قارت مايدانگەر, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, توقساننىڭ تورىنە شىققان ايماقتىڭ ابىز اقساقالى بيسەمبى ءارىپ ۇلى جايلى اڭگىمە
ءبىر قاراعاندا ءومىر دەگەنىڭ دە اعىن سۋ سياقتى, استە تولاس تاپپايدى. ءلايىمدا ادامزات بالاسىنىڭ ءومىرى تولاس تاپپاي, الاساپىران دۇنيەنىڭ كۇرەس ايدىنىنداعى ماڭگىلىك مايداننىڭ تاۋسىلماعانى بەك جاقسى. ۇرپاققا ۇرپاق جالعاسىپ, جەر بەتىندەگى حالىق اتاۋلىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايا بەرگەنى بۇتىندەي ىزگى قاۋىمنىڭ تىلەگى. تاعدىرلى تاريحى ءالى كۇنگە تارازىعا تارتىلىپ, ءتۇپ-ءتۇبىرى ءالى زەرتتەۋشىلەر ەنشىسىندە جۇرگەن «قازاق» سىندى قابىرعالى حالىقتىڭ ءوز الدىنا دەربەس تۋىن جەلبىرەتىپ, ەڭسەسىن ءتۇزەمەك بولعان جاۋاپتى تۇستارىندا سوناۋ سونارى مول وتكەنگە, ياكي باعزىدان بۇگىنگە دەيىنگى ارالىققا ءبىر كوز جىبەرىپ قويعاننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق كەيدە. عۇلاما اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ:
ەسكى اقىن بىزدەن ءالى ارتىق,
ول كەزدە تۋعان بالا ارتىق.
جاسىمىزدان شال ارتىق.
تاقپاق پەن ماقال تاعى ارتىق,
سۋىرىپ سالما جاعى ارتىق, –
دەپ كەلەتىن اقيقاتپەن سۋارىلعان فالسافالىق جولدارى ويىمىزعا ورالا بەرەتىنى نەلىكتەن؟ ويتكەنى, بۇگىنگى ۇرپاققا باياندى بولاشاقتىڭ اق جەلكەنىن كەرىپ بەرگەن اتا بۋىن, اكە بۋىننىڭ قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىندا الار ورنى ايرىقشا.
بۇل كۇندەرى مەزگىل جۇگى ەداۋىر سالماق ارتسا دا, سارالى وي مەن اقىل-پاراساتتىڭ اياسىندا سابىرعا جۇگىنىپ, ساليقالى اڭگىمە قوزعاۋدى قانىنا سىڭىرگەن ءمارت بولمىسىنان تانبايتىن بيسەمبى ءارىپ ۇلى اقساقال تەك ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ عانا ەمەس, بۇتىندەي قازاق ەلى, قازاق حالقىنىڭ اسىلدىڭ سىنىعىنداي, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىنداي عۇمىرلى قاريالارىنىڭ ءبىرى دەۋگە ءابدەن بولادى.
ءيا, ول كىسىنىڭ وتكەن ءومىرىنىڭ ورنەكتەرى مەن بەلەستەرىنە كوز ءجۇگىرتە قاراساق, ءبىر جاعىنان قاتتى قاپالانا قينالىپ, ءبىر جاعى شاتتانا تولعانىپ قالاتىنىمىز دا بار-اۋ. قينالىپ قالاتىنىمىز, ءاڭگىمە ورايىندا ءوزى قايتالاپ ايتا تۇسكەنىندەي, تولعاۋى تەرەڭ 90 جىلدىق عۇمىرىنىڭ اتتاي قىرىق جىلى ارپالىس پەن بەينەتتە ءوتىپتى. 1921 تاۋىق جىلىنىڭ كوكتەمىندە قارت ماڭعىستاۋدىڭ ورتاەسپە-جانداۋىر (قالامقاس-قاراجانباس) وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن بيسەكەڭنىڭ بالالىقتىڭ ءيىسىن سەزبەگەنى دە, تۋا شيراپ, ەرتە ەسەيىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەنى دە شىندىق. اسىرەسە, كوشپەلى ءومىر سالتىنان اينىماعان شولەيت ءولكەدەگى كولحوزداستىرۋ مەن كامپەسكەنىڭ قانداي زارداپتار اكەلگەنى ءسىرا بەلگىلى. بۇعان دەيىن پاتشالى رەسەيدىڭ دە, حيۋانىڭ دا ەزگىسىنە كونبەگەنى بىلاي تۇرسىن, ولاردىڭ قولجاۋلىعى دا بولۋعا بوي بەرمەگەن ەرجۇرەك ادايلاردىڭ كەڭەس وكىمەتىنە دە مويىنسۇنا قويماعانى تاريح اقتاڭداقتارىنان ايقىن بەلگىلى. 1931 جىلعى اداي كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىن ماڭعىستاۋلىقتار بيىل لايىعىنشا اتاپ ءوتۋدى مەجەلەپ وتىرعان بولسا, ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بيسەمبى ءارىپ ۇلى ون جاسىندا اكەسى جانە ونىڭ جاقىن تۋمالاستارىمەن بىرگە (كوتەرىلىس باسشىسى رۋلاسى بەكتەمىس سمايىل سارباس ۇلى) سول قارۋلى قاقتىعىستاردى كوزىمەن كوردى دەسە دە بولادى. ارتىنان «ءالدى شارۋانىڭ بالاسى» دەپ بىرازعا دەيىن تەپەرىش كوردى. بوي تاسالاپ, قايىقپەن اتىراۋ (گۋرەۆ) اسىپ كەتكەنى, وندا ەسەپشىلەر تەحنيكۋمىن ءتامامداپ كەلگەنى ابىروي بولدى. 1939 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ, اعاسى ءناسىرباي مەن اناسى ورىننىڭ اۋىر تۇرمىستان دەرتكە شالدىعىپ قايتىس بولعانى كوز الدىندا. 1940 جىلدىڭ باسىندا «بىرلىك كۇش» كولحوزىندا باس ەسەپشىلىكتەن ەڭبەك جولىن باستادى. ەندى ەس جيام دەگەنشە ۇلى وتان سوعىسى دا باستالىپ كەتتى. اۋرۋ اكە, ءالى جاس قارىنداستارى مەن ءىنىسىن امالسىز ارتتا قالدىرىپ, ماڭعىستاۋدان, اقكەتىكتەن (فورت-شەۆچەنكو قالاسى) اتتانعان العاشقى 3000 ساربازدىڭ ساپىندا اسكەرگە كەتتى. ستالينگراد ءۇشىن بولعان قاندى قىرعىنعا سەرجانت شەنىندە كىرگەن ول جاۋدىڭ كۇشى باسىم, شابۋىلى كۇشەيگەن, ي.ۆ.ءستاليننىڭ «ءبىر ادىم دا كەرى شەگىنبە!» دەگەن قاھارلى بۇيرىعى كەزىندەگى سۇراپىل شايقاستارعا قاتىستى. فەلدمارشال ف.پاۋليۋس باستاعان نەمىس ارمياسىن قورشاۋعا الىپ قولعا ءتۇسىرەتىن تاكتيكالىق سوعىس وپەراتسياسىنان 17 كۇن بۇرىن اۋىر جارالانىپ, تەرەڭ تىل – پەنزا قالاسىنا ءجىبەرىلگەن-ءدى. سوعىستان كەلگەن سوڭ, ەڭبەك جولىن زووتەحنيك بولىپ جالعاستىردى. تۋرالىعىنان, ءادىلدىگىنەن جاپا شەگىپ, جازىقسىز جازالانىپ, سارايشىق تۇرمەسىنىڭ ءدامىن تاتقان قاتال جىلدار دا (1944-1947) ءالى جادىندا. الايدا, 50-ءشى جىلدارعا دەيىن سوعىس كەزىندە وكپەدەن العان وقتىڭ سالدارىنان جەڭىل جۇمىستارعا عانا اتسالىستى. بىرتىندەپ فەرما باستىعى, كولحوز باستىعىنىڭ ورىنباسارى, باس زووتەحنيك بولىپ قىزمەت جاسادى. 1967 جىلى «ەڭبەك» كولحوزىنىڭ باسقارما توراعاسى, 1969-1974 جىلداردا وكتيابردىڭ 50 جىلدىعى (شايىر, تيگەن, تۇششىقۇدىق, شەبىر اۋىلدارى), كۋيبىشەۆ اتىنداعى (جىڭعىلدى, تۇششىبەك, وندى, بەكى اۋىلدارى) سوۆحوزداردىڭ ديرەكتورى, 1983-1988 ج.ج. تۇششىقۇدىق سەلولىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولدى. ول باسقارعان سوۆحوزدار ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتەرگە جەتكەنى ءۇشىن سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ, كاسىپوداق, كومسومول ۇيىمدارىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الدى.
ب.ءارىپ ۇلى 1969 جىلى الماتىدا وتكەن قكپ-نىڭ ح پلەنۋمىنا, 1981 جىلى قازاقستان كومپارتياسى حV سەزىنە, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ 20-25 جىل تولۋى قۇرمەتىنە ارنالعان جيىنعا دەلەگات بولىپ شاقىرىلىپ, قاتىناسقان. ۇزاق جىلدار ماڭعىستاۋ وبلىستىق, ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, اۋداندىق كەڭەس دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ەل ۇكىمەتى ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, «قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر» قۇرمەتتى اتاعىن بەردى. ەكى مارتە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن اتالىپ ءوتتى. كسرو-نىڭ ەكى «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرى, بىرنەشە مەملەكەتتىك مەدال جانە ەستەلىك بەلگىلەرىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر. ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ جانە قىزان, اقشىمىراۋ, تۇششىقۇدىق اۋىلدارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. وسىناۋ ابىرويدى دانا ويلى اقىل يەسى ءوزىنىڭ اق ادال ەڭبەگى, ءبىلىم-بىلىگىمەن يەلەندى. ساراتوۆ زووۆەتينستيتۋتىندا وقىدى. ءومىر بويى ءبىلىمىن جەتىلدىردى. باسشى قىزمەتتەردە بولعان كەزىندە قاتال ءتارتىپتى ۇستانۋمەن بىرگە, شارۋا حالىقتىڭ وزىنە ءتان تىلىمەن سويلەسۋگە, ادامگەرشىلىك, قايىرىمدىلىق ىستەر جاساۋعا كۇش سالدى. جۇمىسشىلار ءۇشىن كەڭسە ەسىگىن اشىق قويدى. ەلمەن تاتۋ سىيلاستىق وسىلاي قالىپتاسقان ەدى.
ابىرويلى قارتتىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى دا ەلگە, جەرگە قىزمەت ەتۋدىڭ قالتقىسىز ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇل اۋلەتتىڭ اتى ماڭعىستاۋ ءوڭىرىندە ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالىپ, اتاقتى ديناستيالار ء(اۋلەتتەر) قاتارىندا ەرەكشە قۇرمەتكە يە. ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى – «ماڭعىستاۋ ەنتسيكلوپەدياسىندا» بيسەمبى ءارىپوۆپەن قاتار ۇزاق جىلدار اۋدان, وبلىس كولەمىندە جوعارى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, «قازاقستانعا ەڭبەگى ءسىڭگەن قىزمەتكەر», «حالىقتار دوستىعى» وردەنىنىڭ يەگەرى, اقش-تىڭ داللاس قالاسىنىڭ, اقتاۋ قالاسىنىڭ, بەينەۋ اۋدانى مەن تۇششىقۇدىق اۋىلىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى دۇيسەمبى ءارىپوۆ ء(ىنىسى), قر مادەنيەت قايراتكەرى, قر جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى, بەلگىلى اقىن عالىم ءارىپ ەسىمدەرى دە ورىن العان. بالا-كەلىندەرى, نەمەرەلەرىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى. كەمەلحان مەن وڭايشا, ق ۇلىنشاق – ۇستاز بولسا, قارلىعاش, بيبىگۇل – ءدارىگەر, نۇرتاس ولكە مۇناي ءوندىرىسىنىڭ مەكەمە باسشىلارىنىڭ ءبىرى. نەمەرەلەرى ءمادەنيەت بيزنەستە بولسا, راۋان مۇناي سالاسىنداعى جشس فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ال راۋشان ءارىپ رەسپۋبليكالىق «انا ءتىلى ارۋى- 2007» سايىسىنىڭ باس ءجۇلدەگەرى. اقساقالدىڭ شوبەرەلەرى دە جاس قۇراقتاي جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى.
بيسەكەڭ اقساقال زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە ەل ءومىرى, ەلدىك, قوعامدىق ىستەردەن قول ۇزگەن جوق. ماڭعىستاۋدىڭ كەشەگىسى, بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى, كىشى ءجۇز, باي ۇلى, جالپى قازاق تاريحى تۋرالى تاريحي-شەجىرەلىك ەستەلىكتەر جازىپ ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. ءوزى ۇزاق جىلدار اتقا مىنگەندەگى كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىنە تۇيگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى «وزات تاجىريبە –كوپكە ورتاق» سەرياسىمەن «اسۋلار», ال تاريحي تاقىرىپقا «ماڭعىستاۋ – ماڭعاز مەكەنىم», «ەل تاريحى جانە ەسىمدەگىلەر», «ەل باسىنان وتكەن كۇن...» اتتى تارتىمدى دا تاعىلىمدى كىتاپتارى جارىق كوردى.ءتىلى شۇرايلى, مازمۇنى تەرەڭ ماعىنالى ماقالالارىندا وسكەلەڭ ۇرپاقتى اتا تاريحتى, سالت-داستۇرلەر مەن ءجون-جورالعىلاردى بىلۋگە شاقىرادى. انا تىلىندە كەستەلەي سويلەي بىلگەن ادامنىڭ عانا ءوز حالقىنىڭ ماقتان تۇتار ازاماتى بولا الاتىنىن وسيەت ەتەدى. ءبىر مىسال. «حالىق ءداستۇرى – تاربيەشى» اتتى ماقالاسىندا: «...حالقىمىزدىڭ داستۇرىندە ءوز ۇرپاعىنا باعا جەتپەس ءۇش بايلىعىڭدى قادىر تۇت, قۇرمەتتە, الاقانعا سالىپ ايالا, ساناڭا ساۋلەلەندىر دەپ اماناتتايتىن ۇعىم بار. ويلاپ, تولعاپ قاراساڭ, تاعىلىمى تەلەگەي, ءمانى ماڭگىلىك ەكەن عوي. ول اسا باعالى, ەگەر تىندەپ ايتار بولساق: ەلىڭ مەن جەرىڭ, انا ءتىلىڭ. اتادان بالاعا ميراس بولىپ قالعان, ەنشى بولىپ ۇلەستىرىلگەن, سىيلىق بولىپ ۇسىنىلعان وسى ءۇش اسىل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قانىنا قوناقجايلىقتى, ۇلكەندى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋدى, باۋىرمالدىقتى, يبالىلىق پەن يماندىلىقتى, ءسوز قادىرىن ءبىلىپ, دۋالى سوزگە توقتاۋدى ءسىڭىستىرگەن. ءداستۇرى, سالتى ەتىپ بەرىك ورنىقتىرعان عوي. ويتكەنى, سالت-ءداستۇرسىز حالىق بولمايتىنى كادۋىلگى قاعيدا. ول سول حالىقتىڭ ءوزىنە ءتان رۋحاني, مورالدىق, ادامگەرشىلىك ولشەمىن ايبىندايتىنى دا بەكەر ەمەس. جاقسىلىقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ قاشاندا ۋاقىتتى جاتىرقاپ, جاتسىنبايتىنى ايان. بۇگىنگى تاڭدا ءار ۇلت پەن حالىق ءوزىنىڭ ۇلتتىق مەيرامدارىن وتكىزۋگە, سالت-ءداستۇرلەرىن جالتاق-جۇلتاقسىز كادەسىنە جاراتۋعا مۇمكىندىك الدى. ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ حالىقتىق ءداستۇر, ۇلتتىق ءتۇر مەن مازمۇنى شەڭبەرىندە مەرەكەلەنە باستاعانى دا رۋحاني جاڭارۋ مەن جەتىلۋگە باعدار تۇزەگەن ۇلاعاتتى ارنا بولدى. ال حالىقتىق ءداستۇر-سالتتىڭ, ۇلتتىق مەرەكەلەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ادامدار بويىندا نەبىر وڭ ىزگىلىكتەر ۇيا سالۋىنا, ءومىر ورنەگى بولىپ وركەن جايۋىنا, جاقسىلىق اتاۋلىنى بويعا دارىتىپ, جاماندىق بىتكەننەن بويدى اۋلاق ۇستاۋعا ىقپال ەتەتىنى كامىل. حالقىمىزدىڭ ىزگى قاسيەتتەرىنە جاناشىرلىق – ءاربىر ادامنىڭ بيىك پارىزى, پاراساتتى ءىسى. حالىقتىق ءداستۇردى, سالتتى, ادەتتى سارالاپ, تاربيەلىك رۋحىن بيىكتەتۋ ناقتى ىسكە اينالدىرىلۋى ءتيىس. قازىر بايقالىپ وتىرعان قىلمىس جاساۋ, ۇلكەندى سىيلاماۋ, ەڭبەكتەن قاشقاقتاۋ, بەيپىلاۋىزدىق سياقتى ورتامىزعا سىيىمسىز, قاسيەتىمىزگە كەرەعار ادەتتەرگە تىيىم سالۋدا حالىقتىق ءداستۇردىڭ بيىك ۇلگىلەرىن ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن ءماندى. ءداستۇرىمىزدە ۇلكەننىڭ ءۋالى سوزىنەن كەسە-كولدەنەڭ وتۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى بولماعان عوي. قازىرگى ءبىلىمدى, سالاۋاتتى اقساقالدارىمىز, ارامىزداعى ارداگەرلەرىمىز وزدەرىنىڭ ومىرلىك باي ءتاجىريبەسىن, ونەگە, ۇلگىسىن ورتانىڭ بەيبىت تىرلىگى, بەرەكەلى ومىرىنە ارناۋعا جۇمىلسا قۇبا-قۇپ! ادام ءۇشىن ەڭ قاجەت ىزگىلىك – پاراساتتىلىق بولسا, ال ونىڭ ومىرىندەگى كورىنىس – وي مەن ءتىل تىزبەگىندە بىلىنەدى. ءويتكەنى, ءتىل –حالىقتىڭ جانى, اجارى, ءسانى. انا سۇتىمەن بولمىسى سومدالسا, انا تىلىڭمەن ويىڭ بيىكتەيدى. اتا ءداستۇرىن, انا ءتىلىن قادىرلەۋ – نەلەر مۇراتقا جەتۋدىڭ التىن قاقپاسى ىسپەتتى. ولاي بولسا, حالىقتىڭ ءداستۇرىن, ءتىلىن ۇرپاق ءتاربيەسىنىڭ التىن دىڭگەگى تۇرعىسىندا ءتۇسىنىپ, باعالاعان ابزال», دەپ تەرەڭنەن ءتۇيىن تۇيەدى.ءتاڭىرىنىڭ سىناعى سونشالىقتى كوپ بولسا دا, وسىنشا باقۋاتتى دا, ءماندى ءارى ءساندى عۇمىر سىيلاعانى ءۇشىن تاعدىرىنا تاۋبە ەتەدى. شۇكىر, بالا-شاعالارى ءوسىپ-ءونىپ, وركەندەپ, قاناتى-قاپتالى, جان-جاعى – جاپىراعى جايىلۋدا. «ەڭ باستىسى, ەل امان بولسىن, ۇلان-ۇرپاق ساۋەلى بولىپ ەرجەتىپ, قازاقستان جىلدان-جىلعا كوركەيە بەرسىن! تاعدىر تالقىسىندا قىرىق جىل ازاپتى كەزەڭدەردى وتكەرىپ, باسقا تاۋقىمەتتى ايتپاعاندا, سوعىس جاراسى دا كوپكە دەيىن جازىلماي, قۇداي قوسقان قوساعىم دارايى ەكەۋمىزدىڭ 40-قا تاياعانشا بالالارىمىز دا تۇرماپ ەدى. وسىنداي كوپ ازاپ شەكتىرىپ بارىپ, ەلۋ جىلداي راحاتقا كەنەلگەن, ەگەمەن ەلىمدە, اتا-بابا جەرىمدە, شوبەرە سۇيدىرگەن ءبىر اللانىڭ قۇدىرەتىنە دە شەك جوق-اۋ!», دەيدى بيسەكەڭ سابىرلى دا نۇرلى جۇزبەن. ۇزاق جاساعانىنا كەيدە وكىنىش بىلدىرەتىن كەزدەرى دە بولادى ەكەن. «مايدانداس, قارۋلاستارىمنان ەشكىم قالىپ جارىمادى-اۋ» دەگەندەي, قاپالى كۇي دە كەشەدى... «جاساعان يەم مەنىڭ باعىما ادامگەرشىلىگى مول ق ۇلىنشاقتى جاراتتى» دەپ قولىنداعى كەلىنىنىڭ باعا جەتپەس يگى قاسيەتتەرىن ايتپاي تۇرا المايدى.
ءبىز توقساننىڭ تورىنە شىقسا دا زەردەلى دە زەرەك, سۇيەگى اسىل ابىز اقساقال اعانىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ, كيەلى جەرىمىزدىڭ كوركىن كەلتىرىپ, بارشامىزعا – باقىتتى ۇرپاقتارىنا ۇلاعاتتى سوزدەرى مەن اق باتاسىن اقتارا بەرسە دەگەن يگى تىلەك تىلەيمىز.
جولامان بوشالاق, «ەگەمەن قازاقستان»,
ومىرزاق وزعانباي, وبلىس اكىمى جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى, تۇششىقۇدىق اۋىلى.