بەلگىلى ساتيريك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ ءوزىنىڭ «ازامات. جۋرناليست. ساتيريك» اتتى ماقالاسىندا ءجۇسىپ التايباەۆ تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «...وسى ۇزاق جولدا ءجۇسىپ ءوزىن قالامدى قالت-قۇلت ەتىپ زورعا ۇستاپ جۇرگەن قالباعاي جۋرناليست ەمەس, ازۋى التى قارىس, ادۋىندى جۋرناليست رەتىندە تانىتقان. جالتاقتىققا جانى قاس, جارامساقتانۋ قولىنان كەلمەيتىن ول «مەنمىن» دەگەن تالاي-تالاي «تارلانداردى» تاۋبەگە كەلتىرىپ, ساباسىنا ءتۇسىرگەن».
ماقتاۋعا «ساراڭداۋ» پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ كەلتىرگەن التايباەۆ مىنەزى ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا قالدىرعان بارلىق شىعارمالارىنا ءتان قاسيەت.
قوعام مەن ءداۋىردى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرپاتقا ءبولىپ سوتسياليزم, كاپيتاليزم دەپ ايدار تاققانىمىزبەن, سول ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەن حالىقتار دا ءوزدەرىنىڭ ادامي مىنەز-قاسيەتتەرىمەن قازىرگى ۋاقىتتان الشاق جاتقان جوق. بۇكىل اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازىپ جاتقان قوعامدىق دەرتتىڭ ۇلكەنى سىبايلاس جەمقورلىق كەڭەس زامانىندا دا بولعان. ماسەلەن, ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ «جىلۋشىل جىلىسباەۆ» اتتى فەلەتونى كەڭەس قوعامىندا ورىن العان جەمقورلىقتى سول ۋاقىتتاعى ادامدار مىنەز-قۇلقى ارقىلى جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەيدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسىنداي فەلەتوندار قازىر مۇلدەم از. «جەپ قويدى, ءىشىپ قويدى» دەگەن ايعاي بار, بىراق سونى ءدوپ باسىپ كورسەتىپ جاتقان ەشكىم جوق. حح عاسىردىڭ باسىندا الاش زيالىلارى «ۇيقىداعى» ەلدى «ماسا» بولىپ وياتسا, كەڭەستىك داۋىردە «ارا» بولىپ ار-وجدانعا اراشا ءتۇستى. كەڭەستىك قازاقستانعا قاجەت بولعان «ارانىڭ» تاۋەلسىز قازاقستان قوعامىنا دا كەرەك ەكەندىگىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.
جازۋشى-ساتيريك ج.التايباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ تۇشىمدى, ەلەۋلى دۇنيەلەرى 1981 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان فەلەتوندار, سىقاقتار, اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەرىن قامتيتىن «ناق-ناق» جيناعىنا توپتاستىرىلعان دەسەك, ساتيريك جازۋشى وسىنداعى «ىشكى جاعداي, سىرتقى جاعداي» اتتى فەلەتونىندا قازاق ۇعىمىنا, تۇرمىسىنا ءتان مىناداي ماسەلەلەردى كوتەرەدى.
« – مەن ! – ەكونوميست ەگەۋباەۆ قولىن كوتەردى. – نەلىكتەن ەكەنىن ءوزى بىلەدى, ۇنەم جاعىنا كەلگەندە باسبۋح جولداس سيپاي قامشىلاپ وتە شىقتى. مۇنىسى دۇرىس ەمەس, جولداستار. مەن ايتسام, بىزدە ايعىرعا, قوشقارعا, ساۋىن سيىرعا دەگەن جەم قيساپسىز كوپ جۇمسالىپ ءجۇر. دوعارۋ كەرەك مۇنى. كوكتىڭ كولىندە ايعىردى جىلان جايلاپ بارا جاتقان جوق. بيە ساۋىپ مىنا ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى رۋدنيككە قىمىز نەگە ساتپايمىز؟! ال وسى كولحوزدا ءۇش مىڭداي ەشكى بار ەكەن. سودان ءۇش گرامم ءتۇبىت جينالدى ما؟ ول قايدا كەتىپ جاتىر؟...
«ءتۇبىت» دەگەندى ەسىتكەندە زالدا وتىرعاندار تۇبىتتەي ءۇرپيىسە قالدى. نەگە دەسەڭىز, «ەكپىن» كولحوزى كولحوز بولعالى بۇل ءسوزدىڭ اۋىزعا الىنىپ, قۇلاققا شالىنىپ وتىرعانى وسى...» وسى مىسالداعى بيە ساۋىپ, ءتۇبىت ءتۇتۋ كەڭەس زامانىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى پايدا اكەلەتىندىگىندە ەمەس, ەڭ باستىسى ساتيريكتىڭ وقىرمان نازارىن حالىقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنە, اتا-بابادان قالعان شارۋاشىلىق تۇرلەرىنە اۋدارتۋ نيەتى بايقالاتىنداي.
اسىلدىڭ سىنىعى, ەسكىنىڭ كوزىن كورگەن, سوناۋ 1911 جىلى ارقاداعى اعادىر بايتاعىندا ءدۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ قارشاداي بالاسى ۇلى تاركىلەۋ باستالعاندا 17 جاستا ەكەن. دالانىڭ دەگدار قاسيەتى مەن ابىز قاريالاردىڭ دانا سوزدەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن بوزبالا ءجۇسىپ جاسى ەگدە تارتىپ كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كارىنە مىنگەن شاعىندا دا استارلاپ بولسا دا ايتارىن اقىرىن جەتكىزىپ وتىرعان قالامگەر. ماسەلەن, «اقىماق» دەپ اتالاتىن فەلەتونى بىلاي دەپ باستالادى:
«– وسى, قۇداي بار ما, مەكە؟ – دەيدى تايتىك قارسى الدىندا وتىرعان مەدەت مولداعا.
– استاعىپراللا! – مولدا وڭ قولىمەن كوكىرەگىن باسا قالدى. – كۇپىر بولدىڭ, تايتىك, ايتپادى دەمە...
– ءسىز مەنى ءتۇسىنىڭىز, مولدەكە. كۇپىر-ءسۇپىرىڭدى قويا تۇر, – دەيدى ءتايتىك شارت جۇگىنە قالىپ. – «قايىربايعا مال قايعى, قارا ەشكىگە جان قايعى» دەگەندەي, مەن قىسىلىپ, جانىمنان شوشىپ كەپ وتىرمىن. دوزاعىڭا يتەرمەلەمەي تۇرا تۇر!
– جانىڭنان شوشىساڭ, حاق تاعالانىڭ بارلىعىنا شاك كەلتىرمەگىن, – دەپ مولدا باسىن قاقشاڭ ەتكىزدى. – اللانى ءبىر, پايعامباردى حاق دەپ ءبىلۋ – پارىز».
ءومىر بويى ىستەگەنى ۇرلىق, ايتقانى وتىرىك, الداۋ-ارباۋمەن, ءىشكىلىككە سالىنىپ, ءتاۋباسىن ۇمىتقان, قالا شەتىندەگى تاتار مەشىتىنە بارىپ تۇندە وت سالىپ كەتكەن تايتىك سياقتى ازعىن ادامدى مەدەت مولدانىڭ الدىنا اكەلىپ وبال-ساۋاپ, ار تارازىسىنا سالۋى كەڭەستىك ءداۋىر قالامگەرلەرى شىعارماشىلىعىندا كەزدەسە بەرمەيتىن ەپيزود. كەيىپكەرلەرىنە قيسىقباسوۆ, ىرىمەسوۆ, مايجەمەسوۆ, شايپاۋبيكە, ارباكەشوۆا, اينىماليەۆ سياقتى بەينەسىنە, مىنەزىنە, قارەكەتىنە ساي ەسىم-اتاۋلاردى ءدوپ باسىپ قوياتىن شەبەر ساتيريك وسى جولى مولدانى مەدەت, ىشكىش, ارامزاعا تايتىك دەپ ات قويۋىنىڭ ءوزى قالامگەردىڭ ىشكى ءدۇنيەسىن, جان-جۇرەگىنىڭ قانشالىقتى تازا, يماندى ەكەندىگىن تانىتسا كەرەك. كەڭەستىك داۋىردەگى قاي شىعارمانى وقىساڭىز دا مولدانى ءدۇمشە, اڭقاۋ ەلدى الدايتىن ارامزا كەيپىندە وقىپ-تانىعان ۇرپاق ءۇشىن التايباەۆ قالامىنان تۋعان «اقىماق» فەلەتونى ءبىراز نارسەنى اڭعارتىپ وتكەندەي. ساتيرا – ءومىر ايناسى. ءاركىم ودان ءوزىنىڭ بەينەسىن, بولمىسىن, ارەكەتىن كورەدى. «بەتىڭ ءتۇزۋ بولماسا, وكپەلەمە ايناعا», – دەمەكشى, ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ ساتيرالىق شىعارمالارى ءومىردىڭ ءوزىن قاز-قالپىندا كورسەتۋىمەن قۇندى. بۇل تۋرالى ج.التايباەۆتىڭ ارىپتەس ءىزباسارى عالىم, زەرتتەۋشى ت.قوجاكەەۆ جان-جاقتى ايتىپ وتەدى.
«جۋرناليست-ساتيريك تۋىندىلارىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ ساتيرالىق تۆورچەستۆوسىنىڭ ءبىرسىپىرا بەلگىلەرىن اڭعارۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, اۆتور فەلەتوندارىن ۇنەمى دەرلىك شارتتى ەتىپ جازادى. فاكتىلەردىڭ بولعان جەرى, مەرزىمى ءدال كورسەتىلمەيدى, كىنالى ادامدار اتى-ءجونى ويدان قويىلادى.
بىراق فەلەتونداردا ومىردەن, جەكە ادامدار تىرلىگىنەن جيناقتالىپ, قورىتىندالىپ الىنعان ءىس-قىلىقتار ءسوز ەتىلەدى. كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ جۇرگەن ءومىر شىندىعى قوزعالادى. ەل ولاردى وقىعاندا-اق «مىناۋ پالەن جەردە بولعان وقيعا سياقتى ەكەن», «مىناۋ ءبىزدىڭ تۇگەنباەۆتىڭ ءدال ءوزى ەكەن» دەپ, ۇقساس فاكتىلەردى ايتىپ, ۇقساس ادامداردى اتاپ جاتادى. كوپ «سابازدار» «وسى مەنى ايتىپ وتىرعان جوق پا؟» دەپ, سەلك ەتىپ, سەكەم الىپ, ءىش جيىپ قالادى. اياعىن اڭداپ باسىپ, جونىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولادى. دەمەك, شارتتى فەلەتونداردىڭ دا اشكەرەۋشىلىك, تاربيەلىك ءمانى زور».
ادەبي, پۋبليتسيستيكالىق مۇرالاردى زەرتتەۋ بارىسىندا شىعارمانىڭ ومىرشەڭدىك مۇراتى دەگەن پايىمداۋدى اۋىزعا ءجيى الىپ جاتامىز. بەلگىلى ءبىر قوعام پروبلەماسىنىڭ دا شەكتەۋلى ۋاقىتى بار. ءبىر كەزدەرى وتە ءزارۋ بولعان ماسەلەلەردىڭ ۋاقىت وتە كەلە كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جوعالتۋى حاق. ارينە, ونداي ماسەلەلەر تەك اقپاراتتىق ماعلۇمات رەتىندە عىلىمي قولدانىس كادەسىنە جاراۋى مۇمكىن. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شىعارمانىڭ ومىرشەڭدىك مۇراتى ونىڭ تاعىلىمدىق, تاربيەلىك مانىندە جاتسا كەرەك. جازۋشى-ساتيريك ءجۇسىپ التايباەۆ مۇرالارىن زەردەلەي وتىرىپ كوز جەتكىزگەن باستى ءماسەلەنىڭ ءبىرى وسى بولدى. ج.التايباەۆ شىعارماشىلىعى حاقىندا بەلگىلى عالىم ت.قوجاكەەۆ سانامالاپ كورسەتكەن مىنا جاعداياتتار كەشەگىنى عانا ەمەس, بۇگىنگى ءھام ەرتەڭگى ۇرپاق زەردەسىنە دە وي سالارلىق دۇنيەلەر بولىپ تابىلادى.
«ج.التايباەۆتىڭ ساتيرالىق شىعارمالارى كەلەلى, سالماقتى ماسەلەلەردى قوزعايدى, كوپتىڭ كوڭىلىندەگى پروبلەمالاردى كوتەرەدى. مىسالى, ەل ىشىندەگى باقتالاستىق («وندا نە تۇر؟»), كەيبىر زاڭ ورىندارىنداعى ىمىراشىلدىق, تامىر-تانىستىق («كەلىڭىزدەر, تانىسالىق», «قۇنان داۋى»), ءتاجىريبە الماسۋعا كەلۋدى مەيرامعا اينالدىرۋ («جەلكە نەگە قىشيدى؟»), ەلۋدە ەڭبەگىمىز ەلەنبەدى, الپىستا اتاۋسىز قالدىق, شاپان جامىلمادىق, وردەن تاعىنبادىق دەپ وكپەلەۋ («كوسەگە قۇرمەت»), جيىلىس-ماجىلىستەردى وتكىزۋدەگى بوس داۋىرىق, كوزبوياۋ («سىزدەردى سەندىرەمىن»), ادام قاناتى جىلقى پارقىن بىلمەستىك («ەسكە الىندى»), دۇمشە عالىمدىق («ديسسەرتاتسيا»), ءتىل قۇرالدارىن قولدانۋداعى پارىقسىزدىق («شىن سىرىم»), قۋلار اراسىنداعى قۇرانشىلدىق, دىنشىلدىك («بايتال تۇگىل باس قايعى», «ءمۇتاۋاللي»)».
ساتيريك-جازۋشى ج.التايباەۆ داۋىرىندە كوتەرىلگەن وسى ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن كۇن تارتىبىنەن ءالى كۇنگە تۇسكەن جوق. قايتا وسى پروبلەمالاردىڭ دەنى ءورشىپ, بۇرىنعىدان دا گورى شيەلەنىسە, قويۋلانا ءتۇستى. تاريح بەتتەرىنە اينالعان ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ وسى شىعارمالارىن قايتا جاڭعىرتىپ, بۇگىنگى باسپاسوز بەتىنەن ءسويلەتسەك تالاي پەندەلەر وزدەرىن اينا قاتەسىز تانىرلارى داۋسىز. جاماننان جيرەندىرىپ, جاقسىلىققا ۇيرەتۋ دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى قاتەلىكتى دەر كەزىندە كورسەتۋدەن تۋىنداسا كەرەك-ءتى. ەندەشە, ءسوز جوق, جوعارىدا كەلتىرىلگەن شىعارمانىڭ تاربيەلىك-تاعىلىمدىق ماقساتىنان تۋىندايتىن ومىرشەڭدىك مۇرات دەگەنىمىز وسى بولماق.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2001 جىلعى 9 قاراشاسىندا ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاريالانعان ساتيريك تولىمبەك ءالىمبەك ۇلى ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىن «ناق-ناق. اق مىلتىق كۇلكى» دەپ اتاعان ەكەن.
ءسىرا, وسى اق مىلتىق كۇلكى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كۇرەسكەر كۇلكىنىڭ تابيعاتىن اشاتىن سياقتى. ساتيريك تولىمبەك ءالىمبەك ۇلى دا بۇل تۋرالى ءوز پىكىرىن بىلايشا ءوربىتەدى: «ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ سۋرەتىنە قاراساڭىز, سىقاقشىنىڭ ءجۇزىن تانۋ قيىن. كۇلكى ىزدەسەڭىز, تاپپايسىز. قاتالداۋ, تەمىردەي ءتارتىپتىڭ كەسكىن-كەلبەتىن كورەسىز دە, سىقاقشىنىڭ ءازىلكەشتىگى قايدا, ول بار ما دەپ تاڭدانا ءۇڭىلەسىز. ال ءبىراق ول تىزگەن ءسويلەمدەر كۇلكىسىمەن قاتار ۇقىپتى جينالعان جۇكتى, شاشاۋسىز ساپ تۇزەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ قاتارىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى». ساتيريك ءجۇسىپ التايباەۆ كۇلكىسى قوعامدى تابالاۋ كۇلكىسى ەمەس, كەرىسىنشە ادامدار بويىنان جات مەرەز قىلىقتاردى ادالاۋ, ياعني تازالاۋ كۇلكىسى. قازاق قوعامىنداعى دەرتتى بولدىرماۋ نەمەسە ونىڭ الدىن الۋ ارەكەتى التايباەۆ كۇلكىسىنىڭ كۇرەسكەرلىگىن, ياعني رۋحاني قارۋ بولعاندىعىن كورسەتەدى. زەرتتەۋشى عالىمدار مەن ساتيريك جازۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن قالامگەر ج.التايباەۆ شىعارماشىلىعىنا ءۇلكەن باعا بەرىپ, قۇرمەت تۇتا ءسويلەۋىندە دە ۇلكەن سىر جاتىر. ءايتپەسە قازاق ساتيراسىنىڭ سايىپقىرانى, ءايگىلى قوجاكەەۆتىڭ: «ءجۇسىپ ءجونىندە جازۋ زور جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى», – دەۋىنىڭ ءوزى التايباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ قانشالىقتى شىمىر, شىرايلى ەكەندىگىنە دالەل بولسا كەرەك-ءتى.
بيىلعى جىل كورنەكتى جازۋشى, دارىندى پۋبليتسيست, ساتيرا جانرىنىڭ ساردارى اتانعان ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. قالامگەرلىك جولىن حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى باستاعان ج.التايباەۆ ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن جۋرناليستيكانىڭ ازاپتى دا, اۋىر شىرعالاڭ جولىنا ارنادى. 1937 جىلدارداعى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىرتپاشىلىعى, سوعىستان كەيىنگى جاعداي, تىڭ كوتەرۋ, سوتسياليزم قۇرىلىسى سياقتى حالىق باسىنان وتكەرگەن سان-قيلى, سوقتىقپالى-سوقپاقتى جىلدار شەجىرەسى ج.التايباەۆ شىعارماشىلىعىندا جان-جاقتى كورىنىس تاپتى. جازۋشى-جۋرناليست ج.التايباەۆ عۇمىرىن ۇلگى ونەگە رەتىندە ناسيحاتتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدى, يگى شارا بولىپ تابىلادى. ءوزى دۇنيەگە كەلىپ قاناتتانعان قاراعاندى وبلىسى قالاداعى كوشە مەن مەكتەپكە نەمەسە كىتاپحاناعا ءجۇسىپ التايباەۆ ەسىمىن بەرسە, حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, ونەگەلى ءومىر سۇرگەن ابزال جانعا دەگەن تۋعان حالقىنىڭ شىنايى قۇرمەتى بولار ەدى.
ءيا, التى الاشقا سەمسەر سوزبەن ايبىن بولعان ءجۇسىپ التايباەۆ سياقتى ازاماتتارىمىزدى ەسكە الىپ, ەسىمىن ارداقتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق پارىزى.
قويلىباي اسان ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
قاراعاندى.