قازاقستان جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋدا

استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسىنى دالەلدەپ بەردى استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا باستالعان IV استانا ەكو­نوميكالىق فورۋمى كەشەگى كۇنى ودان ءارى جالعاستى. بۇل كۇنى نەگىزىنەن پانەلدىك سەسسيالار جانە ولاردىڭ قورى­تىن­دى­لا­رىن جاريالاعان ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى ۇيىمداستىرىلدى. قارالىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى وتە اۋقىمدى, ولار ادام­زات­تىڭ جالپىعا ورتاق پروبلەمالارىن تالقىلاۋعا ارنالدى. سولاردىڭ ءبىرى جاھاندىق ەنەر­گوەكولوگيالىق ستراتەگيانى قا­لىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن تالقى­لاعان سەسسيا بولدى. بۇل سەسسياعا قازاقستان ۇلتتىق جاراتى­لىس­تا­نۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ مو­دەراتورلىق جاسادى. ءححى عاسىر باسىنان باستاۋ العان جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيا­لىق داعدارىس ادامزات قوعامى مەن ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ الدى­نا وتكىر ماسەلەلەردى قويىپ وتىر. وسى پروبلەمانىڭ شەشىمىن جان-جاقتى تالقىلاۋ ماقساتىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2007 جىلى وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا «جاھاندىق ەنەر­گو­ەكولوگيالىق ستراتەگيانى» ءازىر­لەپ, ونى 2012 جىلى برازيليادا وتەتىن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ سامميتىندە تالقىلاۋدى ۇسىنعان بو­لاتىن. وسى جاعدايعا بايلانىستى ادامزات وركەنيەتىنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردى تارتا وتى­رىپ, اتالعان ستراتەگيانىڭ تۇجى­رىم­دامالارىن ازىرلەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. ستراتەگيانىڭ تۇ­جىرىمدامالارىن تالقىلاۋ ماق­ساتىندا 2007 جىلى ءماس­كەۋ­دە, 2008 جىلى استانادا, 2009 جىلى الماتىدا, 2010 جىلى شان­­حاي قالاسىندا وركەنيەتتىك فورۋمدار وتكىزىلدى. ستراتەگيا تۇجىرىمدا­ما­لارىن جاساقتاۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى نۇر­سۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ «پوس­تين­دۋستريالىق قو­عام قالىپ­تاس­تى­رۋدىڭ ستراتە­گيا­سى جانە ءور­كە­نيەتتى ءارىپ­تەس­تىك» (ماسكەۋ, 2008), «جاھاندىق قو­عامداستىقتى تۇبە­گەيلى جاڭار­تۋ­دىڭ ستراتەگياسى جانە وركەنيەت­تى ارىپتەستىك» (استانا, 2009) اتتى ەكى مونوگرا­فيا­سىن قامتى­عان «جاھاندىق ەنەر­گو­ەكولوگيا­لىق ستراتەگيالار» اتتى ەڭبەگى نە­گىز ەتىپ الىندى. سەسسيادان كەيىنگى جۋرناليستەرمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحا­تى­نا قاتىسقان قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ, «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنو­لو­گيا حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى نۇرالى بەكتۇرعانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى حۋساين ۆاليەۆ, رەسەي جاراتى­لىس­تانۋ عىلىمدارى اكادەميا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ولەگ كۋزنەتسوۆ, ەۋرازەق ينتەگراتسيالىق ماسەلە­لەرىن ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اناتولي سپيتسىن, رەسەيدىڭ پ.سوروكين- ن.كون­دراتەۆ اتىنداعى حالىق­ارا­لىق ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى يۋري ياكوۆەتس سەسسيادا قامتىل­عان ماسەلەلەردى بايانداپ بەردى. – سەسسياعا قاتىسۋشى حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى عالىمدار, سا­راپشىلار, بيزنەس وكىلدەرى «جا­ھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق سترا­تە­گيانى» قۇرۋ جونىندەگى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇسىنى­سىنا تولىقتاي قولداۋ ءبىلدىردى جانە ونى 2012 جىلى وتەتىن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ ءسامميتىن كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋ جونىندە ۇسى­نىس جاسادى, – دەپ مالىمدەدى نۇرتاي ابىقاەۆ. وسى كۇنى تالقىلانعان ماڭىز­دى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وڭىرلىك دامۋ پروبلەماسى بولدى. اتالعان تاقىرىپقا ارنالىپ وتكىزگەن پانەلدىك سەسسياعا ەۋروپا وداعى­نىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­داعى وكىلدىگىنە تەحنيكالىق ءجار­دەمدەسۋ جونىندەگى بىلىكتى مامان رەنە ماللي, ورتالىق ازيا ءجو­نىندەگى كەمبريدج فورۋمىنىڭ توراعاسى سيدحارد ساكسەنا, وڭ­تۇستىك كورەيا ايماقتىق دامۋ ينس­تيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىق جونىندەگى توپ جەتەكشىسى دجين چەول دجو, اۆستراليا ساۋدا كوميسسياسى ءمينيسترىنىڭ ۋاكىلەتتى كەڭەسشىسى دەنيەل تيباتت, GIZ حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ گەرمانيا قوعامى­نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى توم پەتتس, OSEO توبىنىڭ وكىلى جان-لۋي لەلۋا جانە باسقا دا حا­لىقارالىق تانىمال ساراپشىلار مەن ءىرى بيزنەس قاۋىمداستىق­تار­دىڭ وكىلدەرى, دامۋ ينستيتۋت­تارى­نىڭ ماماندارى قاتىستى. وسى سەسسيادا ماڭعىستاۋ وب­لىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كو­شەر­باەۆ وبلىستا جۇزەگە اسىرى­لا­تىن ىرگەلى ينۆەستيتسيالىق جو­با­لاردىڭ تانىستىرۋ ءراسىمىن جا­سادى. ماڭعىستاۋ – ەلىمىزدەگى جەدەل قارقىنمەن دامىپ كەلە جات­قان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. بۇل وب­لىستا جان باسىنا شاققاندا ءىجو كولەمى قازىردىڭ وزىندە 17 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرىندەگى ۇلەسى 16 پايىزدان استام. الداعى ۋا­قىتتا بۇل وڭىردە مۇناي ءوندىرۋ­دىڭ جىلدىق كولەمىن 110-115 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى. سوندا وسى ءوڭىردىڭ شيكى­زاتتىق رەسۋرستىق بايلىعىنىڭ ءوزى مۇنايعا باي سانالاتىن كوپ­تەگەن اراب ەلدەرىنەن دە الدىڭعى قاتاردا تۇر. وسى بايلىقتى ەسەلەپ قانا قويماي, ءوڭىردىڭ يندۋستريالان­دى­رۋ دەڭگەيىن ەسەلەپ كوتەرۋ – وب­لىس باسشىلىعىنىڭ الدىعا قوي­عان اسقارالى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. وسىعان ساي جاپوننىڭ مامان­داندىرىلعان اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىرگە ينۆەستيتسيا تار­تۋدىڭ اسا اۋقىمدى جوبالارى ازىرلەنگەن. سولاردىڭ ءبىرى – ەل­باسىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان اقتاۋ تەڭىز پورتى ارناۋلى ەكو­نوميكالىق ايماعى. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى جوبانى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋشى ينۆەستورلارعا سالىق سالىنبايدى جانە باسقا دا جەڭىل­دىكتەر ۇسىنىلادى. قازىردىڭ ءوزىن­دە وندا ءتورت كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. 8 كاسىپورىن سالىنۋ ۇستىندە. ولاردىڭ جالپى قۇنى 3,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. وسى كاسىپورىندار تولىق ىسكە قو­سىلعان كەزدە وبلىستىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ەكى ەسە ۇلعايا­تىن بولادى. مۇندا ورنالاس­تى­رى­لاتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبارى جوعارى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن. بيزنەس جاقسى ءجۇرۋ ءۇشىن وعان لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدار قاجەت. قازىر وسى ماسەلە دە وب­لىستا بەلسەندى تۇردە شەشىلۋدە. بيىل قازان ايىندا وزەن-ءتۇر­كىمەنستان شەكاراسى تەمىر جولى سالىنادى. مۇندا جىلىنا 10 ميل­ليون تونناعا دەيىن جۇك تا­سىمالداۋعا بولادى. سەبەبى, بۇل جول ەلباسىنىڭ يران جانە ءتۇر­كىمەنستان باسشىلارىمەن جا­سا­عان كەلىسىمدەرىنە سايكەس پارسى شىعاناعىنا شىعا الاتىن بو­لا­دى, ەكىنشى جاعىنان, مۇنداعى جۇك تاسىمالىنا الىپ قىتاي, كورشىلەس ورتالىق ازيا جانە كەدەن وداعى ارقىلى رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى دە قاتىسا الادى. سونىمەن قاتار, وڭىردە قازىرگى كۇنى كاسپي ارناۋلى ەكونو­مي­كالىق ايماعىن قۇرۋ جونىندە دە جۇمىستار بەلسەندى تۇردە قولعا الىنۋدا. وسىنىڭ نەگىزىندە تۋريزم داميتىن بولادى. سەسسياعا قاتىسۋشىلار اتال­عان جوبالارعا ۇلكەن ىقىلاس تا­نىتتى. بۇل جوبالار ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن ءرول ويناي الادى دەگەن پىكىرلەرىن جەتكىزدى. وسىنداي ەلىمىز ءۇشىن پايدالى تاقىرىپتار باسقا دا سەسسيالاردا تالقىلاندى. كەشە ءىV استانا ەكونومي­كا­لىق فورۋمى اياسىندا «اstana­In­vest-2011» ءىى حالىقارالىق ين­ۆەس­تيتسيالىق فورۋمى ءوتتى. بۇل فورۋم ەلوردانىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتۋ جانە ايماق­تىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا دەربەس وتكىزىلدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار استانا قالاسىندا بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە وزگە دە شارتتارىمەن, سونىمەن قاتار ەلوردالىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن تانىستىرۋ بارى­سىن­دا ينۆەستيتسيالىق الەۋەتپەن جەتە تانىسۋعا مۇمكىندىك الۋمەن قاتار, وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارى مەن پروبلەمالى ماسەلەلەردى دە كەڭىنەن تالقىلاي الدى. الدىمەن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن قالا اكىمى يمانعالي تاسما­عامبەتوۆ ينۆەستورلاردى استانا ەكونوميكالىق ايماعىنداعى جانە بۇتىندەي ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق ورتانى جاقسارتۋ باعىتىنداعى جۇمىس­تارمەن تانىستىردى. استانا قازاقستاننىڭ العا قوي­عان ۇلكەن ماقساتتارىنىڭ سيم­ۆولى بولىپ تابىلادى. قالا كەمەلدەنىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ كەلەدى. ەلىمىز يندۋستريالى تۇرعىدا دامىعان 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسى­لۋدى كوزدەيدى. ينۆەستيتسيالىق احۋال­دى جاقسارتۋعا كۇش سالۋ­دا­مىز, بۇل ورايدا نورماتيۆتىك قۇجات­تاردى رەفورمالاپ, مەنشىك قۇقى­عىن كۇشەيتە وتىرىپ, بيۋرو­كرات­تىق كەدەرگىلەردى جويۋدامىز. ءدۇ­نيە­جۇزىلىك بانك مالىمەتتەرىنە ءساي­كەس, قازاقستان وتكەن 2010 جىلى بيزنەس جۇرگىزۋدى رەتتەۋ جۇ­مىستارىن جاقسى جولعا قوي­عاندىعىن ەسكەرتكىم كەلەدى. قا­زاق­ستاننىڭ دامۋىنداعى استانا ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. استانا – ءبىلىم بەرۋدىڭ, زەرتتەۋلەر سالا­سىن­داعى جەتىستىكتەردىڭ ورتا­لى­عى. وتكەن جىلى ءبىز «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن» اشتىق. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى وقۋ ورنىن اشۋ ماقساتىنداعى جاڭا باستا­ما­مىز, دەدى ك.ءماسىموۆ. قالا ين­فرا­قۇرىلىم سالاسىندا ستان­دارت­تاردى انىقتاپ ۇلگەرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەكى ەكونو­مي­كالىق ايماعى قۇرىلدى. استانا­نىڭ وزىندە ءىجو جان باسىنا 18 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ال ال­داعى 5 جىلدا قالادا قۇنى 5 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن 11 ما­ڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. استانا قا­زاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق بو­لا­شاعىنىڭ زاماناۋي تۇردەگى سيم­ۆولى. مەن سىزدەردى سەرپىندى دامۋ ۇستىندەگى قالامىزعا ونىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن قارجى سالۋعا شاقىرامىن, دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ال قالا اكىمى يمانعالي تاس­ماعامبەتوۆ قالانىڭ جەتىستىكتەرى مەن قازىرگى احۋالىنا توقتالا كەلىپ, وتكەن ون جىل ىشىندە جقو-ءنىڭ كولەمى 50 ەسە وسكەندىگىن جەتكىزدى. ءىجو-دەگى استانا ۇلەسى 1,5 پايىزدان 10 پايىزعا ۇلعايىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 7 ەسەگە وسكەنى ەلىمىزگە تارتىلعان ينۆەس­تيتسياعا تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە ول 30 ەسەگە وسكەن. بۇدان ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ تۇراقتى باسەكەگە قابىلەتتى رە­سۋرسى جانە قۇندى اكتيۆى بار­لى­عىن كورۋگە بولادى. استانا الەم­دىك داعدارىستان امان-ساۋ ءوتىپ, ءوزى­نىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتى­لى­عىن دالەلدەپ بەردى. وعان 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى كۋا. جال­پى ءونىم 10 ملرد. دوللاردى قۇرا­دى. وڭدەۋ ءوندىرىسى 18,4 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2,7 ملرد.دوللاردى قۇرادى. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قالا اكىمدىگى ينۆەستورلار ءۇشىن تاۋە­كەلدىلىكتى بارىنشا تومەندەتىپ, بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. تاۋەكەل كەز كەلگەن ەكونوميكالىق قىزمەتتە بولادى, الايدا ءبىز ولاردى جۇيەلى تۇردە ازايتامىز. ال «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى ارقىلى مۇمكىندىك اياسى كەڭەيە تۇسپەك. استانا ەكونوميكاسى مەن ايتىپ وتكەن باعىتتاردى عانا ۇستان­بايدى, ءبىز كەز كەلگەن ەكىجاقتى ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قاراستىرۋعا ءاردايىم ءازىرمىز, دەپ ءتۇيدى ويىن قالا اكىمى. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ينۆەستيتسيا­لار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ءتور­اعاسى اسىلحان سەرىكوۆ قازاق­ستان­نىڭ سوڭعى ون جىل ىشىندە شەتەلدەن تىكەلەي تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ كورسەت­كىشى بويىنشا ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى, ال تمد اۋماعىندا ەكىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىر­عان­دى­عىن حابارلادى. اتاپ ايتساق, 2010 جىلى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە 2 ملرد. دوللار تارتىلعان. ءدۇ­نيە­جۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستى ءجۇر­گىزۋگە قاتىستى زاڭنامانى باعا­لايتىن رەيتينگى بويىنشا قازاق­ستان 183 ەلدىڭ اراسىندا 59-ورىن­دا تۇر. بۇل تمد ەلدەرى اراسىنداعى جوعارى كورسەتكىش. ال بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 8 مىڭنان استام كومپانيا جۇمىس ىستەۋدە, دەدى ول. بۇدان سوڭ پلەنارلىق وتى­رىستا WAIPA(تىكەلەي ينۆەستي­تسيا­لاردى تارتۋ بويىنشا اگەنت­تىك­تەردىڭ حالىقارالىق اسسوتسيا­تسياسى) باس ديرەكتورى كارلوس برونزاتتو ءسوز الىپ, ينۆەستيتسيا تاريحى جانە ونى مەملەكەت ەكو­نوميكاسىنا تارتۋدىڭ العىشارت­تارى تۋرالى باياندادى. ال تەك تىكەلەي ينۆەستيتسيا­لىق تارتۋلارعا ماماندانعان FDI «فينانشل تايمس» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى سپەنسەر اندەرسون قازاقستاندى وسى تۇرعىدا 8 جىل بويى زەرتتەگەندەرىن, جۋىردا جۋرنال قازاق­ستاننىڭ ينۆەستيتسيا سالاسى بويىنشا 2010 جىلعا شولۋ ەسەبىن دايىنداعانىن جەتكىزدى. «اstana­In­vest-2011» ينۆەس­تي­تسيا­لىق فورۋمى اياسىندا استانا اكىمدىگى مەن شەتەلدىك كومپانيالار اراسىندا 12 قۇجاتقا قول قوي­ىلدى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ جال­پى قۇنى 2,5 ملرد. اقش دول­لارىنان اسادى. سونداي-اق, بۇل كۇنى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قورى­تىندىسى رەتىندە «كوشباسشىلار سۇحباتى جانە نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ كەڭەستەرى» بريفينگى بولىپ ءوتتى. مودەراتور رەتىندە شىققان CNN تەلە­ارنا­سىنىڭ جۇرگىزۋشىسى دجون دەفتەريوس قازاقستان جانە شەتەلدىك قوناقتار سۇحباتىن ساۋاتتى ءجۇر­گىزىپ وتىردى. قازاقستاننىڭ ەكو­نو­ميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, مۇ­ناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, «اتامەكەن» ۇەپ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ جانە باسقالار قاتىستى. جانار ايتجانوۆا ەكونوميكامىزدىڭ ەكس­پورت­تىق شيكىزات پەن مينەرالدى رە­سۋرستارعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ۇكىمەتىمىزدىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ايتىپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە قايرات كەلىمبەتوۆ قازاقستان دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك ولشەمدەرىنە توقتالدى.  ال مۇ­ناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ ەلىمىزدىڭ مۇناي ءون­دىرۋ سالاسىنداعى كورسەتكىش­تەرىن باياندادى. سونىمەن قاتار نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى الەمدىك ەكونوميكا ساحناسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي­لار­عا باعا بەرۋمەن قاتار, كەيبىر ءما­سەلەلەرگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ەكى كۇنگە سوزىلعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسىمەن ءوز جۇمىسىن اياقتادى. سۇڭعات ءالىپباي, ۆەنەرا تۇگەلباي. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.