ەلگە تانىمال قايراتكەر, قالامى قارىمدى سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ «ەگەمەن قازاقستانعا» بيىلعى 12 ءساۋىر كۇنى «ۇلتتىق سانا ۇرانشىسى» اتتى ماقالا جاريالاپ, كوزىقاراقتى ميلليونداعان وقىرمانعا «توسىن سىي» جاسادى. مۇنداي رۋحاني «توسىن سىيعا» تاڭداندىق تا, قۋاندىق تا, تۇشىنا وقىدىق تا. ويتكەنى, ق.سۇلتانوۆتىڭ ۇنەمى ءباسپاسوز بەتىندە كولبەڭدەي بەرمەيتىنى, تەك ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ۇرىمتال تۇستاردا عانا ءوزىنىڭ ازاماتتىق, قايراتكەرلىك ءۇنىن شىعارىپ, تۋعان جۇرتىمەن وي بولىسەتىنى ەجەلدەن ءمالىم عوي. سوندىقتان وسى ماڭىزدى ماقالاعا ءۇن قاتپاي, بۇيىعىپ جاتۋدى ءجون كورمەي, ازىن-اۋلاق ويلارىمىزدى ورتاعا سالۋدى ۇيعاردىق. ءارى بۇكىل مازمۇنىنا تالداۋ جاساۋدان گورى تەك ءۇش ءتۇيىندى ماسەلەگە عانا توقتالعاندى ءجون كوردىك.
* * *
جەمقورلىق اتتى جەگى قۇرت
جەمقورلىق تا, ءسىرا, جەزوكشەلىك سياقتى ادامزات جارالعاننان كەيىن دەرەۋ پايدا بولعان كۇنا ءارى قىلمىس. ءبىز «جەزوكشەلىك» دەگەن ءسوزدى تەگىننەن تەگىن قوسىپ وتىرعانىمىز جوق. ەگەر الدىڭعى كۇناھارلىق ىستە ايەل ءتانىن دە, جانىن دا ساتسا, ەكىنشىسىندە پاراقور, جەمقور ار-وجدانىن ساتادى. سوندىقتان ول, قايتالاپ ايتامىز, ءارى كۇنا, ءارى قىلمىس.
ارينە, جەمقورلىقپەن كۇرەسپەگەن قوعام دا, بيلەۋشى دە كەمدە-كەم. جەمقورلىق ءۇشىن تالايلاردى اتتى, استى, باسىن شاپتى, سان جىلعا اباقتىعا قامادى. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە دە جەمقورلىققا قارسى ارنالعان ءولىم جازاسىنىڭ بولعانى بەلگىلى. راس بولسا, ي.ستالين بىردە: «بيلىك باسىندا تۇرعاندا, ورىستىڭ اراعى مەن جەمقورلىعىنا كۇشىم جەتپەدى», دەگەن ەكەن. ءسوز جوق, جەمقورلىق ۇلت تالعامايدى, الايدا وسىنىڭ وزىنەن قىلىشىنان قان تامعان ستالين جەڭە الماعان جەمقورلىقتىڭ كەز كەلگەن قوعام جانە مەملەكەت ءۇشىن قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنى كورىنىپ تۇر.
مىنە, سول الەۋمەتتىك دەرت ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردەن «قولى بوساماعاندىقتان», ءورشىپ, اسقىنىپ كەتتى. كەڭەستىك داۋىردەگى تام-تۇم جەمقورلىق جاعدايلارىنا «جىلاپ كورىسكەندەي» جاعدايعا كەلىپ وتىرمىز. بىراق وكىنىشتىسى سول, جەتى باستى «جالماۋىزدىڭ» ءالى سايابىر تابار ءتۇرى جوق. بۇل ءجونىندە ق.سۇلتانوۆ ماقالاسىندا بىلاي دەپ قينالا جازادى: «ءايتپەسە, پرەزيدەنت جەمقورلىقتى جويۋ تۋرالى كۇنىگە ايتادى, قاتاڭ دا سويلەيدى, اقىلعا شاقىرىپ تا ايتادى, بىراق جەمقورلار شايلىقپايدى. مىندەتتى تۇردە ءماجبۇرلەپ, ۇستاپ, بايلاپ, ءتۇرمەگە جاپقاندا عانا توسىلادى. جەمقورلىق ادامداردىڭ, ياعني قوعامنىڭ ساناسىندا وتىر. ول پايداكۇنەمدىكتەن, بىرەۋدى وزىنە تاۋەلدى ەتۋ ارقىلى, ءوزىنىڭ «ماڭىزىن» كوتەرگىسى كەلگەن مانساپقورلىقتان, ۇلتىنا, مەملەكەتىنە جاناشىرلىعى جوق, جەكە باسىنىڭ پايداسىن كۇيتتەۋ ساناسىنان شىعادى. مىنە, وسىنى جويۋ كەرەك. ونى تەك ۇلتتىق سانا, ءوز مەملەكەتىن ءسۇيۋ سەزىمى عانا جويا الادى. سول ارقىلى وركەنيەت ورىنە ورمەلەۋگە بولاتىندىعىن سەزىنگەندە عانا بولادى». قاراپايىم بولسا دا, قارىمدى ويلار.
انا ءتىلىڭ ارىڭ بۇل...
ال ق.سۇلتانوۆ ايتقانداي, «ۇلتتىق سانا, مەملەكەتىن ءسۇيۋ سەزىمى» بار ازاماتتاردىڭ تۋعان ءتىلىن دە قۇرمەتتەيتىنىن ايتۋ ارتىق. بۇل جونىندە وي تولعاعان قايراتكەر اعامىزدىڭ مىنا پايىمداۋلارى مەيلىنشە قىسقا دا نۇسقا: «قازاقتارعا ءوز انا ءتىلىن ءارى تابيعاتىنان, ءارى ۇلتتىق ساناسىنان ءبىلۋى – مىندەت. سول ارقىلى مەملەكەت حالقىنىڭ تۇتاستىعىن, بىرلىگىن, ىنتىماعىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سونداي-اق قازاقتار تەك انا تىلىمەن شەكتەلىپ قالسىن دەگەن جوق. كەرىسىنشە, قازاق بالالارىنىڭ انا ءتىلىن جاقسى مەڭگەرۋىمەن قاتار, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن دە ەركىن مەڭگەرۋى قاجەت دەپ باعىتتايدى. بۇل دا ۇلتتىڭ مۇددەسى. ۇلتتىڭ ساناسىنىڭ ءوسكەندىگىن كورسەتەتىن مەجەلەر». راسىندا دا ءتىل تۋرالى نەگە ۇنەمى تەك ەلباسى سويلەۋى ءتيىس؟! اركىمنىڭ ساناسى, نامىسى, قالا بەردى ار-وجدانى قايدا؟ دەمەك, ءتىل تاعدىرى قىل ۇشىندا تۇرسا, وعان تەك رەسمي بيلىك قانا ەمەس, بۇكىل قازاق ۇلتى كىنالى. ماسەلەن, نەگە ءتىلدى قورعاۋ مەن ونىڭ تازالىعىن ساقتاۋ – ءتۇبى ءبىر ءتۇركى ۇلتتارى مەن لاتىش, ەستونداردا كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعالىپ, باستى نازاردا ۇستالادى؟!.
ءوز ورنىڭدى قۇرمەتتە!
ناعىز مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قاشاندا وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتىپ, تەك جاقسى قىرىنان تانىلۋى ءتيىس. جاقسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دەگەنىمىز – تۋعان ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, پاراقورلىقتان اۋلاق ازامات نەمەسە ازاماتشا. الايدا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ سورىنا قاراي وسىنى تەرەڭ تۇسىنەتىن ادامدار ونشا كوپ ەمەس. «وكىنىشكە وراي, – دەيدى ءارى قاراي ق.سۇلتانوۆ ماقالاسىندا, – ناقتى اتقارۋشى ورىنداردا – وبلىس ورتالىقتارىنداعى, قالالارداعى, اۋداندارداعى مەملەكەتتىك قىزمەت مەكەمەلەرىندە ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدا جاۋاپكەرشىلىك جەتكىلىكسىز. قىزمەتكەرلەر تاراپىنان مەنمەندىك, نەمقۇرايلىلىق, سالاقتىق مىنەزدەر كوپ كورىنەدى. شەتتەن كەلگەن, ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار ءبىزدىڭ كەيبىر مەنمەنسىگەن, قازاقشا سويلەگىسى كەلمەيتىن شەنەۋنىكتەردەن تاۋى شاعىلىپ, جالپى قازاقستان سونداي «مەڭىرەۋ جارتاس» دەگەن پىكىر تۋعىزاتىن مىسالدار از ەمەس. ولار شاراسىزدىقتارىنان پرەزيدەنتكە, پارلامەنتكە, ۇكىمەتكە شاعىمدانىپ, ارىز جازۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز مەملەكەتىن, تاۋەلسىزدىگىن سىيلاماۋشىلىعى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ياعني, بۇل دا مەشەۋ شەنەۋنىكتەر بويىندا ءالى ۇلتتىق سانانىڭ كەمىستىگىن كورسەتەدى. ەگەر ءار قىزمەتكەر ءوز ورنىندا ءوز مىندەتىن تازا ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارسا, ەشكىم دە ەشقايدا شاعىم جازباس ەدى». ءيا, شاعىم جازباس ەدى! امال نە, قازىر وعان قول جەتكىزۋ قيىن بولىپ تۇر. ءار ادامنىڭ ساناسىندا ساڭىلاۋ بولماسا, ەشقانداي ءتارتىپتىك كەڭەستىڭ دە تولىمدى ءناتيجەگە قول جەتكىزە الماسى ايدان انىق. دەمەك, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, اسىرەسە, جاس كادرلارعا وڭ ىقپال ەتەتىن تارتىپتىك كەڭەستەن وزگە دە رۋحاني جانە اكىمشىلىك تەتىكتەر ويلاپ تابىلسا, ارتىق بولماس ەدى. ونى كەلەشەكتىڭ ەنشىسىنە قالدىرالىق.
وسىنىڭ ءبارىن تۇيىندەي كەلىپ, ق.سۇلتانوۆتىڭ ماقالاسىنان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگىسىنە قاناعاتتانۋ, ەرتەڭىنەن ۇمىتتەنۋ سەزىمى ايقىن تانىلادى. بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ العا باسۋىنا اياقتۇساۋ بولىپ وتىرعان زاڭدى جانە جاساندى كەدەرگىلەردى كورە وتىرىپ, ول ونىڭ ۋاقىتشا قۇبىلىستار ەكەنىنە كامىل سەنەدى. ياعني, بۇگىننەن ەرتەڭگى كۇننىڭ نۇرلى بولارى كۇمانسىز. سوندىقتان قايراتكەردىڭ جاساندى جاسامپازدىقتان ادا, اسپاننان قارا بۇلت ءتوندىرىپ, سارىۋايىمعا شاقىرۋدان اۋلاق, تەك اقيقاتتىڭ تەڭ ورتاسىمەن جۇرگەن ماقالاسىنىڭ كوپ كوڭىلىنەن شىققانىنا ءارى شىعارىنا سەنىمىمىز مول.
ماحامبەت يحسانعالي, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءتىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.