ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا دا جيىرما جىل تولماق. ال ونىڭ ەگەمەن ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە ەش داۋ جوق.
اتوم اجداھاسى اتانعان پوليگون جابىلعاننان كەيىن دە بۇل ايماق ەلباسى نازارىنان تىس قالعان ەمەس. سونىڭ ايعاعىنداي, كەشەگى پوليگون استاناسى كۋرچاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قۇرىلىپ, بەيبىت ماقساتتا جۇمىس ىستەي باستادى. سونداي-اق, تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىسى مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, پوليگون ايماعىنداعى كۇردەلى جاعدايدى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا ارنايى ماسەلە ەتىپ قويا ءبىلدى.
سونىڭ ناتيجەسىندە 1999 جىلى وسى ماسەلە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا قارالىپ, بىرقاتار دامىعان ەلدەر تاراپىنان پوليگون ايماعىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. سوعان وراي سەمەيدە ىلە-شالا قالالىق سىرتقى بايلانىستار جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كوميتەتى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل كوميتەت التى جىل جۇمىس ىستەدى. وسى جىلدار ىشىندە تالاي يگىلىكتى جۇمىستار اتقارىلدى. بۇدان بىراق اتالعان كوميتەت تاراتىلعان سوڭ الگىندەي يگى شارالار توقتاپ قالعان شىعار دەگەن ۇعىم تۋماۋى ءتيىس. سودان بەرگى جەردە بۇل ماسەلەمەن قالالىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىسى جاننا جيبراەۆا تۇراقتى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. جاننا جاعىپارقىزىنىڭ سوعان وراي ەكىنشى ءبىر قىزمەتى رەسمي تۇردە حالىقارالىق جوبالار ءجونىندەگى ۇيلەستىرۋشى دەپ اتالادى. ال بۇل جۇمىسپەن ون جىلدان استام ۋاقىت اينالىسىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ماماننىڭ سوعان وراي ايتارى كوپ بولىپ شىقتى.
بۇۇ سىندى مارتەبەلى ۇيىمنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەمەي ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن جانە ايماق ەكولوگياسىن ساۋىقتىرۋ, سونداي-اق ەكونوميكاسىن دامىتۋعا بايلانىستى شەشىمدەرىن ءجۇزەگە اسىرۋ ءىسىن اۋەل باستان رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۇيلەستىرىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. سول تۇستا وتكەن توكيو كونفەرەنتسياسىندا سەمەي پوليگونى ايماعىنا قاتىستى قىرىققا جۋىق جوبا ۇسىنىلعان ەكەن. وسى ارادا ءبىر ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ العان ءجون. قايسىبىرەۋلەر ويلاپ جۇرگەندەي, پوليگون ايماعىنداعى تۇرعىندارعا پالەن ميلليون دوللارعا دەيىن كومەك كورسەتىلىپ جاتىر دەگەن ءسوزدى تۋرا ماعىناسىندا تۇسىنگەن دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, سونشا قارجى ءمولشەرى بۇل جاققا كەلىپ جاتقان گۋمانيتارلىق جۇكتىڭ باعاسىن كورسەتەدى. دەمەك, قاي ەلدەن بولسىن كومەك نەگىزىنەن جۇك تۇرىندە كەلۋدە. مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق, ءدارى-دارمەك, كيىم-كەشەك دەگەندەي...
باستاپقىدا سونشا مولشەردەگى جۇكتى قابىلداپ الۋ دا وڭايعا ءتۇسپەگەن. ياعني, كەدەندەگىلەر بۇلاردان ءتۇرلى قۇجاتتاردى تالاپ ەتىپ ابدەن شارشاتقان. ابىروي بولعاندا, قازىر سونىڭ ءبارى وتكەن شاققا اينالعان. ءسويتىپ, كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونى ايماعىنا كومەك كورسەتۋ جونىندە ءبىرىنشى بولىپ ءۇن قاتقان الىستاعى كۇنشىعىس ەلى بولدى. ناقتىلاپ ايتساق, بۇل ەلدەن جالپى قۇنى 6,5 ميلليون دوللار تۇراتىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار اكەلىنىپ, ولار وسىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكالىق وقۋ ورتالىعىنا, ونكولوگيالىق ديسپانسەرگە, دياگنوستيكا ورتالىعى مەن جەدەل ءجاردەم اۋرۋحاناسىنا ورناتىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا سەمەيلىك ماماندار جاپونياعا بارىپ ءوز بىلىمدەرىن كوتەرىپ قايتتى. كۇنشىعىس ەلى سونىمەن بىرگە سىناق ايماعىندا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ىسكەر ايەلدەردى نەسيەمەن, سونداي-اق اۋىل تۇرعىندارىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنەن دە سىرت قالىپ وتىرعان جوق.
ال ەندى شۆەتسيا مەملەكەتى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان كومەكتىڭ دە ءجونى بولەك. اتالعان ەلدىڭ تاراپىنان «ەكولوگيا» سەكتورى بويىنشا پوليگون ايماعىنداعى جەردى پايدالانۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. جالپى قۇنى 800 مىڭ دوللارلىق بۇل جوبا 2003 جىلى باستالىپ ەكى جىل ىشىندە اياقتالىپتى. تياناقتى تۇردە جۇرگىزىلگەن وسىنداي تەكسەرۋلەردەن سوڭ پوليگون ايماعىنداعى جەردىڭ ءبىراز بولىگى پايدالانۋعا جارامدى دەپ تابىلعان.
ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش ەلدەرىنەن كەلىپ جاتقان كومەك ءتۇرلەرى دە سان-الۋان. ال ەلىمىزدەگى شۆەيتساريا ەلشىلىگىنىڭ سەمەيدە ءتۇرلى گۋمانيتارلىق جوبالاردى ءجۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىنا 11 جىلدان اسىپ بارادى. سوعان وراي مۇنداعى الەۋمەتتىك سالانىڭ 11 مەكەمەسىنە اتالعان ەلدەن قازىرگى زاماننىڭ كىر جۋ, اس ءۇي قۇرال-جابدىقتارى, كومپيۋتەرلىك كلاستار جەتكىزىلىپ, ورناتىلدى. بۇعان قوسا ناشار ەستيتىن جانە اقىل-ەسى كەمىس بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتقا «گازەل» اۆتوماشينەسىن, ال قارتتار مەن مۇگەدەكتەر ءۇيىنە جانە وبلىستىق اۋرۋحاناعا باسقاداي قۇرال-جابدىقتار الىپ بەردى. اتالعان ەل تاراپىنان بالالار ۇيلەرىنە جاسالىپ جاتقان قامقورلىق مۇنىڭ سىرتىندا. وسىنداي ءتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالارعا شۆەيتساريا ەلشىلىگى تاراپىنان 800 مىڭنىڭ ءۇستىندە اقش دوللارى جۇمسالىپتى.
مۇنداي جاعىمدى دەرەكتەردى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەرەكتەردى ايتا بەرگەنشە سونداي جاعىمدى جاڭالىقتاردىڭ باسقا دا قىرىنا توقتالعانىمىز ءجون بولار. ءماسەلەن, اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ دا ايتارى جوق ەمەس. وسى جىلدار ارالىعىندا پوليگون ايماعىنا جاپونيا, پولشا, يتاليا ەلدەرىنىڭ تەلەكانالدارى, سونداي-اق «ءال-جازيرا» حالىقارالىق اراب تەلەكانالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, انگلياداعى «تايمس», اقش-تاعى «ۆاشينگتون پوست» جانە باسقا دا ەلدەردىڭ جۋرناليستەرى كەلىپ كەتتى. اقپاراتتىق كومەكتىڭ قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ال 2008 جىلدان بەرى «بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋماعىنداعى تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن بولاتىن. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بۇۇ-نىڭ ءتورت بىردەي اگەنتتىگى قىزۋ اتسالىسۋدا. سوعان وراي ولار وبلىستىق جانە قالالىق اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدە. بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى 1978698 ميلليون اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. سول جوبا قۇنىن كوتەرۋدى ءوز موينىنا العان جاپونيا ۇكىمەتى ەكەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. وسىنداي جاقسى ءىستىڭ يگىلىگىن سەلولىق كاسىپكەرلەر, اۋىلدا تۇراتىن ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى ايەلدەر مەن جۇمىسسىزدار كورەتىندىگى قۋانتادى.
ال «اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجىلاي كومەك قورى» دەپ اتالاتىن اكتسيونەرلىك قوعام شاعىن قارجى باعدارلاماسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋدە. بۇلاردىڭ كومەگىمەن وبلىستىڭ بىرقاتار اۋىلدارىندا اقپاراتتىق قوسىندار اشىلعان. سولاردىڭ كومەگىمەن 33 سەلولىق كاسىپكەر شاعىن نەسيەگە قول جەتكىزىپ, ءوز تىرلىكتەرىن باستاپ كەتتى. سونىمەن بىرگە شاعىن ليزينگ باعدارلاماسىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن جيىرماعا جۋىق كاسىپكەر مۇنىڭ سىرتىندا. وسى ورايدا, الىستان كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز دا سونداي يگىلىكتى شارالاردان سىرت قالىپ جاتپاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ ايعاعىنداي, ءبىر جوبا ورالمانداردىڭ جاي-كۇيىن وڭداۋعا ارنالعان. بۇل جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋعا قالالىق اكىمدىك پەن وسىنداعى ورالماندار ورتالىعى قىزۋ اتسالىسۋدا.
جاننا جاعىپارقىزى بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا مۇنداي جاعىمدى دەرەكتەردى مولىنان كەلتىرگەن. ال اڭگىمە ەلباسى جارلىعىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا جيىرما جىل تولۋىنا ويىسقاندا امانشىلىق بولسا, بيىلعى كۇزدە سەمەيدە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە وراي القالى جيىن-فورۋم وتكىزىلەتىنى دە ايتىلماي قالماعان. سول فورۋمدا دا پوليگون ايماعى تۇرعىندارىن ساۋىقتىرۋ جايى قوزعالماي قالمايتىندىعى انىق. ال مۇنى دا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسى دەمەسكە بولمايدى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
سەمەي.