرايناداعى جيتومير وبلىسىنىڭ كامەننىي برود سەلوسىندا ءوتتى. مەن وسى جەردە مەكتەپ بىتىرەتىن جىلى «ۆەسنا نا زارەچنوي ۋليتسە» دەگەن كەڭەستىك فيلم جارىققا شىقتى. اتالعان كينوتۋىندىعا مەتاللۋرگتەردىڭ ءومىرى مەن تىنىس-ءتىرشىلىگى ارقاۋ بولعان-دى. بالاۋسا, وتپەلى شاقتاعى ءجاسوسپىرىمنىڭ جانى نەگە دە بولسا ەلىكتەپ تۇراتىنى تابيعي ءجايت. وسى ءفيلمدى كورگەننەن كەيىن جۇرەگىمدى بالقىعان تەمىردىڭ وتتى ۇشقىندارى, دومنا پەشى جانىنداعى بالقىتۋشىلاردىڭ جارقىن ءجۇزدەرى جاۋلاپ الدى. مەتاللۋرگ بولسام دەگەن وي العاش رەت وسى كەزدە كەلگەن ەدى.
مەن كوپ بالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى التى بالانى انام ءبىر ءوزى تاربيەلەپ ءوسىرىپ شىعاردى. سوندىقتان دا, ءبىز ءبارىمىز ول كىسىنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا ۇمتىلدىق. ءبىر جاعىنان وسى ماماندىقتى تاڭداۋ ارقىلى اناما ماتەريالدىق تۇرعىدان سالماق ءتۇسىرگىم كەلمەدى. ويتكەنى, سول كەزدە اتالعان ماماندىققا وقيتىندارعا 37 رۋبل شاكىرتاقى تولەنەتىن.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن قۇيۋ تسەحىندا 200-گە تارتا ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. ونىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ەر-ازاماتتار كورىنەدى. اشىعىن ايتىڭىزشى, جاراتىلىسىنان نازىكتىك پەن ادەمىلىكتىڭ سيمۆولى سانالعان ايەل زاتىنىڭ ەر ادامداردان تۇراتىن تسەحتى باسقارۋى قيىنعا سوقپاي ما؟
– بۇل جونىندە ويلانىپ كورمەپپىن. ايتەۋىر, ازاماتتار مەنى كاسىبي مامان رەتىندە سىيلايتىنىنا, بۇل تۇرعىدا ايتقان وي-پىكىر, ۇسىنىستارىمدى جەردە قالدىرمايتىنىنا كوزىم ابدەن جەتكەن. ۋ-شۋى قۇلاقتى تۇندىراتىن قۇيۋ تسەحىنا كىرگەن وزگە كىسىنىڭ باسى اينالۋى مۇمكىن. ال ءوز باسىم سول شۋعا ابدەن ۇيرەنىپ كەتكەندىكتەن, دىبىستاردى تىڭداي ءجۇرىپ, ۇلكەن تەتىكتىڭ قاي جەرىنەن اقاۋ شىعىپ تۇرعانىن تەز ايىرا الامىن. سودان سوڭ دەرەۋ ەر-ازاماتتاردان تۇراتىن شەبەرلەر مەن تەحنيكتەرگە تىعىز تاپسىرما بەرەمىن دە, اقاۋسىز ءوندىرىستى شۇعىل جولعا قويامىز.
مەن مۇنداعى بارلىق ەڭبەك ساتىلارىنان ءوتتىم. سوندىقتان ماعان تسەحتا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەرگە ءجون سىلتەۋ قيىنعا سوقپايدى. زاتىم ايەل بولعانىمەن, قىزمەت كەزىندە جوعارى تالاپ قويا بىلەتىن مىنەزىمدى قاراماعىمدا ىستەيتىندەر جاقسى بىلەدى. ءوندىرىستىڭ اتى – ءوندىرىس. ول كوپ جاعدايدا مايدالاپ, جۇمساق سويلەگەندى كوتەرە بەرمەيدى. قاتتى ايتۋعا تۋرا كەلەتىن ءساتتەر دە كەزدەسىپ تۇرادى. وعان ءبارى دە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا داعدىلانعان.
– «قازارماپروم» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى ستانيسلاۆ كاچالو – جاڭانى جاتسىنبايتىن, وڭىردەگى تاجىريبەلى ءوندىرىس كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ باستاماسىمەن مۇنداعى ءوندىرىس قۇرالدارىن جاڭعىرتۋ قولعا الىنعانىنان حاباردارمىز. بۇعان نە دەيسىز؟
– دۇرىس ايتاسىز. سوڭعى ۋاقىتتا تسەحتا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى. سونىڭ ءبارى كوز الدىمدا ءوتىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ۇزاق جىلدار بويى ۆاگرانكالار كوكسپەن جاعىلاتىن. قازىر وعان كوگىلدىر وتىن پايدالانىلادى. ول ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە جوعارى تيىمدىلىكتەر اكەلدى. شىعىن ازايىپ, جالاقىمىز جوعارىلادى. جاسىراتىنى جوق, قۇيۋ تسەحىندا ىستەۋگە ەكىنىڭ ءبىرى شىداي بەرمەيدى. ءويتكەنى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە ۆاگرانكا جانىنداعى 40-50 گرادۋس ىستىققا ءتوزىمدىلىك كورسەتۋ وڭاي ەمەس.
– ءسىز سوڭعى ءبىر-ەكى جىل ىشىندە وتباسى جاعدايىمەن بەلورۋسسيا مەن ۋكراينادا بولىپ قايتقان ەكەنسىز. قازاقستانمەن سالىستىرا قاراعاندا ول مەملەكەتتەردىڭ ءبۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن ونداعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– بەلورۋسسيادان باستايىن. ولاردىڭ تاۋار اينالىمىندا رۋبل قولدانىلادى. ال حالىقارالىق ۆاليۋتالار – دوللار مەن ەۋرو وتە تاپشى ەكەنى بايقالادى. ونى ايىرباستاۋ ءۇشىن بەلورۋسسيالىقتار ۇزىن-شۇباق كەزەكتە تۇرادى. قازاقستاندا مۇنداي تاپشىلىق جوق ەكەنى بەلگىلى. ال ۋكرايناداعى تۋىستارىم قازاقستاندىقتاردىڭ وزگە ەل ازاماتتارىنا قاراعاندا بىرلىكتەرى بەكەم, الدەقايدا مەيىربان, باۋىرمال, ەلگەزەك, قوناقجاي ەكەندىكتەرىن قايتا-قايتا تامسانا ايتۋدان تانبادى.
ولار دۇرىس بايقاعان. بىزدە, قازاقستاندا ارالاسىپ جۇرگەن دوس-جولداستاردىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا قايعى تۇسسە, ءبارى بىردەي ونى بولىسۋگە ۇمتىلادى عوي. ءسويتىپ, وعان ۇلكەن مورالدىق قولداۋ كورسەتەدى. ماتەريالدىق تۇرعىدان دا كومەك بەرەدى. ال تۇتاستاي مەملەكەتتىك اۋقىمدا الساق, وسىنداي باۋىرمالدىقتىڭ باستى ءبىر مىسالى وڭىردە ورىن العان كەشەگى تاسقىن سۋ كەزىندەگى اۋىزبىرلىك دەر ەدىم. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ تۇرعىندارىنا بارلىق قازاقستاندىقتار كومەك بەرۋدە.
ال مەنىڭ تۋعان جەرىمدەگى ۋكراينالىقتار بىرگە وتىرىپ, شاي ىشپەيتىن بولعان. قورشاۋ شارباقتان ءبىر-بىرىنە قارايدى دا, «ءسالەم», دەسىپ جۇرە بەرەدى. كامەننىي برود سەلوسىنداعى ەر-ازاماتتار ءار تاراپقا تارىداي شاشىلىپ, پولشا مەن گەرمانياداعى ءىرى قالالارعا جۇمىس ىزدەپ كەتكەن. كيەۆتە تۇراتىن اپكەم جالاقىسىنىڭ 400 دوللار ەكەنىن ايتتى. ۇلكەن قالادا مۇنداي ماردىمسىز جالاقىمەن قايتىپ كۇن كورەدى؟
سونداي-اق ۋكراينادا نەسيە الامىن دەسەڭىز, بانكتەردىڭ پايىزى جوعارى. بىزدە قازاقستاندا نيەت قويعان ادامعا جۇمىس تابىلادى. تاعى ءبىر ايتارىم, مەملەكەتىمىزدە تۇرعىن ءۇي الۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان. رەسپۋبليكادا اشىلعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى 5 پايىزدىق وسىممەن جاڭا باسپاناعا قول جەتكىزۋگە جول اشىق. ۋكرايناداعى باۋىرلارىم مۇنداي قولجەتىمدى جاعدايعا قاتتى قىزىعادى. «سىزدەر جۇماقتا تۇراسىزدار», دەيدى ولار ماعان. بۇل ايتقاندارى, ءارينە, شىندىقتان قاشىق ەمەس.
مەنىڭ ماقتانىشىم – قازاقستان. قاي كەزدە دە مەن ونىڭ جەتىستىكتەرىمەن ماقتانا الامىن. مەن ءوز باقىتىمدى قازاق ەلىنەن تاپتىم. ۇل-قىزدارىم دا قازاقستانعا ەش جەردى تەڭەي المايدى. بۇگىندە مەن نەمەرە-جيەندەر ءسۇيىپ, ولاردىڭ قىزىعىنا تويماي جۇرگەن باقىتتى اجەمىن. سونداي-اق, قازاق جۇرتىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق مويىنداعان ن.ا.نازارباەۆتاي كوشباسشىسىن ءوسىرىپ, ءتاربيەلەپ شىعارعانى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. ءبىز, رەسپۋبليكاداعى مەتاللۋرگتەر قاۋىمداستىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز ەڭبەك جولىن دومنا پەشىندە تەمىر بالقىتۋدان باستاعانىن اركەز لايىقتى ماقتانىش ەتىپ جۇرەمىز. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ جانىمىزعا سونىسىمەن دە, سول ىسىمەن دە ايرىقشا جاقىن كورىنەدى.
– شىن كوڭىلدەن, قازاقستاندىق پاتريوتيزم كوڭىل-كۇيى اۋانىندا اشىلىپ ايتقان اڭگىمەڭىز ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
ورال.