ءسوزسويىل

بىردە... «قۇلاسام, ولەڭنەن قۇلايىن» سوناۋ الپىس ءتورتىنشى جىلى اقىن كەڭشىلىك مىر­زابەكوۆ قازمۋ-گە وقۋعا كەلەدى. شىعارما جازاردا وقى­تۋشىلار: – شىعار­مانى ولەڭمەن جازۋعا بول­ماي­دى. ەگەر ولەڭ­مەن جازساڭدار, ءبارىبىر ەكى قويا­مىز, – دەسەدى. بىراق كەڭ­شىلىك تىڭداماي, شىعارما­سىن ولەڭمەن جازىپ, سوڭىنا «قۇلاسام, ولەڭنەن قۇلايىن» دەپ جازىپ جىبەرىپتى. جاس اقىننىڭ شىنايى تالان­تىنا ءتانتى بولعان وقىتۋشى­لار توگىلدىرىپ ولەڭمەن جا­زىلعان شىعارماعا ەرىكسىز جوعارى باعا قويۋعا ءماجبۇر بولىپتى. ءىنىنىڭ بەرەرى بىردە قادىر مىرزاليەۆ كىتاپ دۇكەنىنە كىرسە اقىن اعالارى ساعىنعالي سەيىتوۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆ تا كىتاپ قاراپ ءجۇر ەكەن. ءبىرازدان سوڭ جۇباعاڭ: – پالەندەي جاقسى كىتاپ جوق ەكەن عوي, – دەپ كەتپەك بولادى. – جاقسى كىتاپ قايدان بولسىن, ءبارىن مىنا قادىر الىپ كەتكەن, – دەيدى ساكەڭ ازىلدەپ. – ە, بۇل قادىر ساراڭ, بىزگە بىردەڭە بەرە مە؟ – دەيدى جۇباعاڭ. –          نەگە, ءىنىنىڭ دە بەرەتىنى بار عوي, – دەيدى قادەكەڭ. – ءىنى نە بەرەدى؟ –دەيدى جۇماعاڭ. سوندا قادەكەڭ: – ءىنىنىڭ بەرەتىنى سالەمى, باسقاسى اعادان بولادى عوي, – دەپتى. مۇرىننىڭ ۇزىنى... قادىر مىرزاليەۆكە وتى­رىستا ءبىر جىگىت: – مۇرنىڭىز تىم ۇلكەن ەكەن-اۋ, – دەپتى. سوندا قادەكەڭ: – «تۇلپار ەرىندى كەلەدى, ەر مۇرىندى كەلەدى» دەگەن عوي, – دەپ جىميىپتى دا قويىپتى. ءبىراز وتىرعان سوڭ الگى جىگىت تاعى دا: – بويىڭىز دا كىشكەنتاي ەكەن-اۋ, – دەيدى. بۇل جولى قادەكەڭ: – ۇزىن اعاش جەمىس بەرمەيدى, شىراعىم! – دەگەن ەكەن. قادەكەڭ مەن قالەكەڭ جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ باسىندا ءبىر قىلتاناعى جوق تا­قىرباس ادام. بىردە قادىر مىر­زاليەۆ ەكەۋى سەرۋەنگە شىعىپتى. قار قىلاۋلاپ تۇر ەكەن. تابيعات كورىنىسىنە اسەرلەنگەن قالەكەڭ: – شىركىن, بۇگىن ءبىر... – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتىپ قويىپتى. سوندا قادەكەڭ: – شىركىن, بۇگىن ءبىر قالپا­عىڭدى قولىڭا الىپ جالاڭباس قىدىراتىن كۇن ەكەن! – دەپتى. ەركىن نۇرازحان. الماتى. __________________ ماعىناسى مايىسقان ماقالدار مافيانىڭ قولتىعى كەڭ, قۇيرىعى ۇزىن. * * * التىننان سالعان ءتىسىڭ تۇسپەسىن, ىشكى ىستەر بولىمىنە ءىسىڭ تۇسپەسىن. * * * ساۋداگەر التىننان ءۇي سالسا دا, تيىن ساناعانىن قويمايدى. * * * ايەلدىڭ باجىلداسقانى – اقىلداسقانى. * ** باعا جاعادان العاندا, رەكەت ەتەكتەن تارتادى. * * * ايەل اشۋىن وسەكتەن الادى. * * * مىڭنىڭ اتىن بىلگەنشە, ءبىردىڭ قىزمەتىن ءبىل. * * * باردى بايلىق ولتىرەر, جوقتى ايلىق ولتىرەر. * ** پارانى الا بىلگەن, جوعارىعا بەرە دە بىلەدى. ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى. _______________________ قارعا مەن تۇلكى مىسال-مىسقىل ءجۇرىپ ەدى, ءبىر قارعا شوقىپ قوقتىق, تاماق ىزدەپ, ساندالىپ قازىپ بوقتىق. ون دوللار تاۋىپ الدى اراسىنان, قۋانعاننان ەسىنەن شىقتى جوقتىق. «ءبىر تويىپ, جەپ-ىشەرمىن» دەپ ويلادى, ارمانعا نەشە ءتۇرلى كوپ بويلادى. ولجاسىن تۇمسىعىمەن ءىلىپ الىپ, كافەنىڭ توبەسىنە بارىپ قوندى.   ءجۇرىپتى ءبىر قۋ تۇلكى مۇنى كورىپ, ارتىنان اڭدي باسىپ كەلدى ەرىپ. «قايىرلى بولسىن, قاكە, دوللارىڭىز», – دەدى ول, ەرتەگىگە وتكەن سەنىپ.   دوللارىن قاناتىنا قارعا تىقتى, تۇلكىدەن قارعا ءوزى قۋ بوپ شىقتى. «ىرىمشىك ەمەس, دوللاردى تۇسىرمەسپىن, زامانمەنەن وزگەرىپ, بولدىق مىقتى».   تۇلكى ەستىپ قارعا ءسوزىن ەستەن تاندى, نارىق-اي, وزگەرتكەن قۇس پەن اڭدى. قارعا, تۇلكى شەكىسىپ وتىرعاندا, قاسىنا قوناق قارعا كەلە قالدى.   جاقىن كەلىپ تۋىسىنا سالەمدەستى, ولجاسى بار قارعا وعان باس يزەپتى. «قارعانىڭ كوزىن قارعا شوقىمايدى» كوپتى كورگەن قازەكەم سولاي دەپتى.   كۇرسىنىپ وتىردى الگى قوناق بۇعىپ, ءبىر ارام وي ساقتاعان ىشكە تىعىپ. «قاناتتىڭ استىنداعى جاسىل اقشا قالاي قولعا تۇسەر», – دەپ ەسى شىعىپ.   ءسوز ەتتى ول رۋلاس, جەرلەستىگىن, كوتەرىپ جەتى اتا, شىققان تەگىن. «ورتامىزدان قارعانىڭ اسىل تۋعان, ءسىزدى باسشى ەتەرمىز تاۋىپ ەبىن!» ءسوزدى ەستىپ «باسشى» دەگەن ول قوماقتى,   جەڭگەندەي جەتىسۋدا كوپ قالماقتى. ءدۇر سىلكىنىپ قاعىپ ەدى قاناتتارىن, جاسىل اقشا ءتۇستى ۇشىپ, از سالماقتى, قۋ تۇلكى جونەلدى دوللاردى ءىلىپ, جاتقان ەدى وسى ءساتتى ىشتەي ءبىلىپ. «ەكى قارعا تالاسسا, تۇلكىگە جەم بولار» دەگەندى ايتىپ, سىقىلداپ كەتتى ك ۇلىپ... سەرىحان مالىك ۇلى. قاراعاندى وبلىسى. ____________________   شولاق مىلتىق سوڭعى قوڭىراۋدان ۇيگە كەلگەن بالاسى: – اكە, اقشا جوق, اقشا جوق دەۋشى ەدىڭىزدەر. كەلەسى جىلى مەن سىزدەردى قينامايتىن بولدىم. – نە دەيسىڭ؟ – ماعان ەندى جاڭا كىتاپتار الۋدىڭ قاجەتى جوق. جەتىنشى سىنىپتى قايتا وقيتىن بولدىم.   * * * ساباق ۇستىندە بايقاماي ۇيىقتاپ قالعان مۇعالىم ويانا كەتسە, وقۋشىلار ك ۇلىپ وتىر ەكەن. مۇعالىم: – نەمەنەگە كۇلەسىڭدەر, بۇگىن ءتۇس الەمىنىڭ پاتشاسىمەن كەزدەسۋىم بار ەدى, – دەپتى ازىلدەپ. ەرتەڭىندە ءبىر وقۋشىسىنىڭ ۇيىقتاپ جاتقانىن كورگەن مۇعالىم: – بالا ساباق ۇستىندە ۇيىقتاۋشى ما ەدى؟ – كەشىرىڭىز, ءتۇس الەمىنىڭ پاتشاسىمەن كەزدەسۋىم بار ەدى. – ە-ە, سولاي دە, ول پاتشا نە ايتادى؟ – كەشە ءسىزدى كورمەدىم, كەلگەن جوق, – دەيدى. _____________________________________   اۋىلدىڭ ايتقىشتارى تاسپەن جانە باسپەن قالي بىردە ماشينەسىمەن كەلە جاتسا الدىنان «ماز» كەزدەسىپ, ونىڭ دوڭگەلەگىنىڭ استىنان ۇشقان تاس الدىڭعى اينەگىنە ءتيىپ سىندىرىپتى. گاراجىنا كەلىپ كىرە بەرسە, شەكەسى جىلتىر ءبىر تاز جولداسى ءىشىپ العان, ءcۇرىنىپ كەتىپ مۇنىڭ ماشينەسىنە باسىمەن سوعىلادى. سوندا قالي: – اپىر-اي, بۇگىن جولىم بولمادى. اۋەلى «ماز» كەلىپ تاسپەن سوقتى, سوسىن تاز كەلىپ باسپەن سوقتى! – دەگەن ەكەن. تۇگەل فەرما باستىعى شۇيىشەۆ الپىسباي دەگەن كىسى شارۋاشىلىق ارالاپ, كەشكە ۇيىنە كەلسە ايەلى بولعان: – وسى ءۇيدىڭ ايەلى دە, ەركەگى دە ءوزىم! ءبارى مەنىڭ موينىمدا! – دەپ اشۋلانسا كەرەك. سوندا الپىسباي: – ە-ە, بۇل ءۇيدىڭ ادامدارى – ايەلى دە, ەركەگى دە تۇگەل ەكەن. مەن كەتە بەرەيىن, – دەپتى. سوندا ايەلى مىرس ەتىپ ك ۇلىپ, قاباعى جازىلىپ قويا بەرىپتى. قاسقىر تاسباقا امانگەلدى بالاسىن قاسقىرعا قاقپان قۇرۋعا جۇمسايدى. قاقپان قويعاننان كەيىن ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ بالاسى ەكەۋى بارسا, قاقپانعا تاسباقا ءتۇسىپ قالىپتى. – قاراعىم, مىناۋىڭ نە؟ – دەيدى بالاسىنا. – تاسباقا. – كەرەك بولسا, مۇنى بىلاي دا ۇستامايسىڭ با؟ قاسقىر الۋىڭ كەرەك ەدى عوي. بالاسى اكەسىنىڭ ءازىلىن ءتۇسىنىپ: – مىنا تاسباقا كىنالى, شاما­سىن بىلمەي, قاسقىر بولعىسى كەلگەن عوي, – دەپ ك ۇلىپتى. س.شاكىرات. ماڭعىستاۋ وبلىسى. _________________   باعا وليمپياداسى قالانىڭ دا, دالانىڭ دا, ازىق-ت ۇلىك الاڭىندا, باعالار ءبىر-بىرىمەن جارىسۋدا. قىمباتپەن ءومىر باقي دوستاي, ارزاندى ويىنعا قوسپاي, قاسارىسىپ قارىسۋدا. دۇنيە-م ۇلىك ستاديونىندا دا سولاي, ءتورت ت ۇلىك ستاديونىندا دا سولاي. باعا ويىنى وسىلاي جالعاسۋدا, چەمپيوندىق تيتۋلگە تالاسىپ, حالىقتىڭ قالتاسىنا جارماسۋدا. ازىرشە الاڭداتىپ الاشتى, نارىق فەدەراتسياسىنا قاراستى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى العا ۇمتىلۋدا. ساعات سايىن شارىقتاپ, نان باعاسى دا العا جۇلقىنۋدا. باعانىڭ ءبارى دە التىن مەدالدان دامەلى, ءبىرىنشى بولىپ قايسىسى كەسەر ەكەن مارەنى؟! قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا. _______________________   ادىرەم قالعىرى ءارتۇرلى پىقىپ كەلىن ءتۇسىرىپ نەمەرەلى بولعالى بەرى كوپ جايتكە تەرەڭنەن ءمان بەرىپ, باس شاھاردان وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن كەلىن-بالا ۇيىندە وتىرىپ وزىنشە وي-ورامدا­رىن تۇيىندەي ايتۋدى ادەتكە اينالدىرعان بولاتىن. ءبىر كەلىسىندە, «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەپ الدى دا, «تاماقتان تارىلماڭدار. مەزگىلىندە ءىشىپ-جەۋدى ادەتكە اينالدىرىڭدار. ادام اعزاسى سان قىرلى ۆيتاميندەردى قاجەت ەتەدى. نە كوپ – ازىق كوپ. ارتۇرىندە ءارتۇرلى كەرەك قورەكتەر جيناقتالعان. ايتارىم – ازىقتىڭ ءارتۇرلى بولعانى ابزال. قۇستىڭ ءسۇ­تى­ دە بولسىن دەمەيمىن, ايانباڭ­دار, الىڭدار, جەڭدەر... كۇنىنە دەسەم كۇپىرلىك بولار, كۇن ارالاتىپ ازىق­تىڭ ءارتۇرلىسى داس­تارقان­دارىڭنان ۇزىلمە­سىن» دەپ ءبىر قايىر­عان. اينالىپ سوعىپ, كەلىن-بالا داستارقا­نىن­داعى ازىقتىڭ ءارتۇرلى­سىن كورىپ توبەسى توبەگە ءبىر ەلى عانا جەتپەي قالعان. كوڭىلى كوكتەم بولىپ وتىرىپ: «ادام كوركى – شۇبەرەك» دەپ الدى دا, «كيىمدى دە سانىمەن كيىڭ­دەر. موداعا مويىن وز­عىز­باڭدار دەمەيمىن, بىراق كيىمنىڭ دە ءارتۇر­لىسىن كيۋدى ادەتكە اي­نال­دىرىڭدار» دەپ وسى توڭىرەكتە اعىل-تەگىل اقى­­لىن ايتقان بولاتىن. كەلەسى كەلگەنىندە سانىمەن, ءما­نىمەن كيىنە بىلگەن بالا-كەلىنگە ريزا كەيىپپەن: «كۇندەرىڭ كۇنگە ۇقساماسىن. شامالارىڭ جەتسە, كۇندە كەشكىسىن ءۇرپيىسىپ ۇيدە وتىرا بەرمەي, ءارى كەتسە جەتىسىنە ءبىر رەت ءومىردىڭ باسقا قىزىق-شىنىعىنا دەن قويىڭ­دار. تەاترلاردان باستاپ, پارك بار, الاڭ بار, اللەيا بار, ەڭ سوڭعى – ۋ-شۋلى تۇنگى كلۋب­تاردى دا ءسۇزىپ شىققاندارىڭ ارتىقتىق ەتپەيدى. تەگى بولماسا انا اكۆوپارككە تاڭ­نان كىرىپ كەتىڭدەر دە, كۇنى بويى قالعىپ-مۇلگىپ شومىلۋدان باس­قا­نى بىلمەڭدەر» دەپ تە قايىردى. نە كەرەك, پىقىپتىڭ ويلا­عا­نى بولىپ, كەلەسى كەلگەنىندە وتكەندەگى كولىگىن اۋىستىرعان بالاسىنا ريزا بولىپ, باسقا ماڭ­داعى ءۇي-جايلارىنىڭ ءتورىن­دە شالقىپ جاتىپ: «ورايى كەلسە شەتەلگە دە شىعىپ كەتىڭدەر» دەپ قالدى. نە كەرەك, پىقەكەڭ كەلگەن سايىن «ارتۇرلىدەن» اڭگىمە قوز­عاۋدان اينىمايدى. مۇندايدا ايتقانىڭدى قۇيىپ الا قويار كەلىن-بالادان اينالىپ كەتپەي­مىسىڭ... ءسويتىپ, ءبىر كۇنى پىقىپ بالا-كەلىنىنە ايتار كەلەسى «ءارتۇر­لىسىن» جۇپتاپ كەلە قالسا... ۇيىندە جاپادان-جالعىز بالاسى وتىر... سويتسە, كەلەسى ءبىر «ءار­تۇر­لى» تۇبىنە جەتىپ جىعىلىپ­تى... بىلگەنى, بالاسى بۇل ايت­پاعان «ارتۇرلىمەن» كەلىنگە ۇس­تالىپ... وقىعان-توقىعان, ءار­تۇر­لىنى كورگەن كەلىن: «جەتكەن جەرىمىز وسى. وزىمدە «ءبىرتۇرلى» تىرلىكتەن شارشاپ-شالدىعىپ ەدىم... اكەڭ دۇرىس ايتادى, قىس­قا عۇمىردا كوپ نارسەنى كورىپ ءارتۇرلى تىرلىك كەشكەنگە جەتەرى جوق. سەن دە جەتتىڭ ءارتۇر­لىگە, مەن دە كەتتىم ارتۇرلىگە» دەپ كەتە بارىپتى. ... ادىرەم قالعىر ارتۇرلىدەن ەسىم اۋىسىپ ەسەڭگىرەپ ۇيگە كەلسەم, وتىز جىل وتاسقان كەمپىر ءبىر تۇندە-اق جيعان-تەرگەننەن تۇك قالدىرماي تەڭدەپ توركىنىنە تايىپ كەتىپتى دە, ءبىر جاپىراق قاعازعا: «تۇبىمىزگە جەتكەن سەنىڭ «ءارتۇرلىڭ». الدىمەن, ءبىرتۇرلى ومىردەن ارتۇرلىگە كوزىمدى اشقانىڭا راحمەت. ويلانا كەلە, بۇنىم ءارتۇرلىنىڭ سوڭعىسى بولسىن دەپ قالعان عۇمىرىمدى سەنسىز وتكىزەيىن دەپ شەشتىم», دەپ جازىپ كەتىپتى. ەرسۇلتان ماعجان. الماتى. ___________________________________ ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.