ماقسات بىرلىگى – رۋح بىرلىگى

استانا استاناداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىندا 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىنە وراي سالتاناتتى شەرۋ ءوتتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل شاراعا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! – دەدى ەلباسى. – بار­شاڭىزدى قازاق­ستان حال­قى­نىڭ بىرلىگى مەيرامىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ءبىز بۇل مەرەكەنى ەرەكشە اتاپ ءوتىپ وتىر­مىز. سەبەبى, بيىل ەلىمىز تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى. وسى ورايدا, بۇگىنگى مەرەكەنى بىرلىك ايا­سىن­دا باستاپ وتىرمىز. وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, بىرلىك دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان قالعان وتە ۇلى, تەرەڭ ماعىنالى ۇعىم. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ىرگەلى ەل بولدىق. مەرەيىمىز كوتەرىلىپ, دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولدىق. ەكو­نوميكامىزدى كوتەردىك. حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتتىق. ەلوردا­مىز­دى سالدىق,  دەدى پرەزيدەنت. كەشە عانا بۇكىل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزدىك. كەشە عانا ءبىز ازيا ويىندارىندا سپورت جارىستارىن وتكىزىپ, تاعى دا دۇنيە جۇزىنە كەڭىنەن تانىلدىق, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. قازاقستاندا ازيا ەلدەرى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىندا باس قوسقالى وتىر. وسى­نىڭ بارلىعى تاۋەل­سىز­دى­گى­مىز­دى العالى بەرگى بىرلىكتىڭ ارقا­سىن­دا جۇزەگە استى. ەكونوميكا­مىز­دىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ ارقا­سىندا مۇمكىن بولدى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانى مەن تىنىشتىقتىڭ ارقاسىندا ىسكە استى. بىزگە بۇكىل دۇنيە ءجۇزى كوز تىگىپ وتىر. ءبىز دىندەر سەزىن جانە ءتۇرلى حالىقارالىق جيىنداردى ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزدىك. سون­دىق­تان دا كۇللى الەم قازاق­ستانعا ىلتيپاتپەن قارايدى. وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىندا, اۋىلداردا, اۋدانداردا, قالالاردا مەرەكەلىك ءىس-شا­را­لار ءوتىپ جاتقانىن اتاپ وتە كەلىپ, مەرەكەگە جيىلعان حالىقتىڭ بار­لىعىن دا قۇتتىقتاپ, بەرەكە-بىرلىك تىلەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا جا­سايتىن جۇمىستار مەن اسۋلار ءالى دە كوپ. مىنا شىر اينالعان ءدۇ­نيەدە ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردى باس­تان وتكەرىپ جاتقان كەزدە, ءبىز­دىڭ ەلدە باعدارلامالار مەن ءون­دىرىستەر ىسكە اسىرىلۋدا. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستانداعى بىرلىكتىڭ ارقاسىندا. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى,  التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى», دەگەن اتا-بابا­لارىمىزدا ءسوز بار. سون­دىق­تان دا, بىرلىگىمىز نىعايا بەرسىن, ەلىمىزدىڭ ىرگەسى بەرىك بولسىن, جاس­تار باقىتتى بولسىن, بولاشا­عى­مىز باياندى بولسىن, دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى قازاق­ستان­­دىق­تاردىڭ بۇل مەرەكەنى بي­ىل جاڭاشا اتاپ ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق تاياۋدا بولىپ وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءجايت بارلىق وتانداستارى­مىز­دىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعانىن ايعاقتاپ بەردى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز «ءبىز, قازاق­ستان حالقى» دەگەن سوزدەر­دەن كەزدەيسوق باس­تالمايدى. ءبىر­لىكتىڭ, سەنىمنىڭ, كوپ­ۇلتتى قازاق­ستاننىڭ وسىنداي تۇتاس­تىعى­نىڭ ارقاسىندا ءبىز تاۋەلسىز ەل قۇرىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ بولاشاعىن سە­نىمدى ەتە تۇستىك. قالالار, اۋىل­دار سا­لىپ, ونەركاسىپتى, اۋىل شار­ۋاشىلىعىن كوتەرۋدەمىز, ۋني­ۆەرسيتەتتەر تۇرعىزىپ, بالا­لارىمىزدى شەتەلدەرمەن قاتار, سولاردا وقىتۋدامىز. وسىنىڭ بار­لىعىنا بىرلىكتىڭ, ەلىمىزدىڭ جۇ­دىرىقتاي جۇمى­لۋىنىڭ ارقا­سىن­دا قول جەتكىزىپ وتىر­مىز. ال الەمدە وزدەرىڭىز كورىپ وتىر­عان­داي, زاۋىتتار توقتاپ, ادامدار جۇ­مىس­سىز قالۋدا. ءبىز بولساق, جاڭا كا­سىپورىندار قۇرىپ, جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن جاساقتاۋدا­مىز. دۇنيە ءجۇ­زىندە  ءدىني جانە ۇلتارالىق تۇسىنىسپەۋ­شىلىك سال­دا­رىنان قاقتىعىستار ورىن الىپ, قان توگىلۋدە. ءبىز تۇتاستىقتىڭ ءۇل­گى­سىن كورسەتىپ وتىرمىز. بۇگىندە قازاقستاندا تۇرىپ, ءومىر ءسۇرۋ كىم-كىم ءۇشىن دە ءمار­تە­بە. ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ بو­لاشاعىن بەكەم ساناسا, بالا­لا­رى­نىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قاراي­دى. ءبىز قازاقستان­دىق­تار­دىڭ جۇ­مىسى, ءۇيى بولۋى ءۇشىن, مامان­دىق يەلەنۋى ءۇشىن, ءوزىنىڭ بالالارىن جاڭا كاسىپتەرگە وقىتۋى ءۇشىن جۇمىس­تانۋدامىز. بالالارى­مىز­دىڭ وزىق مەديتسينا مەكەمەلەرىندە, وزىق مەكتەپتەردە وقىعانىن قالايمىز جانە سولاردى قۇرۋ ۇستىندەمىز. ءبارىن جاساپ بولعان جوقپىز, بىراق جاساپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىز, مەنىڭ جولداۋىم, 2020 باعدارلاماسى ءبىز جاقسىراق, تىنىشىراق ءومىر سۇرۋگە باعىتتالعان, دەدى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى. جاسامپازدىق ىستەرى ءۇشىن تا­عى دا بىرلىك, باۋىرلاستىق, بار­لىق حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى قا­جەت ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىرىلدى. كە­لىڭىزدەر, وسى مەرەكەلەردە ءبىر-ءبى­رىمىزگە دەگەن وسى ءسۇيىس­پەن­شى­لىك­تى, قۇرمەتتى كورسەتەيىك. بۇكىل الەمگە تۇ­تاستىعىمىزدى ايعاق­تاي­ىق. وسىلاي دەگەن ەلباسى ءبۇ­گىندە ءبىزدىڭ تولەرانت­تى­لىعى­مىز­دى, بىرلىگىمىزدى, بارلىعىمىز­دى تۇتاستىرىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى تاماشا ورگاننىڭ جۇمىسىن سىرت­تا­عىلار وقىپ, ۇيرەنىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەن اتا-بابامىزدان قالعان قا­عي­داتتى ۇس­تانساق, بولاشاعىمىز باياندى بولادى. جاستارىمىز با­قىتتى بولادى. ەلىمىز مىقتى بو­لادى. بۇدان ءارى دە قازاق­ستاننىڭ دارەجەسى مەن مەرەيى ارتا بەرەدى. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بول­سىن, بارلىقتارىڭىزعا جاق­سى­لىق تىلەيمىن, دەپ اياقتادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇدان كەيىن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىنداعى الاڭعا جينال­عان مىڭداعان قازاقستاندىق مەرەكەلىك شارالاردى تاماشالادى. ياعني, بۇل كۇنى ەلدىڭ ەكونو­مي­كا­لىق جانە ساياسي الەۋەتىن دا­مى­تۋعا, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەن­دەۋىنە كۇش جۇمساپ جۇرگەن قا­زاقستاندىقتار, اتاپ ايتقاندا, قۇ­رىلىسشىلار, كاسىپ­كەرلەر, جول-قۇرىلىس, كولىك, ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالا­لارىنىڭ وكىلدەرى, سپورتشىلار مەن ستۋدەنتتەر مەرەكەلىك سي­پات­قا ساي بەزەندىرىلگەن الاڭ جانە تاۋەلسىزدىك داڭعىلى بويىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. ماسەلەن, «بولا­شاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» دەگەن ترانسپارانتپەن مەرەكەلىك شەرۋدىڭ شىمىلدىعىن اشقان قۇرىلىسشىلار كولونناسىنىڭ قاتارىندا «بايتەرەك -2007», «نورد ديالوگ», «سەمبول ينشاات», «شار-قۇرىلىس», «استانا-ال­كور», «ASI», «G max company», «ۆەن», «Abinukas», «التىن ءححى» كومپانيا­لارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولدى. سالتاناتتى شارا ەلورداداعى ءتۇرلى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ شىعار­ماشىلىق ۇجىمدارى مەن قازاقستاندىق ەسترادا جۇلدىز­دا­رى­نىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. ءلايلا ەدىلقىزى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.   الماتى الاتاۋ مامىردىڭ ىستىق دەمىنە بال­قىپ ماناۋراعانداي. ابىز تاۋدىڭ ەتە­گىندەگى الماتى كەۋدەسىنە قىزىل-جاسىل گۇل تولىپ, سان ءتۇرلى بۇلبۇل قۇس قونىپ الاۋ­لاعانداي. مۇندا قازاقستان حالقى­نىڭ بىرلىگىن مەرەكەلەۋ سالتا­نات­تى شەرۋمەن باس­تالدى. شەرۋ تولقىنى «استانا» الا­ڭىنا قۇيىلىپ, وندا ءوتىپ جاتقان  نەگىزگى مەرەكەلىك جيىندارعا ۇلاستى. شەرۋ جورىعىنا 500 بايكەر, ۆەلوسيپەدشىلەر مەن سپورت­شى­لار, ۇرمەلى وركەستر, ەتنو­ما­دەني بىرلەستىكتەر وكىل­دەرى, اۋدانداردىڭ اكىمدەرى مەن قالانىڭ قۇرمەتتى تۇرعىن­دارى – بارلىعى 30 مىڭنان استام ادام قاتىستى. قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ الما­تى­لىقتاردى بىرلىك كۇنىمەن قۇتتىقتاي كەلە, قازاقستاندا 120-دان استام ۇلت پەن 40 كونفەسسيا وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. وڭتۇستىك استانانىڭ وزىندە 27 رەسپۋب­ليكالىق جانە 35 قالالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جا­نىندا قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ ءجو­نىن­دەگى 18 جەكسەنبىلىك مەكتەپ, ەتنوستىق ءۇش ورتا مەكتەپ بار. باسقا ۇلتتار تىلدەرىندە 9 گازەت جانە 2 جۋرنال شىعادى, تەلەديدار 5 تىلدە, راديو 7 تىلدە حابار تاراتادى. – «ءبىز بۇگىن ىزگىلىك پەن بەيبىتشىلىكتى, حالىقتىڭ بىرلىگىن, مادەنيەتتەردىڭ سا­ن­الۋاندىعىن جانە ءوزارا ۇشتاسا بايۋىن پاش ەتەتىن مەرەكە – قازاقستان حالقى­نىڭ بىرلىگى كۇنىن اتاپ وتۋدەمىز. بارلى­عى­ڭىز­دى وسى جارقىن كۇنمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ايتقانداي, 1 مامىر – 20 جىلدا قۇرعان ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز, تۋعان قازاقستانىمىزدىڭ ەڭ باستى مەرەكە­لەرى­نىڭ ءبىرى»,– دەدى ا.ەسىموۆ. حالىقتىڭ سالتاناتتى شەرۋى اياقتال­عاننان كەيىن قالانىڭ بارلىق ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتى­سۋى­مەن دوس­تىق فەستيۆالى باستالدى. مەرەكەگە جينالعاندار قۇيقىلجىعان بي مەن قا­لىق­تاعان انگە كەنەلدى. سو­نىمەن قاتار, «استانا» الاڭىندا ۇلت­تىق تاعامدار فەستيۆالى دە تاڭداي قاق­تىرىپ, وندا تاڭ­داۋلى ۇلتتىق مەيرامحانالار كوز تارتار عاجاپتارىن ۇسىندى. سونداي-اق جۇرت ەتنومادەني بىرلىكتەر­دىڭ قولدانبالى ونەر كورمەسىن قىزىعا تاماشالادى. قورعانبەك امانجول. * * * اقتاۋ قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى قۇرمەتىندەگى ءىس-شارالار ماڭعىستاۋ جەرىندە ءساۋىردىڭ 23-ىنەن باستاۋ الدى. بۇل جىلعى, ياعني تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى بىرلىك مەرەكەسى ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تۇسەتىندەي شارالارمەن ايشىقتالدى. وبلىس ورتالىعىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى اۋدان, قالالارعا ارنايى بارىپ, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كورسەتتى. بۇل رەتتە داعىستان, ۋكراين, تاتار, گرۋزين, قىر­عىز  ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى كوپ­شى­لىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعا ءبىلدى. وبلىس ورتالىعىن عانا ەمەس, ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلدى. اقتاۋداعى 1 مامىر كۇنگى مەرەكەلىك شەرۋ ءسان-سالتاناتىمەن باستالدى. پرەزيدەنت داڭعىلى بويىمەن ساپ تۇزەپ, استانا الاڭىندا قۇرىلعان ءساندى ساحناعا دەيىن ءجۇرىپ وتەتىن شەرۋشىلەردە شەك بولمادى. ونى بارابانشىلار مەن ءۇر­مەل­ى اسپاپتار وركەسترى باستادى. اتار­با­نىڭ ۇستىندەگى بيىك شاڭىراقتىڭ اس­تىن­دا 5 ساۋىردە «ەگەمەندە» ەلباسىنا اق باتاسىن بەرگەن 105 جاستاعى ءنازيحان بەكەجانوۆا انامىز ۇل-قىز, نەمەرە, شوبەرەلەرىمەن جايعاسىپتى. ال شا­ڭى­راقتان شۋاق شاشىپ تۇرعانداي القىزىل لەنتالاردى وبلىستاعى 20 ەتنو­مادەني بىرلەستىك وكىلدەرى ۇستاپ كەلەدى. مىنبەر جانىنا توقتاعان تۇستا عاسىر جا­سا­عان انا كوپ ۇلتتى حالقىمىز بەن كە­مەڭ­گەر كوشباسشىمىزعا اق باتاسىن بەردى. بيشىلەر «ىنتىماعى جاراسقان» ات­تى تەاترلاندىرىلعان كورىنىستى كور­سەتىپ, 100 دومبىراشى كۇي اتاسى قۇرمان­عازى­نىڭ «سارىارقا» جانە «اداي» كۇيلەرىن تارت­قان سوڭ شەرۋ ودان ءارى جالعاستى. شەرۋشىلەر قاتارىندا ايماقتىڭ ايگىلى ارداگەرلەرى, ونەرپازدارى, سپورتشىلارى ءجۇردى. سالتاناتتى شەرۋگە بەلسەنە قاتىس­قان ستۋدەنت جاستار دا, ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى دا الاڭنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, شالىقتادى. مەرەكەلىك شەرۋ اياقتالى­سى­مەن «استانا» الاڭىنداعى ساحنا ءتورى­نە وبلىس, قالا مەن «نۇر وتان» حدپ موف باسشىلارى, ەڭبەك ارداگەرلەرى كوتەرىلدى. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى يۋسۋپ شاحشاەۆ جينالعانداردى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, ساحنا تورىنەن وتان, تۋعان جەر, دوستىق تۋرالى اندەر شالقىدى. بۇل كۇنى الاڭعا جينالعان حالىقتىڭ كوڭىلدەرى كوتەرىڭكى, جۇزدەرى جارقىن بولدى. اقتاۋ اسپانىندا ءان قالىقتاپ, مەرەكەلىك سالتانات قىزىعى ءتۇن ورتا­سىنا دەيىن اياقتالعان جوق. جولامان بوشالاق. * * * اقتوبە كۇن ساناپ كوركەيىپ, جاسارىپ, جاڭ­عىرىپ كەلە جاتقان اقتوبە قالاسى  قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا بۇرىنعىدان گورى دە كورىكتەنىپ كەتكەندەي. قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى مەن الاڭدارى وزگەشە ءبىر تۇرگە ەنىپ, كوكتەمنىڭ شۋاعىنا مالى­نىپ,  جاسارا تۇسكەن.  قىزىلدى-جاسىل­دى تۋلار جەلبىرەپ, ءار ءتۇرلى ۇرمە شارلارمەن بەزەندىرىلگەن قالا كوشەلەرى ون­سىز دا كوركەم قالانىڭ  اجارىن اشىپ, اينالاعا وزگەشە ءبىر ادەمىلىكتىڭ, سال­تاناتتىڭ رەڭكىن بەرەدى. قاشاندا مەرەكەلىك سالتاناتتىڭ  ساياباعى ىسپەتتى قالا­ن­ىڭ ابىلقايىر  حان داڭعىلى بويى  قول­دارى­نا ترانسپارانتتار مەن جا­لاۋ­لار, قىزىل­دى-جاسىلدى شارلار ۇستاعان, ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن  حالىققا تولدى. جان-جاقتان اعىلعان جۇرت «مير» ساۋدا ورتالىعى ماڭىنا جينالدى. ءۇش مىڭنان استام ادام باس قوسقان شەرۋ وسى ارادان باستالىپ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتىن­داعى ساياباقتا اياقتالدى. ساياباقتاعى كونتسەرتتىك  ساحنا الدىن­دا سەگىز ەتنو-مادەني بىرلەستىكتىڭ بيشىلەرى ءوز حالقىنىڭ بيىمەن شىعا كەلگەندە دوستىق پەن بىرلىكتىڭ لەبى ەسىپ جۇرە بەرگەندەي بولدى. مىڭ بۇرالعان قازاق ءبيى ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, پولياك, تاتار-باشقۇرت, قىزۋ قاندى تاۋ حالىق­تارىنىڭ  بيلەرىمەن جالعاسىپ, جارا­سىم تاۋىپ جاتتى. ساياباققا جينالعان حالىق الدىن­دا قالا اكىمى ارحيمەد مۇ­حامبەتوۆ ءسوز سويلەپ, مەرەكەلىك سال­تاناتقا جينالعان­داردى قۇتتىقتادى. ول ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا اقتوبەلىكتەردىڭ بارشا قازاقستاندىقتار سياقتى ەرەكشە دايىندىقپەن, تاماشا تابىسپەن باراتى­نىن جەتكىزدى. مەرەلىك سالتاناتقا جينال­عان حالىق ءار ۇلتتىڭ ءانى مەن ءبيىن, قازاقتىڭ كۇيىن تاماشالادى. سان الۋان تۇرگە بولەنگەن ساياباقتا وبلىستى مەكەندەگەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى  وسىلايشا تىلەك توعىستىرىپ, نيەت بىرىكتىردى. جالپى, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى بۇرىنعىدان وزگەشە ءوتتى. ساتىبالدى ءساۋىرباي. * * * اتىراۋ اتىراۋ جۇرتشىلىعى بۇل مەرەكەنى جىل سايىن اسىعا توسادى. ويتكەنى, بۇل –دوستىقتىڭ, بىرلىكتىڭ مەرەكەسى. ءدال وسى مەرەكەدە ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەرەكشە ءبىر تولقىنىسپەن, ەرەكشە شابىتپەن بار ونەرىن ورتاعا سالۋعا تىرىسادى. بۇل جولى ءدال وسىلاي بولدى. ايتقانداي, اتىراۋ­داعى مەرەكەلىك شارانىڭ الدىن­دا جۇرت­شى­ل­ىق شەرۋدى تاماشالادى. شەرۋگە قاتى­سۋ­شىلار بەيبارىس سۇلتان ەسكەرتكىشى ال­دىنا جينالدى. ءدال وسى جەردەن ساتباەۆ داڭعىلىن بويلاپ, شەرۋشىلەر يساتاي-ماحامبەت الاڭىنا   بەت ال­دى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, دەپۋتاتتار, 17 ەتنومادەني ورتالىق وكىل­دەرى, ءار سالاداعى كاسىپورىن-مەكەمەلەر ۇجىم­دارى, وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى-بارلىعى 17 كولوننانى قۇراعان شەرۋشىلەر اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن ەلەگەن جوق. اۋا رايى دەمەكشى, بۇل كۇنى اتىراۋ­دا جاڭبىر جاۋىپ تۇردى. بىراق مەرەكەلىك شارانى تاماشالاۋعا جينالعان جۇرت­شى­لىق ونى جاقسى ىرىمعا بالادى. «جاڭ­بىر­دىڭ جاۋعانى كەدەرگى ەمەس. كوكتەن جاۋىپ تۇرعان نۇر عوي بۇل», دەيدى جارا­سىمدى ۇلتتىق كيىمى تال بويىن سۇلۋلان­دىرىپ, الابۇرت­قان ءجۇزى بۇرىنعىدان نۇر­لانا تۇسكەن ۋكراين قىزى سۆەتلانا ۆاحنەن. ول ءبۇ­گىن ەرەكشە قۋانىشتى.  جۇرت­شى­لىق ال­دىن­دا «ءدوۆىرا» ۋكراين ەتنو­ما­دەني بىرلەستىگىندەگى زامانداس-قۇربى­لارى­مەن بىرگە ءوز تىلىندە ءان شىرقادى. ءان ايتا ءجۇرىپ, دوڭگەلەنە بيلەدى. بۇل جولعى مەرەكەلىك شارانىڭ ورنى بولەكتىگىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ءوڭىر جۇرتشىلىعىن مەرەكەمەن وب­لىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «نۇر وتان» حدپ اتىراۋ وبلىستىق فيليا­لى­نىڭ توراعاسى بولات داۋكەنوۆ قۇت­تىق­تادى. وسىدان كەيىن مەرەكەلىك شارا­نىڭ كورىگىن ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى قىزدى­رىپ الا جونەلدى. ءبىرى اۋەلەتە ءان شىر­قا­سا, ەندى بىرەۋلەرى, اسىرەسە, تاۋ حالقى­نىڭ جاس ورەندەرى ۇلتتىق بيىمەن جۇرت­شى­لىق كوڭىلىنە جىلى اسەر قالدىردى. وڭىردەگى 17 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ وكىل­دەرى ءبىر-بىرىنەن قالىس قالماي, ۇلتتىق ونەرلەرىن بىرىنەن ءبىرى اسىرا كورسەتتى. جولداسبەك شوپەعۇل. * * * كوكشەتاۋ مەملەكەتىمىزدىڭ, ءار وشاقتىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەلەرىن تاۋەلسىزدىك الاڭىنان باستايتىن كوكشەلىكتەر قازاقستان حال­قىنىڭ بىرلىگى كۇنىن كادۋىلگى قۇت شارالاردان وزگەشەلەۋ اتاپ ءوتتى. ورتالىق اباي كوشەسى باستان-اياق جابىلىپ, بار جاساۋىن تاعىنىپ جارقىراپ تۇر. بۇگىن ەرتەرەك شىققان كۇننىڭ التىن شاپاق­تارىنا مالىنعان قالا جۇرتشىلىعى جاراسىمدى شەرۋ قۇرىپ, ابىلاي ەسكەرتكىشىنە باسىن ءيىپ, «تاۋەلسىزدىكتىڭ» تورىنە وزدى. كوك تۋلارمەن قاتار, «بىرلىگى جاراسقان قازاقستان!», «ۇرانىمىز – دوستىق, تۋىمىز – بىرلىك!» ۇرانىن كوتەرگەن كوپ ترانسپارانتتار كوڭىلدى كوككە ورلەتەدى. – وسى رۋحتاندىرۋشى ۇرانداردا مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ماقساتى ايقىن­دالىپ, بولاشاعى بەينەلەنىپ تۇرعان­داي, – دەيدى قۋانىش تولقىنىندا قاتار كەلە جاتقان «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق في­ليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ساياساتتانۋشى عالىم شويكين. وبلىسىمىزدا 9 ساياسي پارتيا, 300-ءدىڭ ۇستىندە ءدىني بىرلەستىك, 161 ەتنو­مادەني بىرلەستىك تىركەلگەن. ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆ جەتىس­تىك­تەرىمىزدىڭ بارلىعىن ۇلتتار مەن ۇلىس­تاردىڭ مىزعىماس دوستىعىمەن, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگىمەن بايلانىستىراتىنى عانيبەت. بىزدە قاي ۇلت بولسىن ەركىن داميتىنى, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, بايى­تا بەرەتىنى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن. ايتكەنمەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالابى, ۋاقىت ءۇنى سول دوستىعىمىزدىڭ موينىنا ورتاق بولاشاققا قىزمەت ەتۋ قۇندىلىعىن جۇكتەپ وتىرعاندىعى كەلە­شەكتىڭ كەمەل ساياساتى دەۋىمىز كەرەك. ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, كورەي, ءازىر­بايجان, تاتار, نەمىس, تۇرىك, پولياك, ارميان, تاعى باسقا ۇلىستاردىڭ شاڭىراق­تارىنا باقىت تىلەي «قازاق اۋىلىنا» جەتكەنىمىزدە شاڭقاي ءتۇس بولدى. ءبىرجان ءانى بيىكتەپ, «قاراجورعا» بىل­قىلداپ, قارا قازان قايناپ جاتىر... «دوستىق» ەتنوقالاشىعىنىڭ ءسان-سالتاناتىن تا­ما­شا­لاعان قاۋىم «ماق­ساتى ءبىردىڭ – رۋحى ءبىر» اتتى قازاقستان حالقىنىڭ دوستىق فەستيۆالىن وتكىزدى. مىڭ سان حالىقتى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى, كىشى اسسامبلەيا توراعاسى سەرگەي دياچەنكو, پارلامەنت سەناتىنىڭ دە­پۋتاتى سەرىك اياعانوۆ, قازاقستان حالقى اسسامب­لەيا­سىنىڭ مۇشەسى گەريحان يانديەۆ, اقىن الماس تەمىرباي قۇتتىقتادى. الاڭداعى شاڭىراقتان ءزاۋلىم شارلار ۇشىپ, حالقىمىزدىڭ ارمان-تىلەگى مەن اق نيەتىن اۋەلەتىپ بارا جاتتى. باقبەرگەن  امالبەك. * * * قاراعاندى ەلىمىز ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا­لاردىڭ سالتاناتى ادەتتە قالانىڭ باس كوشەسى بۇقار جىراۋ داڭعىلى بويىندا وتەدى. وندايعى ساتتەردە ول ءاردايىم بارشانىڭ شالقىعان كوڭىلىنە بولەنىپ, نۇر ويناعان جۇزدەرمەن جارقىراپ اسەم كۇيگە ەنەدى. ال جىلدىڭ ەڭ ءبىر تاماشا مەرەكەلەرىنىڭ  ءبىرى – قازاقستان حالقى­نىڭ بىرلىگى كۇنگى جاپپاي شاتتىق ءسانى ءتىپتى دە جاراسىپ, جايناپ,  ورتاق قۋا­نىش بىرىكتىرگەن مىڭ­داعان جۇرەكتەر ءلۇپىلى بۇكىل شاھاردى  جاڭعىرىق­تىرىپ اكەتتى. «شاحتەر» ستاديونى جاعىنان باس­تال­عان بۇقارالىق شەرۋدە وڭىردەگى 20 وبلىس­تىق   جانە ايماقتىق  36 ەتنوما­دەني بىرلەستىك وكىل­دەرى, قالىڭ قاۋىم قاتار قادام باستى. سان ۇلتتار مەن ۇلىستار ازامات­تارىنىڭ ءبىر اكە مەن شەشە بالاسىنداي ءتوس تۇيىستىرگەن قۇ­ش­اقتارى, باۋىرمالدىق پەيىلدەرى تۋىس­قان­دىقتى, سىيلاستىقتى تاعى ءبىر پاش ەتكەندەي ەدى. شىندىق سولاي. الىپ ءوندىرىس­تىڭ ىرگەتا­سى قالانعان شاقتا, سوعىس جىل­دا­رىن­دا سىنالعان, قازاقستان ماگنيت­كا­سى­نىڭ دومنا پەشتەرى الدىندا شىڭدالعان, تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا بەرىككەن دوستىق­تىڭ تامىرى تەرەڭدە, ءمانى اركىمگە ىستىق. – مەن قاراعاندى مەملەكەتتىك تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيمىن. كەن ينجەنەرى بولماق تالابىم بار. ءومى­رىمدەگى ۇلكەن قۋانىشىم – مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىندىگىم. سونىڭ ارقا­سىندا قازاقى ورتاعا سىيلىمىن. ماعان قاراپ قىزىعۋشىلار كوپ. قازاقشا ءسوي­لەي بىلۋگە قۇشتار. شامام كەلگەنشە قاتارىما تارتۋعا  تىرىسامىن. بىرلىگى­مىزدىڭ تىرەگى رەتىندە قادىر تۇتۋعا ۇندەيمىن,  – دەدى نيكولاي سمولين. كوڭىلدەرى كوكتەم شۋاعىنداي نۇرلى ورتادا شەتەلدىك مەيماندار دا از  ەمەستىگى بايقالدى. كەزىندە گەرمانياعا قو­نىس اۋدارىپ, ەندى قايتا ورالۋ ويىن­داعى پاۆەل فەلدەنىڭ:  «مىنە, شىنايى سىيلاستىق دەپ وسىنى ايت. سونى سا­عىنىپ قالىپپىز»,  دەۋى  جۇرەكجاردى جالعىز سىر ەمەس-ءتى. ايقىن نەسىپباي. * * * قوستاناي «...سەندەگى سەمسە مىڭ جۇرەك, كەلگەندە قايتا كوكتەمىڭ, ءبۇر جارار تاعى دۇركىرەپ!» قوستانايدا اقىن ولەڭ وقىپ تۇرعانداي! ءساۋىردىڭ   ارا-تۇرا سوعىپ تۇرعان  وكپەك جە­لى ساپ تىيىلىپ, كوك زەڭگىر اسپان شايداي اشىلعان. تال-قايىڭ كوك تورعىن ءشالى جامىلعانداي,  جەردىڭ كوگى دە  دۇركىرەي كو­تە­­رىلگەن. تابيعاتتىڭ جىلدا قايتالا­نىپ, جىل­دا تابىندىراتىن  عاجاپ سۇلۋلىعى  ادام­­دار­دىڭ كوڭىل-كۇيىمەن استاسقان سەكىلدى. قوستاناي كوشەلەرىندە  حالىق بىرلىگى  مەرەكەسى سالتانات قۇردى. قولدارىنا شار, جالاۋشا ۇستاپ شىققان قوستاناي­لىقتار قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا جي­نال­دى.  ۇدەتكىشتەن شارتاراپتى شار­لا­عان ءان  مەن اۋەن دە  مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيدى اس­پانداتتى.  «قازاقستاننىڭ بىرلىگى جاسا­سىن!», «بەيبىتشىلىك, دوستىق, ەڭبەك!»  دەگەن, تاعى باسقا دا  ترانسپارانتتار,  «نۇر وتان» حدپ  جالاۋى حالىقتىڭ بىرلىگىن پاش ەتىپ تۇرعانداي. كوپشىلىك جۇرت ۇلتتىق كيىمدەر  كيىپ كەلىپتى.  ءار ۇلتتىڭ كيىمى وزىنشە ءساندى, ەرەكشە. –قازاقستاندىقتاردى بۇگىنگى مەرەكە ولاردىڭ ۇلتىنا, تۇرىنە, ءدىلى مەن دىنىنە قاراماي ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرەدى.  ەلىمىزدە  سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءبىر اتا­نىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى  ءومىر ءسۇرىپ وتىر.  سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ولاردىڭ ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن, سال­تىن, مادەنيەتىن ۇمىتپاي دامىتۋعا بار­لىق جاعداي جاسالعان. وسىنداي ءمۇم­كىن­دىكتىڭ باعاسىن ءبىلۋ, دوستىقتى  قاس­تەر­لەۋ – ارقايسىمىزدىڭ  پارىزى­مىز, – دەدى  ايماق باسشىسى سەرگەي كۋلاگين. – ءبىزدىڭ  كەڭەس وداعى كەزىندە جوعالت­قانىمىز كوپ بولدى. ءتىلىمىزدى, ءداستۇرىمىزدى ماقۇرىم ەتتىك. بىراق ەڭ ماڭىزدىسىن ساقتاپ قالدىق, ول – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز. ساردار ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىزگە راحمەت, – دەيدى ۋكراين حالقىنىڭ وكى­لى, قۇرمەتتى كونسۋل اناتولي تاراسەنكو. مەرەكە كۇنى قوستانايلىقتار ءتۇرلى ۇلت  وكىل­دەرىنىڭ  كۇشىمەن قويىلعان كونتسەرتتى تا­ماشالادى. ءان دە  دوستىق ەلشىسى ەمەس پە؟ ءنازيرا جارىمبەتوۆا. * * * قىزىلوردا «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەيدى ءبىزدىڭ جۇرت. ەلدىككە, بىرلىككە, ىنتىماق پەن تاتۋلىققا شاقىراتىن, حالىقتى ۇيىستىراتىن, ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىستىراتىن داستۇردەن قاشۋ­دىڭ قاجەتى جوق. كەڭەس زامانىنداعى سونداي مەرەيلى مەرەكەنىڭ ءبىرى – 1 مامىر بولاتىن. جۇرت تايلى-تۇياعى قالماي الاڭعا شىعاتىن ەدى. بار اسەم كيىمدەرىن كيىپ, جالاۋشالارىن الىپ, ءماز-مەيرام كۇي كەشەتىن. دەگەنمەن, بۇل سالت سول زامانمەن بىرگە تاريح قويناۋىنا كەتكەندەي-ءتىن. بىراق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى تاپسىر­ما­سى­مەن بيىلدان باستاپ, ۇزىلگەن ءداستۇر جالعاسىن تاپتى. سولايشا, قازاقستان حال­قىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى بۇكىل وبلىس كولەمىندە كەڭ سالتاناتپەن اتالىپ ءوتتى. كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە سالتانات­تى شەرۋ باستالدى. تالاي زۇلماتتى كوزبەن كورگەن, ەلى ءۇشىن ەتىگىمەن قان كەشكەن ارداگەرلەر باستادى شەرۋدى. ءاردايىم الدىڭعى شەپتەن كورىنەتىن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ىدىرىس قاليەۆ اقساقال باستاپ شىقتى. ونان كەيىن «قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرمەتتى» ازامات­تارى ساپ تۇزەدى. وسىلايشا سالتاناتتى شەرۋ باستالىپ كەتتى. قازاقستان – ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ با­لا­سى مەكەن ەتكەن قۇت قونعان ولكە. الاۋىز­دىقتان ادا, بىرلىگى بەكەم, ىنتىم­اعى جا­راس­قان جۇرتىمىز بۇگىندە ءبىر ءۇيدىڭ بالا­سىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي بولىپ كۇن كەشىپ جاتىر. شەرۋدى وبلىستاعى 11 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ وكىلدەرى جالعاس­تىردى. ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, «قازاقستان – دوستىق شاڭىراعى» دەپ ۇرانداعان ۇلت وكىلدەرى مەرەكەنىڭ مەرەيىن اسىردى. جال­پى, شەرۋگە 4 مىڭنان اسا ادام قاتىستى. اۋقىمدى ءىس-شاراعا وبلىس شەڭبەرىندەگى ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ات­سالىستى. ال سالتاناتتى شەرۋدى ايماق باسشىلارى قابىلداپ الدى. قىزىلوردا جەرىندەگى سالتاناتتى ءىس-شا­را ونان سوڭ مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاس­تى. 80-جىلدارداعى انگە بيلەگەن حالىق ەسترا­دا جۇلدىزدارىنىڭ اندەرىن تىڭداپ, تارقاستى. ەرجان بايتىلەس. * * * ورال   ورال وڭىرىندە 1 مامىر قارسا­ڭىن­داعى كۇندەر دە, بىرلىك مەرەكەسىنىڭ ءوزى دە الۋان ءتۇر مەن تەرەڭ مازمۇنعا تولى بولدى. ءدال وسى تۇستا وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى كەڭەسى مەن دوس­تىق فەستيۆالى وتكىزىلىپ, وندا تاۋە­ل­سىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا قول جەتكەن قۇندىلىقتاردى قادىرلەۋ جانە ونى ودان ءارى بايىتۋ تۋرالى وي-پىكىرلەر قوزعالدى. ال 1 مامىر كۇنى ورال قالاسىندا ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ ۇلكەن شەرۋى ءوت­كىزىلدى. ول بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ بارلىق كورىنىستەرى اقجايىقتا سالتانات قۇر­عانىن پاش ەتكەندەي اسەر قالدىردى. – قازاقستاندىقتاردى العا باستاي­تىن, جەڭىستەرگە جەتەلەيتىن, ءارى ولاردى ورتاق ماقساتقا توپتاستىرا الاتىن قۇدىرەت اسقاق رۋح پەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم دەپ تۇسىنەمىن. وسى ەكەۋىنىڭ شوعىن ۇرلەپ وتىرۋ قاي كەزدە دە قاجەت. بۇل تۇرعىدا ءدال بۇگىنگىدەي ءسانى مەن سالتاناتى, ءمانى مەن مازمۇنى كەلىسىم تاپقان شەرۋلەر وتكىزۋ وتە قاجەت دەپ سانايمىن, – دەيدى 87 جاستاعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى قادىر عايسين. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناستارى نىعايا ءتۇستى. بۇل فاكتورلار ەل ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. مۇ­نىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قازاقستاندى ءوز وتانىم دەپ سانايتىن ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمى بولماعان جەردە, العا باسۋ دا بولمايدى, – دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى اناتولي اۆيلوۆ. وسىنداي بىرلىگى بار ەلدىڭ بولاشاعى دا تۇعىرلى, باياندى بولماق. مىنە, ىنتىماعى جاراسقان ورال ءوڭى­رىندە كەڭىنەن اتالىپ وتكەن 1 مامىر مەرەكەسى جونىندە باتىسقازاقستاندىقتار وسىلاي تولعانادى. شىن جۇرەكتەن اي­تىل­عان وسىناۋ اق-ادال پىكىرلەر تۇسىنىك بەرۋ مەن قانداي دا ءبىر بولماسىن جۋرناليستىك ءتۇيىن جاساۋدى قاجەت ەتپەيدى. تەمىر قۇسايىن. * * * وسكەمەن وزەندەر ورنەكتەگەن وسكەمەن ەرەكشە تۇرلەنىپ, رەسپۋبليكا الاڭىنا جۇرت سىيماي كەتكەن. كەنەت مەرەكەلىك شەرۋدى جۇرگىزۋشى قايرات لۇقپانوۆتىڭ داۋىسى جاڭعىرتىپ جىبەردى. «التى الاشتىڭ بالاسى, قاۋىمداسقان كۇنى – بۇل. ءبىر-بىرىمەن جاراسىپ, باۋىرلاسقان كۇنى – بۇل! كوك اسپاندا تۋلاردىڭ, جەلبىرەيتىن كۇنى – بۇل. ەلىم دەگەن ۇلداردىڭ. ەلجىرەيتىن كۇنى – بۇل!». سول-اق ەكەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن «مەن – قازاقستان پات­ريو­تىمىن» اتتى مەرەكەلىك شەرۋ باس­تا­لىپ  كەتتى. ول ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. رەسپۋبليكا الا­ڭىنا كوپتەن بەرى حالىقتىڭ وسىنشاما مول جينالعانىن كورمەگەن ەدىك. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى مەرەكە شەرۋى جاڭا ۇلگىدە, جاڭاشا سيپاتتا ءوتتى. ءار ۇجىم, مەكەمە, كاسىپورىندار مەن ۇيىم­دار وزدەرى شىعا­راتىن ونىمدەر جايلى پلاكاتتار مەن سۋرەتتەردى كوتەرىپ العان, «كازتسينك», تيتان-ماگني, «ءۇلبى مەتاللۋرگيا» زاۋىتتارى­نىڭ ەڭبەككەرلەرى جىل باسىنان جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ديكتور ءار ۇجىم مەن مەكەمەلەر جايلى داۋىس كۇشەيتكىش قۇرال ارقىلى حاباردار ەتىپ تۇردى. شەرۋ اياقتالعان سوڭ وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ جينالعانداردى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان وڭدى ىستەرمەن تانىستىردى. دوستىق ۇيلەرى مەن ونەرپازدار ساحنا تورىنە شىعىپ, ءان مەن بيدەن شاشۋ شاش­تى. ءبىر مىڭنان استام جاس «قارا­جورعانى» بيلەدى. وڭداسىن ەلۋباي. * * * پاۆلودار قاي ۇلت وكىلى بولسىن جەردىڭ, ەلدىڭ بىرلىگىن جاراستىرعان,  ارينە, دوستىق, تاتۋلىق دەپ جاۋاپ بەرەرى ءسوزسىز.  جالپى, اۋەلدەن ورىس پەن قازاعى ارالاس تۇرىپ كەلە جاتقان پاۆلودار وبلىسى دوستىقتىڭ, تاتۋلىقتىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. ءبىر بۇگىن عانا ەمەس, بۇرىننان بەرى قالىپتاسقان دوستىق, قازاق حال­قىنىڭ باۋىرمالدىعى  بۇگىندە, مىنە, وسىنداي ۇلكەن مەرەكەگە ارقاۋ بولعانداي. ال  وبلىس ورتالىعىنداعى بارلىق مەرەكەلەر قاسيەتتى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى  ورتالىق الاڭنان باستاۋ الادى. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى دە وسىلاي  شىمىلدىعىن اشتى.  ەرتەڭ­گىلىك تۇپ-تىنىق بولىپ جاتقان اعىپ وزەن جاعالاۋىمەن جەڭىل اتلەتتەر «دەنساۋلىق جولىندا» اتتى مەرەكەلىك شەرۋ – سپورت­تىق جارىسقا شىقتى. جالپى, ءارتۇرلى تاقىرىپتى قامتىعان شارالار اۋقىم­دىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. اينالا اسەم بەزەندىرىلگەن.  مەرەكە دەپ وسىنى ايت دەگەندەي اسەر بەرەتىن كورىنىستەر. مىنە, ناعىز دۋمان, مەرەكە تۇسكە قاراي باستالدى. «ارمىسىزدار, ارداقتى اعايىن! بىرلىك پەن بەرەكە مەرەكەسى قۇتتى بولسىن! تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شاڭىراعى بەرىك بولسىن!» دەگەن كوككە اۋەلەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ داۋىسى مىناۋ ەلدىڭ, جەردىڭ يەسى كوكتەن سويلەپ تۇرعانداي ساڭق-ساڭق ەستىلەدى. كەڭ ەكراندى مونيتوردان ۇلتتار دوستىعىن پاش ەتكەن كورىنىستەر بەرىلىپ جاتىر. دوستىق مەرەكەسىنىڭ شەرۋىن تاۋەل­سىزدىكتىڭ قۇرداستارى – وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر باستادى. «مەن وسى شەرۋگە قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن, ويتكەنى, بىزدەر, 1991 جىلى تۋعان جاستار ءوزىمىزدى ەلىمىزگە ەگەمەندىك الىپ كەلگەندەي سەزىنەمىز», – دەيدى ستۋدەنت سالتانات نى­سان­­بەكوۆا. ۇلكەن شەرۋدىڭ ءسانى مەن ءمانى بولىپ,  ءدال ورتاسىندا ەتنومادەني ءبىر­لەستىكتەردىڭ وكىلدەرى كەلە جاتىر. بۇل كۇندە وبلىستا 19 وسىنداي ەتنو­مادەني بىرلەستىك بار. «بۇل مەرەكەنىڭ ءجونى بولەك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىزگە وسىنداي قۇرمەت كورسەتىپ, دوستىق رۋحىن كوتەردى, – دەيدى چۋۆاش گالينا ەگەروۆنا. مەن جاسىم 80-گە كەلسە دە وسى مەرەكەنى كورۋگە ارنايى كەلدىم». فاريدا بىقاي. * * * پەتروپاۆل بىرلىك مەرەكەسى بيىل پەتروپاۆلدا ەرەكشە ءسان-سالتاناتپەن, كەڭىنەن  اتاپ ءوتىلدى. مەيرام قارساڭىندا قالاداعى دوستىق ۇيىندە قازاقستان حالقى وبلىس­تىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى باس قو­سىپ, ولارعا ءوڭىر باسشىسى سەرىك ءبى­لالوۆ جىلداعى داستۇرمەن سىي-قۇرمەت كورسەتتى. سودان كەيىن ەتنومادەني ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ باسشىلارى وبلىس اكىمىنىڭ «20 يگى ءىس» باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, قازاقستان كونستيتۋتسياسى كوشەسى بو­يىنا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزدى. مە­رەكەلىك سالتانات ن.پوگودين اتىن­داعى وبلىستىق ورىس دراما تەاترى عيمارا­تىند­ا جالعاسىن تاۋىپ, وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ كەڭەيتىلگەن ءحVى سەس­سياسى بولىپ ءوتتى. وندا قىزىلجار ءوڭى­رىندە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتى­لىق­تى ساقتاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ ءجۇر­گەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى ماراپات­تا­لىپ, سوڭى مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى. 1 مامىر كۇنى پەتروپاۆلدىڭ ورتا­لىق الاڭىنا مىڭداعان قالالىقتار مەن مەيماندار  جينالىپ, مەرەكەلىك ۇلكەن باع­دارلامانى تاماشالادى. وبلىس اكىمى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باسشى­لارى­نىڭ قۇتتىقتاۋ لەبىزدەرىنەن كەيىن ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن, سالت-داستۇرلەرىن بەلسەندى ناسيحاتتاۋشى ونەر­پاز­دار مەن وسى كۇنى ۇلتى مەن ءدىنى باسقا بولسا دا ماحاببات قۇدىرەتىمەن قوسىلىپ, نەكەلەرى قيىلعان جاس جۇبايلاردىڭ بىرنەشە جۇبىنا باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. سودان سوڭ قىزىلجار وڭىرىندە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى وزدەرىنىڭ اسەم اندەرىن اۋەلەتىپ, مىڭ بۇرالعان بيلەرىن ورىنداپ, دۋماندى قىزدىرا ءتۇستى. ءاسى­رەسە, العاش رەت 200-دەن استام ورىمدەي جاس قىز-جىگىتتەر بيلەگەن «قاراجورعا» ءبيى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ شوقتىعىن ءبىر بيىكتەتىپ تاستادى. ءومىر ەسقالي. * * * سەمەي ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى ۇلىلار ەلىندە دە ءوز مانىندە سالتاناتتى تۇردە اتالىپ ءوتتى. ورتالىق الاڭدا باستالعان شەرۋ قالانىڭ ورتالىق بولىگىن تۇتاستاي دەرلىك قامتىدى. وعان 2,5 مىڭنان استام ادام قاتىستى. ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, شىرقاتا ءان سالعان ەتنومادەني  بىرلەستىك­تەردىڭ وكىلدەرى قالانى سانگە بولەدى. شەرۋگە قالا جاستارىنىڭ دا كوپتەپ قاتىسۋى مەرەكە اجارىن اشا ءتۇستى. سولايشا ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى كوكتەم, جاستىق مەرەكەسىنە دە اينالدى. ودان كەيىن مەرەيلى مەرەكە ەركە ەرتىس جاعاسىندا ءوز جالعاسىن تاپتى. مۇندا دا ءتۇرلى تىلدە اندەر مولىنان شىرقالىپ, ۇلتتىق ويىندار كورسەتىلدى. كىتاپ كورمەلەرى مەن مەرەكەلىك ساۋدا دا جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىقتى. «ەرتىس بويىنداعى, جالپى قازاقستانداعى ۇلتتاردىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنگەندەي. قاشاندا وسى جاراستىقتان ايىرماسىن», دەيدى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى عابدۋلحاق احۋنجانوۆ. قالا ورتالىعى مەن ەرتىس جاعاسىندا وتكەن دوستىق مەرەكەسىن شامامەن 30 مىڭعا جۋىق سەمەيلىكتەر قىزىعا تاماشالادى. داۋلەت سەيسەن ۇلى. * * * تاراز قازاقتىڭ «ءبىر كۇن ۇرىس بولعان ۇيدەن قىرىق كۇن ىرىس كەتەدى» دەگەن ءسوزى وت باسى, وشاق قاسىنداعىلاردى عانا تاتۋلىققا شاقىرمايدى, سونىمەن بىرگە, ىرگەلى ەل, مارتەبەلى مەملەكەتتى مەكەندەگەن حالىقتى دا بەيبىتشىلىك پەن بىرلىككە ۇندەيدى. قۇدايعا شۇكىر, حالىق دانالىعىنا نەگىزدەلگەن سارابدال ساياسات قازاق ەلىندە, مىنە, جيىرما جىل بويى سالتانات قۇرىپ كەلەدى. ال 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى قازاقستاندىق وسى ۇلى دوستىقتىڭ ۇلاعاتتى ءۇردىسىن جەر-جاھانعا تاعى جاريا ەتتى. دوستىق دەمەكشى, وبلىس ورتالىعىنداعى الاڭنىڭ «دوستىق» اتانىپ, ال ونىڭ تورىندە الىس-جاقىنمەن اندالاسىپ وتكەن ساقى مىنەز بايدىبەك ەسكەرتكىشىنىڭ تۇرۋى بىرلىك پەن تىرلىكتىڭ ۇلگىسىندەي سەزىلەدى ەكەن. كوپ ۇزاماي بەرەكەلى ەلدىڭ مەرەكەسىن ۇلىقتاعان بەيبىت شەرۋ دە باستالعان. ما­مىر مەرەكەسىنە ساي توتىداي تا­ران­عان الاڭعا «بىرلىك», «دوستىق», «ىن­تىماق», «مير», «درۋجبا» دەگەن جاقسى سوزدەرمەن كومكەرىلگەن 20 موتوتسيكلشى شىقتى. ولاردان كەيىن 20 ۆەلوسيپەدشى ساپ تۇزەدى كومپوزيتور ا.جۇبانوۆتىڭ «اق كوگەر­شىن» ءانى الديلەگەن اق كويلەكتى 20 قىز مىڭ بۇرالىپ «كوگەر­شىندەر» بيىنە كىرىسكەن. انە, ءاننىڭ قايىرماسى شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلەر ءسات­تە گۇلگە تولى سەبەتتەن اق كوگەر­شىن­دەر اسپانعا سامعادى. قۇس قانات­تارىنىڭ استىندا «جاساسىن  جاسامپاز  قا­زاق­ستان!», «اسپاندا بەيبىتشىلىك كوگەر­شىن­­دەرى سامعاي بەرسىن!», «گۇلدەنە بەر, كور­كەيە بەر, كەڭ بايتاق – قازاقستانىم!» دەگەن ۇراندار ساڭقىلدادى... بەيبىتشىلىك, بىرلىك شەرۋىن تاماشا­لاۋعا كەلگەن حالىقتى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعان جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى  قانات  بوزىمباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىر­ما جىلى ىشىندە تىگىسى سوگىلمەگەن, ءتىنى اجىراماعان وسى حالىق دوستىعىن تاماشا جەتكىزە ءبىلدى. ...شەرۋدەن سوڭ ءشول باسۋ ءۇشىن قايرات رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباق­تىڭ قاسىنداعى قىمىزحاناعا باس سۇق­قانبىز. قازاقستانداعى, ونىڭ ءبىر ايماعى جامبىل جەرىندەگى دوس­تىقتى جاريا ەتكىسى كەلگەندەي, سۆەتا اتتى سارى شاشتى قىز «قىمىز ىشەسىز بە, الدە شۇبات اكەلەيىن بە؟» دەپ قازاقشا ءتىل قاتتى. بۇرىن قانداي ەدى!؟. بۇدان كەيىن ەلدى – ەل دەپ ەمىرەنبەۋ, سول ەلدى بىرلىك پەن تىرلىككە ۇيىم­داستىرعان ەردى – ەر دەپ تەبىرەنبەۋ, ءاي, مۇمكىن ەمەس-اۋ!.. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. * * * تالدىقورعان الماتى وبلىسى. ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى تالدىقورعان قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدە, وزگەشە ءسان-سالتاناتىمەن ءوتتى.  جەتىسۋدىڭ  جاۋھار قالاسىن مەكەندەگەن جۇزدەگەن ۇلت وكىلدەرى  ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, ءان مەن جىر توگىپ, شاھاردى گۇل جايناتىپ جىبەردى. تاۋەلسىزدىك كوشەسىمەن الاڭعا بەتتەگەندەردى اسەم گۇل كومكەرگەن كوكوراي شالعىندى سايىن دالامەن عانا سالىستىرۋعا بولاتىن ەدى. مەرەكە قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى قۇرامىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, حالىقتىق ونەر ۇجىمدارى, «ۇلا­عات» اقساقالدار القاسى مۇشەلەرى مەن جەر ءجانناتى جەتىسۋ وڭىرىندە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان ۇلتتار وكىل­دەرىنىڭ بىرلىكتى تۋ ەتىپ جاتقاندىعىن تاعى ءبىر ايعاقتاپ, كوڭىل­دەردە ورىندى ماقتا­نىش سەزىمىن وياتتى دەۋگە بولادى. ورتالىق الاڭ كوز تارتارلىقتاي بەزەندىرىلگەن. اسىرەسە, قازاقتىڭ قاسيەتتى شاڭىراعىن بەينەلەيتىن كورىنىس ەرەكشە نازار اۋدارارلىق. قاسيەتتى شاڭىراق قازاقستان بولسا, مەرەكەگە بار ءسان-سالتاناتىمەن قاتىسقان ۇلتتار وكىلدەرى وعان تىرەك بولعان ۋىق ىسپەتتى. ءۇي بوس­ا­عا­سىنىڭ بەرىكتىگى تاتۋلىققا بايلانىس­تى ەكەنى داۋسىز. تۇجىرىمدى دالەل­دە­گەن­دەي, ءار ۇلتتىڭ تىلىندەگى قۇتتىق­تاۋلار شادىمان شاتتىقتى شالقىتتى. جينالعان حالىقتى وبلىس اكىمى انسار مۇساحانوۆ قۇتتىقتاپ,  شىنايى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, ۇلتارالىق سىيلا­سىم مەن جاراسىمدى ارداق تۇتقان كوپۇلتتى مەملەكەتىمىز ءۇشىن بۇل مەيرامنىڭ ءمانى زور ەكەنىنە ەكپىن بەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى ناتيجە­سىندە ەل ەكونوميكاسى سەرپىندى دامۋ ءۇس­تىندە ەكەندىگىنە, ەلىمىزدىڭ مۇنداي ۇلكەن جەتىستىككە حالىقتىڭ بىرلىگى ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنىنە توقتالدى. قۇتتىقتاۋدان سوڭ شارا «ماقساتتار بىرلىگى – رۋح بىرلىگى» اتتى مەرەكەلىك شەرۋمەن  جالعاسسا, ول قىزىقتى كونتسەرتكە ۇلاسىپ, كەشكىسىن جاستاردىڭ بي كەشىمەن ءتامامدالدى. كۇمىسجان بايجان. * * * شىمكەنت قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىنە وراي وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىس­تىق اسسامبلەيا حاتشىلىعى ۇيىمداس­تىرعان اكتسيا “قازاقستانعا ىستىق ى­قىلاسپەن” دەپ اتالدى. بىرلىك كۇنىنە وراي­لاستى­رىلعان شاراعا شاقى­رىلعان بۇرىنعى وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ قى­رىققا جۋىعى كەلدى. ءوز تاريحي وتانىنا, وزگە جەرلەرگە قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قازاقستانعا دەگەن ۇلى ساعىنىش جاتىر ەكەن. بۇگىندە ماسكەۋ قالاسىندا تۇراتىن جازۋشى اناتولي كيمنىڭ تۋعان جەرى – تۇلكىباس اۋدانىنداعى سەرگەەۆكا اۋى­لى. “مەنىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرى­شىنا جولىم ءتۇستى. كەدەندىك راسىمدەۋدە ءتول­قۇجاتىمدى ەجىكتەپ وقىپ, قازاقستان جايلى سۇرار ەدى. مەن تۇلكىباستا تۋدىم. كەيىن, ەكى جاسقا تولعانىمدا ءۇش­توبە قالاسىندا تۇراتىن اعايىن­دارىمىزعا كوشىپپىز. كورەيلەر – ەڭبەك­قور حالىق. قيىر شىعىستا باۋ-باقشا­سىن, ەگىستى القابىنىڭ ءونىمىن ەندى جيناپ الىپ جاتقان كورەيلەردى 1937 جىلى ەشقانداي جۇكسىز, مال ارتاتىن ەشە­لوندارعا تيەپ, قازاقستانعا جەر اۋدارىپتى. اتا-انامىز: ء“بىزدىڭ ءتىرى قالۋىمىزعا قازاقتار سەبەپكەر بولدى. قولىنداعى ءدامىن ءبولىستى. جانىنان جاي بەردى. وسىنى ۇمىتپاڭدار”, دەپ وتىرا­تىن. ءبىز مۇنى ۇمىتا المايمىز. وڭ­تۇستىكتەن شاقىرتۋ كەلگەندە, شا­رۋام­نىڭ ءبارىن جيناپ تاستاپ, وسىندا اسىقتىم», دەيدى ول.    وسىنداي لەبىزدەردى ىنتى­ماق كۇنى ءار ۇلت وكىلدەرىنەن ەستىدىك. ءال-فارابي اتىنداعى الاڭعا 1 مامىر كۇنى حالىق كوپ جينالدى. وبلىستاعى 21 ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرى ءسان-سالتاناتىمەن كوپشىلىك الدىنان شەرۋ جاساپ ءوتتى. سوڭى كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. باقتيار تايجان.