ارينە, ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى بالالارىنىڭ قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋعا قۇلشىنىس تانىتۋى ءسۇيىنىشتى جايت. الايدا, ولاردىڭ ءبارى دە جەر شارىنىڭ وزگە ءبىر قيىرىنان قازاقستانعا توپ ەتىپ تۇسە قالعاندار ەمەس, قازاقستاندىقتار ەكەنىن ونشا ەسكەرە بەرمەيتىن سەكىلدىمىز. سوندىقتان, قازىرگى كەزدە مۇنداي ماسەلەگە تاڭداي قاعا بەرمەي, وعان قالىپتى ءارى سولاي بولۋعا ءتيىس ءۇردىس تۇرعىسىنان قارايتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى. ەگەر ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەر قاجەت بولسا ەلىمىزدە «مىڭ بالا» اتتى جوبا قولعا الىنا باستاعانىن دا ايتا كەتۋگە بولادى. مادەني-اعارتۋ باعىتى مەن سيپاتىنداعى جارقىن جوبانىڭ باستى ۇيىتقىسى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. مۇنداعى باستى ماقسات – ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى بالالارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە جول اشۋ, وعان ىقپال جاساۋ بولماق. وسىناۋ ىزگىلىكتى ءىستىڭ العاشقى ناتيجەلەرىنە دە كوڭىل تولاتىنداي. ينتەرنەت دەرەكتەرى مەن اسسامبلەيا سايتىنا كوز جۇگىرتسەك, بۇگىنگى كۇنى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ 110 مىڭعا جۋىق بالاسى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ شىققانىن كورەمىز. بۇل تۇتاستاي ەلىمىز بويىنشا العانداعى دەرەك, جاعىمدى جايت. ال بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى ارقاۋىنا اينالعان ماسەلەنىڭ جاي-كۇيى اقتوبە ايماعىندا قانداي دەڭگەيدە؟ وسىناۋ ساۋالدى اقتوبە وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتقارۋشى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بۇلبۇل ەلەۋسىنوۆاعا قويعان ەدىك. ونىڭ قايتارعان جاۋابىنىڭ ءتۇپ-توركىنى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.
وڭىردە 18 ۇلتتىق ەتنو-مادەني ورتالىق تىركەلگەن. ولاردىڭ جانىنان اشىلعان جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر ون ءبىر جىلدان بەرى جۇيەلى ءارى تۇراقتى كەستە بويىنشا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. كورسەتىلگەن قوعامدىق وقىتۋ جۇيەلەرىندە بيىلعى وقۋ جىلى وقىتۋدىڭ ساپاسى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋدىڭ ءتيىمدى دە, وڭتايلى ادىستەرىنە كوڭىل بولىنگەن. قازىرگى كۇنى 240 بالاعا مەملەكەتتىك تىلدە دارىستەر وقىلۋدا. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوز تىلدەرىندە دە دارىستەر تىڭدالادى. بۇل ءىس بيۋدجەتتىك قاراجات جانە الەۋمەتتىك تاپسىرىس ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ەلىمىزدە تىلدەردى وقىتۋ مەن مەڭگەرتۋ ءىسى تەك ءبىر عانا «مىڭ بالا» جوباسى ەسەبىنەن جۇرگىزىلمەيتىنى. بۇل جونىندە تۇتاستاي ەل بويىنشا دەرەك قولىمىزدا بولماعانىمەن, وڭىردە باسقا ۇلتتاردىڭ ىشىنەن 636 بالا قازاقشا وقىپ جۇرگەنىن قاپىسىز ايتا الامىز. سونىمەن بىرگە, قازاق تىلىندە تاربيەلەيتىن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە 600-گە جۋىق تاربيەلەنۋشى بار ەكەنى دە باسى اشىق ماسەلە. مۇنىڭ ءوزىن بىرىنشىدەن, اتا-انالاردىڭ قالاۋى مەن پارىزى, كونستيتۋتسيا بويىنشا ەركى ءارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمى دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. ەكىنشىدەن, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وبلىستىق ۇيىمى جەتەكشىلەرى دە وزگە ۇلت ەتنوستارى اراسىندا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى وياتۋعا جانە تەرەڭدەتۋگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەنىن بايقادىق. وسى ورايدا جىل سايىن ولاردىڭ باستاماسىمەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن «اباي وقۋلارى», «ءتىل – تۇنىق ويدىڭ كاۋسارى», «مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم» ءتارىزدى بايقاۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ دە تيگىزگەن سەپتىگى از بولماعانى اڭعارىلادى. بۇل جونىندە گازەت تىلشىسىنە بەلگىلى قالامگەر, قازاق ءتىلى قوعامى وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانعابىل قاباقباەۆ ايتىپ بەردى.
مەدالدىڭ ەكى جاعى بار. ەلىمىزدە از ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە ءوز تىلدەرىن ۇيرەنۋى دە جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلعانى – ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ىزگىلىگىن ايقىن كورسەتەدى. رەسپۋبليكامىزدا 48 مەكتەپتە وقىتۋ ەتنوستار تىلدەرىندە جۇرگىزىلەتىنى, بۇدان بولەك 160-تان استام جەكسەنبىلىك جانە لينگۆيستيكالىق مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيتىنى الدىڭعى پىكىرىمنىڭ دالەلى. قازاقستاننان وزگە تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە ەتنوستاردىڭ تۋعان تىلىنە دەگەن مۇنداي قامقورلىق پەن قولداۋ كورىنىسى كەزدەسە بەرمەيدى. وسى ارادا قازاعىمىزدىڭ قاسيەتتى ءتىلى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ جۇرگەن جانعابىل قاباقباەۆتىڭ وي-پىكىرىنە ناقتى ءبىر مىسال مەن دالەل كەلتىرۋدىڭ دە ورايى كەلىپ تۇر. رەسەيدەگى قازاقتار تىعىز قونىستانعان شەكارالاس اۋدانداردا جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىنە دەيىن قازاق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەگەنى ءمالىم. سونىڭ ءبىرى ساراتوۆ وبلىسىنىڭ الەكساندروۆ-گاي اۋدانىندا بولعانىنا كۋا بولا الامىز. الايدا, بۇل مەكتەپ جوعارىدا اتالعان كەزەڭدە جابىلىپ قالدى. بۇگىندە كورشى ەلدەن بىردە-ءبىر قازاق سىنىبىن تاپپايسىز. ال ءتىل جاناشىرى ايتقانداي, مەملەكەتىمىزدە 48 مەكتەپتە وقىتۋ ەتنوستار تىلدەرىندە جۇرگىزىلۋى مەملەكەتىمىزدىڭ ىزگىلىك جولىنداعى قادامىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن ايعاعى.
ءسوز سوڭىندا ەلىمىزدەگى وزگە ەتنوس وكىلدەرى بالالارىنىڭ قازاقشا وقۋعا دەن قويا باستاعانى قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىر تۇتقاسى ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. وسى ماتەريالدى جازۋ بارىسىندا اقتوبە قالاسىنىڭ ءىرگەسىندەگى بەكقۇل بابا اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ توعىزىنشى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن وبلىستاعى 636 وزگە ەتنوس وكىلى بالاسىنىڭ ءبىرى ارتۋر ميروشنيچەنكونى سوزگە تارتقان ەدىك. ول ءوز تىلەگىن بۇلايشا جەتكىزدى:
– قازاق مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەنىمدى ماقتان تۇتامىن. بالامىز قازاق مەكتەبىندە وقىسىن دەپ ۇيعارىم جاساعان اتا-اناما دا وسى كيەلى ءتىلدىڭ الىپپەسىن ەرىنبەي-جالىقپاي ۇيرەتە بىلگەن ۇستازىم جاننا شاتىباەۆاعا دا ريزاشىلىعىم شەكسىز. مەن ءوزىمنىڭ بولاشاعىمدى جانىما جاقىن قازاق تىلىمەن بايلانىستىرامىن. ونى ۇيرەنۋ مەن مەڭگەرۋ اۋىر ءارى كۇردەلى دەيتىندەر مۇلدەم قاتەلەسەدى. كەرىسىنشە قازاق ءتىلى ۇعىنۋعا وتە جەڭىل. ءوز باسىم اباي اتامىزدىڭ ولەڭدەرىن مانەرلەپ, ناقىشىنا كەلتىرىپ جاتقا وقىعاندى جاقسى كورەمىن...
ەلىمىزدە ارتۋرداي قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنە الاتىن جاس ۇرپاقتار كوبەيە بەرسىن دەمەكپىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان» اقتوبە وبلىسى