وڭىردەگى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قارجىلاي دەمەۋىمەن بوي كوتەرگەن بيىكتىگى 7,5 مەتر بولاتىن مونۋمەنت ەڭسەلى عيماراتپەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا ەلدى بەرەكەلى بىرلىككە ۇيىستىراتىن ماڭىزدى ءىس-شارالار وتەتىن پاتريوتتىق الاڭشا رەتىندە ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ءبىرلىكتى قالايتىن قازاق ەلىنىڭ باۋىرمالدىعىن, قوناقجايلىعىن, مەيىرىمدىلىگى مەن دوسقا ادالدىعىن باعالاي بىلگەن, كەزىندە ءجۇرگىزىلگەن سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان اتا-بابالارى قازاقستانعا كۇشتەپ قونىستاندىرىلعان ەتنوستاردىڭ ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارى ءاردايىم ەلباسى ساياساتىن قولداپ, ىنتىماق-ءبىرلىككە سىزات ءتۇسپەۋىنە مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عيماراتىنىڭ الدىنان بوي كوتەرگەن «قازاق ەلىنە مىڭ العىس!» مونۋمەنتىنىڭ بوي كوتەرۋى دە ءوڭىرىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ قازاق ەلىنە دەگەن كىرشىكسىز ريزالىعى مەن اقەدىل شىنايى العىسىنىڭ سيمۆولدىق كورىنىسى ىسپەتتى.
مونۋمەنتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا مەملەكەت باسشىسى كوپ ۇلتتى مەملەكەتىمىزدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستار تاتۋلىعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستى بايلىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ەلباسى ءجوندەۋدەن ءوتىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىردەگى نىسانى رەتىندە ىشكى قۇرىلىمى تولىقتاي وزگەرتىلگەن عيماراتتى ارالاپ كوردى. وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن جوندەلگەن 3 قاباتتى نىساندا «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ءوڭىردەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كەڭسەلەرى, 800 ورىنعا ارنالعان كورەرمەن زالى بار. سونىمەن بىرگە, مۇندا ءتۇرلى ءۇيىرمەلەر مەن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسالعان. وڭتۇستىك جۇرتشىلىعىن بەرەكەلى ءبىرلىك پەن ىرىستى ىنتىماققا ۇندەيتىن ءىس-شارالار مەن فورۋمدار, كەزدەسۋلەر مەن سەمينارلار وسىندا وتكىزىلەتىن بولادى. ءوڭىردە 20 وبلىستىق ەتنومادەني ءبىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ اۋداندار مەن قالالاردا 51 فيليالى مەن 17 جاستار قاناتى, 11 جەكسەنبىلىك مەكتەبى بار.
سالتاناتتى راسىمنەن سوڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ ورىنداۋىنداعى «بىرلىگىمىز جاراسقان» دەپ اتالاتىن مۋزىكالىق كومپوزيتسيا ۇسىنىلدى.
ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «نۇرلى جول» ەكونوميكالىق ساياساتى مەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ەل دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى. بۇل ورايدا, ەلباسى جىل باسىندا قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا تەك 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا ەكونوميكانى قولداۋعا قوسىمشا 1,7 تريلليون تەڭگە جۇمسالعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانە بيزنەستى قولداۋعا, 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەلىنگەن جولداۋدا.
ەلباسى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان شىمكەنتتەگى اليۋميني پروفيلدەرىن ازىرلەيتىن «Gold Aluminum» جشس دە وسىنداي يگى باعدارلامالاردىڭ, ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە ءونىمىن كوبەيتىپ, ءورىسىن كەڭەيتۋدە. 2014 جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان زاۋىتتا 70 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. ەلباسى اقپاراتتىق ستەندتەر مەن ەكسپوزيتسيالىق ۇلگىلەردى كورىپ, كاسىپورىننىڭ جۇمىس جوسپارلارى جونىندە مالىمەت الدى.
«جەكە ءوندىرىس اشىپ, يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ ورنىن باسۋ – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندەگى ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونداي-اق, ەلباسى كومپانيا قىزمەتكەرلەرىمەن اڭگىمەلەسىپ, جۇمىستارىنا تابىس تىلەدى جانە كاسىبي جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە نيەتتەستىگىن ءبىلدىردى.
تۇرىك ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان «Gold Aluminum» جشس وتكەن جىلى 750 توننا اليۋميني پروفيلدەرىن شىعارىپ, ونىڭ 20 پايىزىن رەسەي, ۋكراينا, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستانعا ەكسپورتتاعان. بۇگىندە كومپانيا قازاق-تۇرىك يندۋستريالىق ايماعىندا ەكىنشى زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. جوبا قۇنى – 2,6 ملرد تەڭگە. بولاشاقتا زاۋىتتا 50 ادام جۇمىسپەن قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى تاڭدا قازاقستان نارىعىنداعى اليۋميني پروفيلدەرىنىڭ كولەمى 50 مىڭ توننا بولسا, ونىڭ 25 مىڭ تونناسى قىتاي مەن رەسەيدەن, وزبەكستان مەن تۇركيادان يمپورتتالادى ەكەن. اتالعان كاسىپورىن يمپورت ۇلەسىن ازايتۋ ماقساتىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتپەك.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى باعىتى. ياعني, بۇل سالا بويىنشا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جۇمىستار مەن قولعا الىنعان باستامالار كوپ. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنا سايرام اۋدانىنداعى «DALA-FRUIT.KZ» جشس-ءنىڭ دالا قوسىندا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى باياندالىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كورمەسى ۇسىنىلدى.
«بۇدان 10-15 جىل بۇرىن ءوزىمىز وسىنداي الۋان ءتۇرلى ءونىم وندىرەمىز دەپ ويلاپ پا ەدىك؟ ال بۇگىن ول شىندىققا اينالدى», – دەدى ەلباسى كورمەگە قويىلعان وتاندىق ءونىمدەردى ارالاۋ بارىسىندا. «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا ەل پرەزيدەنتى اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەكتىگىن, ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن ايتتى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن ساپارىنىڭ بىرىندە «شاعىن جانە ورتا كاسىپتى وركەندەتۋدى وڭتۇستىكتەن ۇيرەنۋ كەرەك», دەپ ۇلكەن سەنىم بىلدىرگەن ەدى. تۋمىسىنان ەڭبەككە بەيىم, ىرىزدىعىن ماڭداي تەرىمەن تاۋىپ جۇرگەن وبلىس ديقاندارى مەن شارۋالارى راسىندا اگروشارۋاشىلىعىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى.
وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ بايانداما جاساپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرگە توقتالدى. ماسەلەن, قاڭتار-ناۋرىز ايلارىنا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 64,4 ملرد تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 7,9 ملرد تەڭگەگە ارتتى. تەك, جىلىجايلاردىڭ ءوزى 1 142 گەكتارعا جەتىپ, رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى 80 پايىزدى باعىندىرۋى مۇنداعى جۇمىستاردىڭ قارقىندى ءجۇرىپ جاتقاندىعىن بايقاتادى.
«ءسىزدىڭ تاپسىرمالارىڭىزعا قاتىستى ارنايى ساراپتاما جۇرگىزىپ, پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارىن انىقتاۋدامىز. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ باستى جولدارى – وڭىرىمىزدەگى حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ; اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن تولىعىنان پايدالانۋ; تۋريزم سالاسىن دامىتىپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ. بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە قوسىمشا كىرىس كوزدەرىن انىقتاۋعا قاتىستى ءتيىستى شارالار, سونىمەن قاتار, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگىن قولدانۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىندا 21 192 ادامعا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلدى. جالپى 3 330 جۇمىس ورنى قۇرىلدى», – دەدى وبلىس اكىمى. سونداي-اق, ج.تۇيمەباەۆ ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ جانە مال شارۋاشىلىعىنداعى كورسەتكىشتەر بويىنشا دەرەكتەر كەلتىردى.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ كۇش سالۋىنىڭ, جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋىنىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكادا كوش باستاپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان باۋ شارۋاشىلىعىندا ءوڭىردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى جايىندا ءپىكىرلەستى. ەلباسى كەزدەسۋدە ءوڭىردىڭ بىرەگەي تاريحىنا جانە مادەني ەرەكشەلىگىنە توقتالدى. «وڭتۇستىك قازاقستان – قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان ولكە. بۇل – ابىزدار مەن اۋليەلەردىڭ قاسيەتى دارىعان, قوجا احمەت ياساۋي مەن ءال-ءفارابيدىڭ ءىزى قالعان, كونە مادەني مۇراعا باي كيەلى جەر. قازىر بۇل وڭىردە بۇكىل ەل حالقىنىڭ 16%-ى تۇرادى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوڭتۇستىك ءوڭىردىڭ تاريحىن تۇتاس قازاقستاننىڭ تاريحى دەۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وزىندە 800-دەن استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. الەمگە ايگىلى جادىگەرلەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى وسىندا. تۇركىستان, وتىرار, سايرام, ساۋران قالالارى, قوجا احمەت ياساۋي, ارىستان باب كەسەنەلەرى – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. وسىنداعى ءاربىر توبە مەن قىرقانىڭ, وزەن مەن كولدىڭ اتتارى – تۇنىپ تۇرعان تاريح. مارتوبە, كۇلتوبە جانە ورداباسى – حالقىمىزدىڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتكەن قازاقتىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنىڭ قاسيەتتى سيمۆولى. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. جاستاردى پاتريوتيزمگە, وتانشىلدىققا, تۋعان جەردى سۇيۋگە باۋلۋ قاجەت», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدە ۇشتىلدىلىكتى تولىققاندى ەنگىزۋدىڭ وزەكتىلىگىنە تاعى دا توقتالىپ, ءالىپبيدى اۋىستىرۋعا قاتىستى كۇماندى سەيىلتتى. «اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى جانداندىرۋ قاجەت, ول ىسكەرلىك ورتانىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن بولادى. بۇل – زامان تالابى, تەك بىزگە بايلانىستى ەمەس», – دەدى ەلباسى. الەمدەگى ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن, ەكونوميكالىق قيىندىقتاردان موينى بوساعان, حالقىنىڭ الەۋەتى جوعارى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باستى باعىتى. وسىنى ايتقان وبلىستىڭ زيالى قاۋىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىمىز قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», دەگەن ساليقالى پىكىرى تۇرعىسىندا ءوز ويلارىن ايتتى.
مىسالى, جازۋشى مارحابات بايعۇت ەلباسى ماقالاسىنداعى پراگماتيزمگە توقتالىپ, قاناعات, ۇستامدىلىق ماسەلەسى وتە ورىندى كوتەرىلگەنىن, وڭتۇستىكتە ىسىراپشىلدىقتىڭ بارىن ءبىلدىردى. ال كاسىپكەر سەرىكجان سەيىتجانوۆ ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىردا جەتكەن جەتىستىكتەرىن ەلباسى ەڭبەگىمەن بايلانىستىردى. كاسىپكەر 2010 جىلى «ستاندارت» تسەمەنت زاۋىتىن اشقانىن, ەندى الداعى ۋاقىتتا ەۋروپالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن مۇناي ءونىمدەرىن شىعاراتىن «ستاندارت نەفتەحيم» زاۋىتىن سالاتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, كەزدەسۋدە ءسوز العاندار اتا-بابادان ميراس بولىپ قالعان ىزگى قاسيەتتەردى, ۇلتتىق رۋحتى, ۇلتتىق بولمىستى قايتا تۇلەتۋ تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ وزەگىنە اينالاتىندىعىنا سەنىمدەرىن ءبىلدىردى. ال ول ءوز كەزەگىندە وتاندى شەكسىز ءسۇيۋ دەگەن شىنايى سەزىممەن قابىسادى.
كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىس بيۋدجەتىنىڭ بەستەن ءبىرى عانا وزىندىك تابىس, قالعان 80 پايىزى دوتاتسيا ەكەنىن ەسكە سالدى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭالىق كوپتىگىن, ەنگىزىلىپ جاتقان جىلىجاي, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىستەرىن ۇلعايتا ءتۇسۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەلباسى بيزنەسكە ءاردايىم قولداۋ كورسەتۋدى تاپسىردى.
وسىنداي ەمەن-جارقىن سىرلاسۋدان سوڭ مەملەكەت باسشىسى «DALA-FRUIT.KZ» سەرىكتەستىگىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستى. مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان سەرىكتەستىكتە باستاپقىدا 83 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلىپ, كومپانيا جۇمىسىن باستاعان ءۇش جىلدا ونىڭ سانى 277 ادامعا جەتكەن. «اگروبيزنەس-2020» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ ەسەبىنەن 400 ملن تەڭگە العان سەرىكتەستىك باسشىلىعى جۇمىستى دۇرىس جولعا قويىپ, بۇگىنگى تاڭدا قازىناعا 607 ملن تەڭگە سالىق, جۇمىسشىلارعا 705 ملن تەڭگە ايلىق تولەپ وتىر. جالپى كولەمى 106,5 گەكتار بولاتىن «DALA-FRUIT.KZ» جشس-ءنىڭ باۋىنا 215 مىڭ تۇپتەن استام جەمىس اعاشتارى ەگىلگەن. مۇندا المانىڭ «گرەنني», «سميت», «فۋدجي», «گولدەن-دەليشەس», «گالا», «ايدەرەد», الحورى مەن شيەنىڭ «ستەنلەي» اتتى شەتەلدىك سۇرىپتارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ياعني, مۇنداعى 1 گەكتار جەرگە شامامەن 2 500 ءتۇپ اعاش كوشەتى قوندىرىلعان. زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتالعان باۋ تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى ارقىلى ءنار الادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى سەرىكتەستىك جينالعان ءونىمدى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋدى قولعا الدى. بيىل وسى ماقساتتا اۋا تەمپەراتۋراسىن رەتتەۋ جۇيەسى بار 15 مىڭ توننالىق جاڭا قويما ىسكە قوسىلدى. وندا اۋا رەتتەگىش توڭازىتقىشتار, جەمىستەردى سۇرىپتاۋ مەن جۇك كولىكتەرىنىڭ بىرنەشە تۇرلەرى بار. شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن قويما جەمىستەردىڭ ساپاسى مەن تابيعيلىعىن ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ينتەنسيۆتى باۋ شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ جۇمىستارى قولعا جاقسى الىنعان. وبلىستا جەمىس-جيدەك اعاشتارى القاپتارىنىڭ كولەمى 19,5 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 2 مىڭ گەكتارى ينتەنسيۆتى باۋلارعا جاتادى. ءوڭىر شارۋالارى وسى جىلى ايماقتا 1,5 مىڭ گەكتار جەرگە ينتەنسيۆتى باۋ تاسىلىمەن كوشەتتەر وتىرعىزىپ, وسىنداي باۋلاردىڭ جالپى كولەمىن 3,5 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ينتەنسيۆتى باۋلارمەن وڭىردە 15 اگروقۇرىلىم اينالىسادى.
باقتيار تايجان,
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى.